Το ερώτημα που απασχολούσε τους ιδρυτές των Ηνωμένων Πολιτειών δεν ήταν μόνο πώς θα απελευθερωθούν οι πρώην αποικίες από τη βρετανική κυριαρχία, αλλά πώς θα μπορούσε να συγκροτηθεί ένα σταθερό, δημοκρατικό και εκτεταμένο πολιτικό σώμα χωρίς να καταλήξει είτε σε χαλαρή συνομοσπονδιακή αδυναμία είτε σε συγκεντρωτικό κράτος ικανό να καταπιεί τις τοπικές ελευθερίες. Η αμερικανική λύση δεν ήταν ούτε πλήρης εθνική ενοποίηση κατά το ευρωπαϊκό συγκεντρωτικό πρότυπο ούτε απλή ένωση κυρίαρχων πολιτειών. Ήταν μια σύνθετη συνταγματική κατασκευή, στην οποία η κυριαρχία κατανεμήθηκε, η εξουσία διασπάστηκε και η δημοκρατία οργανώθηκε σε δύο επίπεδα: το ομοσπονδιακό και το πολιτειακό.
Η σημασία αυτής της λύσης γίνεται αντιληπτή μόνο αν θυμηθεί κανείς ότι η κλασική πολιτική σκέψη αντιμετώπιζε τη δημοκρατία ως πολίτευμα μικρής κλίμακας. Η άμεση ή συμμετοχική δημοκρατία θεωρούνταν εφικτή σε περιορισμένες πολιτικές κοινότητες, όπου οι πολίτες μπορούσαν να γνωρίζουν τα κοινά τους συμφέροντα και να συμμετέχουν σε σχετικά άμεση δημόσια ζωή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, αντίθετα, συγκροτούνταν ως εκτεταμένη επικράτεια, με διαφορετικές οικονομίες, θρησκευτικές παραδόσεις, κοινωνικές δομές, γεωγραφικά συμφέροντα και πολιτειακές ταυτότητες. Το ερώτημα ήταν αν μια τέτοια έκταση θα διέλυε τη δημοκρατία ή αν, αντιθέτως, θα μπορούσε να γίνει μηχανισμός προστασίας της. Ο Madison, στο Federalist No. 10, έδωσε την κλασική απάντηση: η μεγάλη δημοκρατία μπορεί να ελέγξει καλύτερα τις φατρίες, επειδή η έκταση, η πολυμορφία και η αντιπροσώπευση καθιστούν δυσκολότερη την επικράτηση μιας στενής πλειοψηφικής ομάδας πάνω στο σύνολο.
Ο φεντεραλισμός, επομένως, δεν ήταν τεχνική λεπτομέρεια διοικητικής αποκέντρωσης. Ήταν πολιτική θεωρία ελευθερίας. Η ελευθερία δεν προστατευόταν μόνο με ατομικά δικαιώματα, αλλά και με αρχιτεκτονική εξουσίας. Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση θα διέθετε τις εξουσίες που ήταν αναγκαίες για κοινή άμυνα, διεθνείς σχέσεις, εμπόριο, νόμισμα, φορολογία και γενική ενότητα· οι πολιτείες θα διατηρούσαν ευρείες αρμοδιότητες σε θέματα καθημερινής διακυβέρνησης, αστικού και ποινικού δικαίου, εκπαίδευσης, τοπικής τάξης, υγείας, διοίκησης και κοινωνικής ρύθμισης. Έτσι η αμερικανική δημοκρατία απέφυγε το ψευδές δίλημμα ανάμεσα στην ενότητα και στην ελευθερία. Η ενότητα οργανώθηκε χωρίς πλήρη συγκεντρωτισμό· η τοπική αυτονομία διατηρήθηκε χωρίς διάλυση της κοινής πολιτικής τάξης.
Η συνταγματική αυτή ισορροπία αποτυπώνεται καθαρά στη σχέση ανάμεσα στη ρήτρα ομοσπονδιακής υπεροχής και στη Δέκατη Τροπολογία. Το Άρθρο VI του Συντάγματος καθιστά το Σύνταγμα, τους ομοσπονδιακούς νόμους που θεσπίζονται σύμφωνα με αυτό και τις διεθνείς συνθήκες υπέρτατο δίκαιο της χώρας· αυτό σημαίνει ότι όταν η ομοσπονδιακή εξουσία ασκείται εγκύρως, υπερισχύει των αντίθετων πολιτειακών ρυθμίσεων. Από την άλλη πλευρά, η Δέκατη Τροπολογία διακηρύσσει ότι οι εξουσίες που δεν έχουν ανατεθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες ούτε έχουν απαγορευθεί στις πολιτείες παραμένουν στις πολιτείες ή στον λαό. Η αμερικανική συνταγματική τάξη, λοιπόν, δεν είναι ούτε απλός εθνικός συγκεντρωτισμός ούτε απλή πολιτειακή κυριαρχία. Είναι διαρκής διαπραγμάτευση ορίων.
