Για μεγάλο μέρος της μεταπολεμικής περιόδου η εξέλιξη του γαλλικού κράτους ακολούθησε μια λογική σωρευτικής επέκτασης. Νέες κοινωνικές ανάγκες οδηγούσαν σε νέες κρατικές πολιτικές, η τεχνολογική αλλαγή δημιουργούσε νέα επενδυτικά προγράμματα και οι διεθνείς φιλοδοξίες προσέθεταν νέες στρατηγικές λειτουργίες χωρίς να απαιτείται πάντοτε εγκατάλειψη προηγούμενων δεσμεύσεων. Η οικονομική ανάπτυξη, ο πληθωρισμός που μείωνε ενίοτε την πραγματική αξία παλαιού χρέους και η συνεχής διεύρυνση της φορολογικής βάσης προσέφεραν το περιθώριο ώστε το κράτος να λειτουργεί κατά βάση προσθετικά. Η σημερινή Γαλλία εισέρχεται σε διαφορετική ιστορική φάση. Η κεντρική λειτουργία της οικονομικής πολιτικής μετατρέπεται σταδιακά σε διαδικασία επιλογής μεταξύ στόχων που είναι όλοι πολιτικά σημαντικοί αλλά δεν μπορούν πλέον να χρηματοδοτούνται χωρίς περιορισμούς.
Η αλλαγή αυτή αποτυπώνεται στην απλή αντιπαραβολή των υποχρεώσεων που συσσωρεύονται πάνω στον γαλλικό προϋπολογισμό. Η κοινωνική προστασία παραμένει από τις υψηλότερες στον ΟΟΣΑ και στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η εξυπηρέτηση του χρέους αυξάνεται καθώς αναχρηματοδοτείται παλαιότερος φθηνός δανεισμός σε υψηλότερα επιτόκια. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι οι πληρωμές τόκων θα κινηθούν προς το 2,6% του ΑΕΠ το 2026 και το 2,8% το 2027. Την ίδια στιγμή, η γαλλική άμυνα βρίσκεται σε ταχεία δημοσιονομική άνοδο, οι επενδύσεις στην πυρηνική ενέργεια πρέπει να αυξηθούν, η πράσινη μετάβαση απαιτεί κεφάλαια δεκαετιών και η επαναβιομηχάνιση χρειάζεται κρατική στήριξη, υποδομές και τεχνολογική χρηματοδότηση.
Οι στόχοι αυτοί έχουν κάτι κοινό: καθένας μπορεί να θεμελιωθεί ως εθνική αναγκαιότητα. Οι συντάξεις, η υγεία και η παιδεία στηρίζουν την κοινωνική συνοχή. Η άμυνα και η πυρηνική αποτροπή στηρίζουν την εθνική ασφάλεια. Η πυρηνική ηλεκτροπαραγωγή και τα δίκτυα στηρίζουν την ενεργειακή κυριαρχία. Η βιομηχανική πολιτική στηρίζει την παραγωγική αυτονομία. Η κλιματική μετάβαση περιορίζει μακροχρόνιους κινδύνους. Η μείωση του χρέους προστατεύει τη δημοσιονομική ανεξαρτησία. Η υψηλή πολιτική αρχίζει ακριβώς όταν το κράτος πρέπει να αποφασίσει τη σχετική θέση αυτών των αναγκαιοτήτων μέσα σε ένα περιορισμένο σύνολο πόρων.
Η επιλογή αυτή είναι δυσκολότερη στη Γαλλία επειδή η ιστορική πολιτική της κουλτούρα έχει μάθει να αντιμετωπίζει το κράτος ως τελικό εγγυητή πολλών διαφορετικών κοινωνικών και εθνικών αγαθών. Η περικοπή μιας δημόσιας λειτουργίας δεν γίνεται αντιληπτή μόνο ως δημοσιονομική προσαρμογή. Μπορεί να ερμηνευθεί ως υποχώρηση της ίδιας της Ρεπουμπλικανικής υπόσχεσης ισότητας, της εθνικής κυριαρχίας ή της κοινωνικής αλληλεγγύης. Η δημοσιονομική επιλογή αποκτά επομένως σχεδόν συνταγματικό βάρος: καθορίζει έμπρακτα ποια μορφή κράτους επιλέγει να διατηρήσει η χώρα.
Το χρέος επιταχύνει αυτή τη μετάβαση επειδή μειώνει το περιθώριο αναβολής της επιλογής. Στο δεύτερο τρίμηνο του 2026 το δημόσιο χρέος βρισκόταν ήδη στο 119% του ΑΕΠ. Το κρίσιμο μέγεθος είναι η κατεύθυνση της δυναμικής του: σύμφωνα τόσο με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή όσο και με τον ΟΟΣΑ, ακόμη και σημαντική δημοσιονομική προσαρμογή δεν αρκεί εύκολα για να θέσει άμεσα τον λόγο χρέους προς ΑΕΠ σε καθοδική πορεία. Αυτό σημαίνει ότι η Γαλλία δεν διαθέτει πλέον την ίδια δυνατότητα να μεταφέρει συστηματικά τις δύσκολες επιλογές στο μέλλον μέσω πρόσθετου δανεισμού.
