Η συνταγματική αναθεώρηση του 2018 δεν κατήργησε έναν γενικό νομικό περιορισμό που ίσχυε για όλες τις κορυφαίες θέσεις της Λαϊκής Δημοκρατίας. Συγκεκριμένα, αφαιρέθηκε από το άρθρο 79 του Συντάγματος η διάταξη σύμφωνα με την οποία ο πρόεδρος και ο αντιπρόεδρος της χώρας δεν μπορούσαν να υπηρετήσουν περισσότερες από δύο συνεχόμενες θητείες. Δεν υπήρχε αντίστοιχος τυπικός περιορισμός στο καταστατικό του ΚΚΚ για τη θέση του γενικού γραμματέα ούτε για την προεδρία της Κεντρικής Στρατιωτικής Επιτροπής. Η επίσημη αιτιολόγηση του 2018 στηρίχθηκε ακριβώς σε αυτή την αναντιστοιχία, υποστηρίζοντας ότι οι τρεις κορυφαίοι ρόλοι έπρεπε να μπορούν να ευθυγραμμίζονται χρονικά
Η νομική ακρίβεια αυτής της διάκρισης είναι απαραίτητη, αλλά δεν αναιρεί την ευρύτερη πολιτική σημασία της αλλαγής. Η θέση του προέδρου δεν αποτελεί από μόνη της την πραγματική πηγή της ανώτατης εξουσίας στο κινεζικό σύστημα· το κέντρο βάρους βρίσκεται στην ηγεσία του ΚΚΚ και στον έλεγχο της Κεντρικής Στρατιωτικής Επιτροπής. Η προεδρική διετής —με την έννοια των δύο πενταετών θητειών— οριοθέτηση είχε όμως αποκτήσει σημαντική συμβολική και πρακτική λειτουργία, επειδή συνέπιπτε με τον μεταμαοϊκό ρυθμό ανανέωσης της κορυφαίας ηγεσίας. Όσο οι τρεις κορυφαίες θέσεις συγκεντρώνονταν στο ίδιο πρόσωπο, ο συνταγματικός περιορισμός της προεδρίας λειτουργούσε έμμεσα ως στοιχείο του ευρύτερου πολιτικού ορίζοντα της ηγεσίας.
Αυτός ο ορίζοντας είχε μεγαλύτερη σημασία από την απλή διάρκεια παραμονής ενός προσώπου στην εξουσία. Τα συστήματα πολιτικής διαδοχής λειτουργούν ως μηχανισμοί συντονισμού των προσδοκιών των ελίτ. Όταν τα ανώτατα στελέχη γνωρίζουν περίπου πότε θα πραγματοποιηθεί η επόμενη αλλαγή ηγεσίας, μπορούν να προσαρμόζουν τη σταδιοδρομία τους, να δημιουργούν συμμαχίες και να προετοιμάζουν μεταβιβάσεις αρμοδιοτήτων χωρίς κάθε μετάβαση να μετατρέπεται σε ανοιχτή σύγκρουση. Το μεταμαοϊκό κινεζικό σύστημα είχε κατορθώσει να καταστήσει τη διαδοχή σαφώς περισσότερο προβλέψιμη από ό,τι στην εποχή Μάο, ακόμη και αν μεγάλο μέρος αυτής της προβλεψιμότητας στηριζόταν σε άτυπες πρακτικές και όχι σε απαραβίαστους νομικούς κανόνες. Η ακαδημαϊκή βιβλιογραφία υπογραμμίζει ακριβώς ότι η κινεζική ελίτ είχε αποκτήσει ισχυρές νόρμες χωρίς να έχει ολοκληρώσει μια μηχανιστική θεσμοποίηση της διαδοχής.
Η αναθεώρηση του 2018 είχε επομένως σημασία επειδή αφαίρεσε ένα ορατό σημείο αναφοράς από ένα ήδη σε σημαντικό βαθμό άτυπο σύστημα. Η μεταγενέστερη εξέλιξη επιβεβαίωσε ότι η αλλαγή δεν ήταν απλώς θεωρητική. Το 2022 ο Σι εξελέγη για τρίτη θητεία ως γενικός γραμματέας του ΚΚΚ και τον Μάρτιο του 2023 εξελέγη για τρίτη φορά πρόεδρος της Λαϊκής Δημοκρατίας. Κίνα κυβερνηση Έτσι η προηγούμενη πρακτική της περίπου δεκαετούς κορυφαίας ηγεσίας έπαψε να αποτελεί αξιόπιστη βάση πρόβλεψης για το μέλλον.