Αυτή η διαπραγμάτευση ορίων έγινε από νωρίς αντικείμενο δικαστικής και πολιτικής σύγκρουσης. Η υπόθεση McCulloch v. Maryland του 1819 υπήρξε θεμελιώδης, διότι το Ανώτατο Δικαστήριο αναγνώρισε ότι το Κογκρέσο διαθέτει όχι μόνο ρητά απαριθμημένες εξουσίες, αλλά και συνεπαγόμενες εξουσίες αναγκαίες για την άσκηση των συνταγματικών του αρμοδιοτήτων, απορρίπτοντας ταυτόχρονα την προσπάθεια της πολιτείας του Maryland να φορολογήσει την ομοσπονδιακή τράπεζα. Η απόφαση αυτή δεν ήταν απλώς τεχνική ερμηνεία της ρήτρας «αναγκαίου και πρόσφορου». Ήταν θεμελίωση δυναμικής ομοσπονδιακής εξουσίας. Έδειξε ότι η Ένωση δεν θα ήταν ανίσχυρη ένωση πολιτειών, αλλά πολιτικό σύστημα με δυνατότητα εθνικής δράσης.
Ωστόσο, η ενίσχυση της ομοσπονδιακής εξουσίας δεν κατάργησε το πολιτειακό επίπεδο. Αντίθετα, η αμερικανική ιστορία μπορεί να διαβαστεί ως συνεχής ταλάντωση ανάμεσα σε περιόδους εθνικής ενοποίησης και περιόδους πολιτειακής επαναδιεκδίκησης. Ο Εμφύλιος Πόλεμος έλυσε βίαια το ζήτημα της απόσχισης και κατέστησε σαφές ότι η Ένωση δεν ήταν ανακλητή συμφωνία κρατών. Η Ανασυγκρότηση και οι Τροπολογίες του Εμφυλίου επέκτειναν την ομοσπονδιακή προστασία δικαιωμάτων απέναντι στις πολιτείες. Το New Deal του 20ού αιώνα διεύρυνε ριζικά την ομοσπονδιακή οικονομική και κοινωνική παρέμβαση. Η εποχή των πολιτικών δικαιωμάτων επέβαλε ομοσπονδιακή παρέμβαση απέναντι σε πολιτείες που διατηρούσαν φυλετικό αποκλεισμό. Από την άλλη πλευρά, η αμερικανική πολιτική κουλτούρα ουδέποτε εγκατέλειψε την καχυποψία απέναντι στη συγκεντρωμένη εξουσία. Η επίκληση των «states’ rights» παρέμεινε ισχυρή, άλλοτε ως γνήσια υπεράσπιση τοπικής αυτοκυβέρνησης και άλλοτε ως ιδεολογικό όχημα αντίστασης στην ισότητα και στα δικαιώματα.
Η μεγάλη θεωρητική δύναμη του αμερικανικού φεντεραλισμού βρίσκεται στο ότι αναγνωρίζει πως η δημοκρατία χρειάζεται και κλίμακα και εγγύτητα. Η κλίμακα είναι αναγκαία για άμυνα, νόμισμα, διεθνή παρουσία, κοινή αγορά, μακροοικονομική πολιτική, μεγάλα έργα και προστασία θεμελιωδών δικαιωμάτων. Η εγγύτητα είναι αναγκαία για πολιτική συμμετοχή, τοπική προσαρμογή, πειραματισμό, κοινωνική ποικιλία και αίσθηση αυτοκυβέρνησης. Μια μεγάλη δημοκρατία που δεν διαθέτει κοινό εθνικό επίπεδο κινδυνεύει με διάλυση. Μια μεγάλη δημοκρατία που δεν διαθέτει ισχυρά υποεθνικά επίπεδα κινδυνεύει με αποξένωση των πολιτών από την εξουσία. Ο αμερικανικός φεντεραλισμός επιχείρησε να αποφύγει και τα δύο.
Το ίδιο όμως στοιχείο που καθιστά τον φεντεραλισμό θεσμικά ευφυή τον καθιστά και πολιτικά συγκρουσιακό. Η κατανομή αρμοδιοτήτων δεν είναι ουδέτερο ζήτημα. Πίσω από τη συζήτηση για το αν αποφασίζει η Ουάσινγκτον ή η πολιτεία κρύβονται ουσιαστικές κοινωνικές συγκρούσεις: δικαιώματα, φυλή, εκπαίδευση, υγεία, όπλα, εκλογικοί κανόνες, περιβάλλον, άμβλωση, φορολογία, αστυνόμευση, κοινωνική πολιτική. Ο φεντεραλισμός επιτρέπει πολιτική ποικιλία, αλλά μπορεί και να παράγει ανισότητα δικαιωμάτων ανάλογα με την πολιτεία κατοικίας. Επιτρέπει πειραματισμό, αλλά μπορεί και να νομιμοποιεί αποκλίσεις που αγγίζουν τον πυρήνα της ισότητας. Επιτρέπει τοπική αυτονομία, αλλά μπορεί και να λειτουργεί ως καταφύγιο πλειοψηφικών τοπικών αυθαιρεσιών. Αυτό είναι το μόνιμο αμερικανικό πρόβλημα: η αυτονομία των πολιτειών είναι θεσμική αξία, αλλά δεν είναι πάντοτε φιλελεύθερη ή δημοκρατική εγγύηση.