Η νέα κρατική λογική χρειάζεται συνεπώς να διακρίνει ανάμεσα σε δαπάνες που αναπαράγουν υποχρεώσεις και σε δαπάνες που διευρύνουν μελλοντική κρατική ικανότητα. Η επένδυση στην εκπαίδευση, στις ψηφιακές τεχνολογίες, στην ενέργεια, στη βιομηχανική παραγωγή ή στην άμυνα μπορεί να αυξήσει μελλοντική παραγωγικότητα, ανθεκτικότητα και στρατηγική ισχύ. Οι κοινωνικές μεταβιβάσεις εξασφαλίζουν εισόδημα και κοινωνική συνοχή αλλά πρέπει να σχεδιάζονται με τρόπο συμβατό με τη δημογραφική και παραγωγική βάση. Η δημοσιονομική ιεράρχηση απαιτεί επομένως ποιοτική αξιολόγηση των δημόσιων δαπανών και όχι έναν οριζόντιο μηχανισμό περικοπών.
Η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επισημάνει ότι το πρόβλημα της Γαλλίας αφορά πλέον το επίπεδο, τη σύνθεση και την αποτελεσματικότητα των δημόσιων δαπανών. Το 2025 οι δημόσιες δαπάνες έφθαναν στο 57,2% του ΑΕΠ, περίπου 7,7 ποσοστιαίες μονάδες πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Επομένως, η κεντρική πρόκληση δεν είναι η απουσία κράτους. Είναι η ανακατανομή μιας ήδη τεράστιας κρατικής παρουσίας προς λειτουργίες που θα διατηρήσουν την οικονομική και στρατηγική της βάση στο μέλλον.
Η μετάβαση προς το «κράτος της επιλογής» αλλάζει και το περιεχόμενο της δημοκρατικής πολιτικής. Σε εποχές επέκτασης, η διανομή νέων πόρων επιτρέπει τη δημιουργία συμμαχιών μέσω προσθήκης ωφελειών. Σε περιόδους περιορισμού, κάθε νέα προτεραιότητα δημιουργεί εμφανέστερο κόστος ευκαιρίας. Ένα επιπλέον δισεκατομμύριο στην άμυνα μπορεί να εμφανιστεί ως ένα δισεκατομμύριο που δεν κατευθύνεται στην υγεία ή στην εκπαίδευση. Μια γενναιόδωρη προστασία υφιστάμενων κοινωνικών δικαιωμάτων μπορεί να περιορίσει τη δυνατότητα χρηματοδότησης της πράσινης και τεχνολογικής μετάβασης. Η πολιτική αποκτά επομένως βαθύτερα διανεμητικό χαρακτήρα και η συναίνεση γίνεται δυσκολότερη.
Η απάντηση σε αυτή την ένταση δεν μπορεί να προκύψει από μια απλή κατάταξη πολιτικών τομέων. Η υψηλή στρατηγική του κράτους χρειάζεται να οργανώσει τις προτεραιότητες γύρω από μια κοινή αρχή: ποια δαπάνη αυξάνει τη μακροχρόνια ικανότητα της χώρας να χρηματοδοτεί τις υπόλοιπες. Η παραγωγικότητα, η ενεργειακή επάρκεια, η τεχνολογική καινοτομία, η υψηλότερη απασχόληση, η αποτελεσματική εκπαίδευση και η βιομηχανική ισχύς αποκτούν έτσι ιδιαίτερη σημασία. Δεν αποτελούν έναν ακόμη τομέα μεταξύ πολλών. Αποτελούν την παραγωγική βάση που επιτρέπει τη χρηματοδότηση κοινωνικού κράτους, άμυνας και δημόσιων υποδομών.
Αντίστοιχα, η ευρωπαϊκή κλίμακα μπορεί να περιορίσει ορισμένα από τα κόστη επιλογής. Η άμυνα, η τεχνολογία, η ενέργεια και η κλιματική μετάβαση περιλαμβάνουν δημόσια αγαθά τα οποία υπερβαίνουν το εθνικό επίπεδο. Όσο περισσότερες από αυτές τις επενδύσεις χρηματοδοτούνται ή οργανώνονται ευρωπαϊκά, τόσο μεγαλύτερο περιθώριο αποκτά η Γαλλία να διατηρεί το δικό της κοινωνικό μοντέλο. Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση μετατρέπεται έτσι από περιορισμό της εθνικής οικονομικής αυτονομίας σε πιθανό μηχανισμό διεύρυνσης της πραγματικής κρατικής ικανότητας.
Η μετάβαση από το κράτος της επέκτασης στο κράτος της επιλογής απαιτεί τελικά αλλαγή πολιτικής κουλτούρας. Το γαλλικό κράτος θα χρειαστεί να εξηγεί όχι μόνο τι χρηματοδοτεί, αλλά και γιατί αυτό προηγείται έναντι άλλων εξίσου θεμιτών απαιτήσεων. Η ποιότητα της ιεράρχησης, η διαφάνεια του κόστους και η δίκαιη κατανομή των βαρών θα καθορίσουν σε μεγάλο βαθμό την κοινωνική νομιμοποίηση αυτής της νέας περιόδου.
Η νέα εποχή δεν περιορίζει κατ’ ανάγκη τη γαλλική κρατική φιλοδοξία. Την καθιστά περισσότερο απαιτητική. Η ισχύς πλέον θα μετριέται λιγότερο από τον αριθμό των λειτουργιών που αναλαμβάνει το κράτος και περισσότερο από την ικανότητά του να συγκεντρώνει πόρους σε στρατηγικά σημεία, να εγκαταλείπει αναποτελεσματικές δαπάνες και να προστατεύει εκείνες που συντηρούν την κοινωνική συνοχή και δημιουργούν μελλοντική εθνική ικανότητα.
Πρόσφατα σχόλια