Η βασική συνέπεια αφορά τη διαδοχή. Σε ένα σύστημα χωρίς ανταγωνιστικές εθνικές εκλογές για την ηγεσία, η προβλεψιμότητα της διαδοχής εξαρτάται από εσωτερικούς κομματικούς μηχανισμούς και από τη δυνατότητα να εντοπιστεί εγκαίρως η επόμενη γενιά ηγετών. Στις προηγούμενες μεταβάσεις, η ανάδειξη νεότερων στελεχών σε ιδιαίτερα υψηλές θέσεις μπορούσε να λειτουργήσει ως σήμα για πιθανή μελλοντική διαδοχή. Όταν όμως η διάρκεια της θητείας του υφιστάμενου ηγέτη δεν μπορεί να συναχθεί με την ίδια βεβαιότητα, η επιλογή ενός πιθανού διαδόχου γίνεται πολιτικά περισσότερο σύνθετη. Η ανάδειξή του πολύ νωρίς θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα παράλληλο κέντρο προσδοκιών· η καθυστερημένη ανάδειξή του, αντιθέτως, μειώνει τον χρόνο που διαθέτει το σύστημα για οργανωμένη μεταβίβαση εξουσίας.
Η δεύτερη συνέπεια αφορά την ίδια τη συμπεριφορά των ελίτ. Ένα καθεστώς προβλέψιμης εναλλαγής δημιουργεί κίνητρα αναμονής: ένα στέλεχος που δεν ανήκει στον άμεσο κύκλο της σημερινής ηγεσίας μπορεί να προσδοκά αλλαγή ισορροπιών στον επόμενο κύκλο. Όταν ο χρονικός ορίζοντας της αλλαγής γίνεται περισσότερο αβέβαιος, αυξάνεται η σχετική σημασία της προσαρμογής στο σημερινό κέντρο εξουσίας. Η πολιτική σταδιοδρομία εξαρτάται περισσότερο από την αξιοπιστία, τη συμμόρφωση με τις κεντρικές προτεραιότητες και την ένταξη στο δίκτυο του υφιστάμενου ηγετικού σχήματος. Η υποχώρηση των παλαιότερων φατριακών ισορροπιών που καταγράφεται στην έρευνα για την εποχή Σι ενισχύει αυτή την τάση. Cambridge
Υπάρχει όμως και μια αντίστροφη διάσταση που είναι απαραίτητο να ληφθεί σοβαρά υπόψη. Από την οπτική της κινεζικής ηγεσίας, η μεγαλύτερη διάρκεια πολιτικής συνέχειας μπορεί να θεωρείται πλεονέκτημα όταν η χώρα αντιμετωπίζει μακροπρόθεσμες προκλήσεις όπως ο τεχνολογικός ανταγωνισμός με τις Ηνωμένες Πολιτείες, η γήρανση του πληθυσμού, η αναδιάρθρωση του αναπτυξιακού μοντέλου και η στρατιωτική μεταρρύθμιση. Η επίσημη αιτιολόγηση της συνταγματικής αλλαγής του 2018 συνδέθηκε με την ενότητα των κορυφαίων κρατικών και κομματικών θέσεων και με τη συνέχεια της κεντρικής ηγεσίας. Xinhuanet Υπό αυτή την προσέγγιση, η μεγαλύτερη συνέχεια στην κορυφή μπορεί να περιορίζει το κόστος από συχνές αλλαγές στρατηγικής και να διευκολύνει προγράμματα που απαιτούν χρονικό ορίζοντα μεγαλύτερο μιας δεκαετίας.
Το πλεονέκτημα της συνέχειας και το πρόβλημα της διαδοχής, όμως, δεν αλληλοαναιρούνται. Μπορούν να συνυπάρχουν. Ένα σύστημα μπορεί να αποκτά βραχυπρόθεσμα μεγαλύτερη συνοχή ακριβώς επειδή υπάρχει ένα σαφές και ισχυρό κέντρο λήψης αποφάσεων, αλλά να αντιμετωπίζει μακροπρόθεσμα μεγαλύτερη αβεβαιότητα επειδή οι κανόνες της επόμενης μετάβασης έχουν γίνει λιγότερο ευδιάκριτοι. Αυτή η χρονική ασυμμετρία είναι κεντρική για την ανάλυση της εποχής Σι: η ισχυρότερη πολιτική σταθερότητα γύρω από τον σημερινό ηγέτη δεν είναι το ίδιο πράγμα με την ισχυρότερη θεσμοποίηση της μελλοντικής μεταβίβασης της εξουσίας.