Η σύγχρονη εποχή έχει οξύνει αυτή την ένταση. Σε μια κοινωνία βαθιά πολωμένη, οι πολιτείες λειτουργούν ολοένα περισσότερο ως ιδεολογικά εργαστήρια αντίθετων πολιτικών προγραμμάτων. Άλλες πολιτείες επεκτείνουν δικαιώματα, άλλες τα περιορίζουν. Άλλες ενισχύουν κοινωνικές πολιτικές, άλλες επιμένουν σε χαμηλή φορολογία και ελάχιστη ρύθμιση. Άλλες επιδιώκουν αυστηρό έλεγχο όπλων, άλλες υπερασπίζονται ευρεία οπλοκατοχή. Άλλες προστατεύουν αναπαραγωγικά δικαιώματα, άλλες τα περιορίζουν. Ο φεντεραλισμός μετατρέπεται έτσι σε μηχανισμό ειρηνικής συνύπαρξης διαφορετικών πολιτικών ηθικών, αλλά και σε επιταχυντή εδαφικής πόλωσης. Η αμερικανική δημοκρατία διατηρείται ενωμένη, αλλά όχι ομοιογενής.
Σε αυτό το πλαίσιο, η εθνική ενότητα δεν μπορεί να σημαίνει απλή ομοιομορφία. Αν οι ΗΠΑ επιχειρούσαν να επιβάλουν πλήρη κεντρική ομοιομορφία σε μια τόσο μεγάλη και πολυσύνθετη κοινωνία, θα παρήγαγαν ισχυρή αντίδραση. Αν, όμως, επέτρεπαν πλήρη πολιτειακή αυτονομία χωρίς εθνικά όρια, θα απειλούσαν τον πυρήνα των συνταγματικών δικαιωμάτων και της κοινής ιθαγένειας. Ο αμερικανικός φεντεραλισμός είναι ακριβώς η προσπάθεια να βρεθεί ενδιάμεσος δρόμος: αρκετή ενότητα ώστε να υπάρχει κοινή δημοκρατία· αρκετή αυτονομία ώστε να υπάρχει τοπική ελευθερία· αρκετή ομοσπονδιακή ισχύς ώστε να προστατεύονται δικαιώματα· αρκετός πολιτειακός χώρος ώστε να μην καταπνίγεται η κοινωνική ποικιλία.
Στα 250 χρόνια από την Αμερικανική Ανεξαρτησία, ο φεντεραλισμός παραμένει ένα από τα βαθύτερα μυστικά της αμερικανικής αντοχής. Δεν εξαφάνισε τις συγκρούσεις· τις θεσμοποίησε. Δεν έλυσε οριστικά το ζήτημα της κυριαρχίας· το μοίρασε. Δεν έκανε την αμερικανική δημοκρατία απλή· την έκανε λειτουργικά σύνθετη. Η ίδια του η επιτυχία, όμως, παράγει και τις σημερινές του δυσκολίες. Όσο η κοινωνία πολώνεται, τόσο η πολιτειακή αυτονομία μπορεί να μετατρέπεται σε γεωγραφική διάσπαση δικαιωμάτων και ταυτοτήτων. Όσο η ομοσπονδιακή κυβέρνηση επεκτείνεται, τόσο ενισχύεται η καχυποψία απέναντι στην κεντρική εξουσία. Όσο το Ανώτατο Δικαστήριο παρεμβαίνει για να ορίσει τα όρια, τόσο η συνταγματική ερμηνεία γίνεται πολιτικό πεδίο σύγκρουσης.
Συμπερασματικά, ο αμερικανικός φεντεραλισμός υπήρξε η ιδρυτική απάντηση στο ερώτημα αν μπορεί να υπάρξει μεγάλη δημοκρατία χωρίς να γίνει είτε αυτοκρατορικά συγκεντρωτική είτε συνομοσπονδιακά ανίσχυρη. Η απάντηση των Ηνωμένων Πολιτειών ήταν θεσμικά τολμηρή: ενότητα χωρίς πλήρη συγκεντρωτισμό, αυτονομία χωρίς πλήρη διάσπαση, λαϊκή κυριαρχία πολλαπλών επιπέδων, συνταγματική υπεροχή και πολιτειακή επιβίωση. Αυτή η απάντηση δεν είναι απαλλαγμένη από αντιφάσεις. Είναι όμως ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους οι ΗΠΑ μπόρεσαν να μετατραπούν από δεκατρείς πρώην αποικίες σε εκτεταμένη δημοκρατική ομοσπονδία και, τελικά, σε παγκόσμια δύναμη.
Πρόσφατα σχόλια