Η συγκεκριμένη διάκριση είναι ιδιαίτερα σημαντική επειδή η θεσμική προβλεψιμότητα δεν αφορά μόνο το εσωτερικό των ελίτ. Επηρεάζει επίσης τη γραφειοκρατία, τις τοπικές κυβερνήσεις, τις επιχειρήσεις και τους εξωτερικούς δρώντες. Όσο μεγαλύτερη είναι η προσδοκία ότι η παρούσα ηγετική γραμμή θα διατηρηθεί επί μακρό χρονικό διάστημα, τόσο ισχυρότερα είναι τα κίνητρα των επιμέρους φορέων να ευθυγραμμίσουν τις στρατηγικές τους με αυτήν. Η μακρά διάρκεια μπορεί συνεπώς να αυξήσει τη συνέπεια στην εφαρμογή πολιτικής. Παράλληλα, όμως, η περιορισμένη ορατότητα για την επόμενη μετάβαση αυξάνει την αβεβαιότητα σχετικά με το πώς θα ανακατανεμηθούν οι αρμοδιότητες όταν τελικά πραγματοποιηθεί αλλαγή στην κορυφή.
Οι εξελίξεις του 2026 υποδηλώνουν ότι η λογική της ισχυρής κομματικής συνοχής εξακολουθεί να βρίσκεται στο επίκεντρο. Το Πολιτικό Γραφείο, υπό την προεδρία του Σι, προετοίμασε για τον Οκτώβριο του 2026 νέα ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής με κύριο θέμα την αυστηρότερη κομματική αυτοδιοίκηση και την ενίσχυση της πολιτικής εποπτείας. Reuters Τον Ιούλιο του ίδιου έτους ο Σι επανέλαβε την ανάγκη κομματικής πειθαρχίας και ενότητας σε ένα περιβάλλον αυξανόμενων εσωτερικών και εξωτερικών προκλήσεων. Reuters Μέχρι σήμερα, συνεπώς, η έμφαση παραμένει περισσότερο στην ενίσχυση της συνοχής της παρούσας ηγετικής αρχιτεκτονικής παρά στη δημόσια διαμόρφωση μιας ορατής διαδικασίας διαδοχής.
Η μακροπρόθεσμη σημασία του 2018 πρέπει επομένως να τοποθετηθεί σε ένα ευρύτερο πλαίσιο από τη συνταγματική διάταξη για την προεδρία. Το καθοριστικό στοιχείο είναι η μεταβολή των προσδοκιών σχετικά με το αν υπάρχει προκαθορισμένος χρονικός ορίζοντας στην κορυφή. Το μεταμαοϊκό σύστημα είχε προσπαθήσει να αποσυνδέσει τη σταθερότητα του καθεστώτος από τη βιολογική ή πολιτική διάρκεια ενός συγκεκριμένου ηγέτη. Η εποχή Σι δεν έχει αναιρέσει τους κομματικούς θεσμούς ούτε έχει εξαφανίσει τις διαδικασίες συλλογικής λήψης αποφάσεων, έχει όμως καταστήσει την κορυφαία διαδοχή περισσότερο εξαρτημένη από πολιτικές αποφάσεις που δεν μπορούν να προβλεφθούν εκ των προτέρων με την ίδια ακρίβεια.
Γι’ αυτό η σημαντικότερη συνέπεια της κατάργησης του προεδρικού ορίου δεν βρίσκεται αποκλειστικά στη δυνατότητα ενός ηγέτη να παραμένει περισσότερο χρόνο στην εξουσία. Βρίσκεται στην αναδιάρθρωση της σχέσης μεταξύ χρόνου και πολιτικής εξουσίας. Όταν η λήξη μιας ηγετικής περιόδου παύει να αποτελεί σχετικά σταθερή προσδοκία, μεταβάλλονται οι υπολογισμοί των στελεχών, η διαδικασία παραγωγής διαδόχων και η λειτουργία των άτυπων κανόνων που μείωναν παλαιότερα την αβεβαιότητα της κορυφαίας πολιτικής μετάβασης. Η Κίνα μπορεί έτσι να διαθέτει σήμερα ένα ισχυρότερο και περισσότερο συγκεντρωμένο πολιτικό κέντρο, ενώ ταυτόχρονα το ερώτημα της επόμενης διαδοχής παραμένει θεσμικά λιγότερο προβλέψιμο.
Πρόσφατα σχόλια