Η ελληνική πολιτική στην Ανατολική Μεσόγειο έχει για μεγάλο χρονικό διάστημα διαμορφωθεί υπό την πίεση της γεωγραφίας και των διαφορών θαλάσσιας δικαιοδοσίας. Η προστασία των κυριαρχικών δικαιωμάτων, η αποτροπή δυσμενών τετελεσμένων και η διαχείριση των ελληνοτουρκικών διαφορών αποτέλεσαν αναγκαστικά κεντρικές προτεραιότητες. Η τελευταία περίοδος παρουσιάζει όμως μια ευρύτερη εξέλιξη: η Ελλάδα επιχειρεί να προσθέσει στην αμυντική διάσταση μια παραγωγική περιφερειακή πολιτική, μέσα από οριοθετήσεις, ενεργειακές υποδομές, ηλεκτρικές και ψηφιακές διασυνδέσεις, θαλάσσιο σχεδιασμό και νέες οικονομικές ροές. Το Great Sea Interconnector εντάσσεται σε αυτή τη μετατόπιση και γι’ αυτό η σημασία του για την ελληνική στρατηγική υπερβαίνει την ενεργειακή του λειτουργία.
Η ουσία βρίσκεται στην έννοια της συνδεσιμότητας. Η γεωπολιτική της Ανατολικής Μεσογείου δεν καθορίζεται πλέον αποκλειστικά από το ποιος ελέγχει έναν θαλάσσιο χώρο ή ποιος διαθέτει ισχυρότερη στρατιωτική παρουσία. Καθορίζεται επίσης από το ποιος δημιουργεί τις υποδομές μέσα από τις οποίες κινούνται ενέργεια, δεδομένα, εμπορεύματα και κεφάλαια. Τα δίκτυα αυτής της κατηγορίας διαμορφώνουν σχέσεις μεγάλης διάρκειας. Δημιουργούν οικονομικούς δεσμούς, ρυθμιστικές εξαρτήσεις και κοινά συμφέροντα τα οποία επιβιώνουν από κυβερνητικές εναλλαγές και περιστασιακές διπλωματικές μεταβολές.
Κεντρική θέση σε αυτή τη γεωγραφία κατέχει η Κρήτη. Η διασύνδεσή της με το ηπειρωτικό ελληνικό ηλεκτρικό σύστημα δημιούργησε τις προϋποθέσεις ώστε το νησί να πάψει να αποτελεί ενεργειακό άκρο και να εξελιχθεί σε κόμβο μεγαλύτερων διεθνών δικτύων. Η γραμμή προς την Κύπρο επεκτείνει αυτή τη λογική προς την Ανατολική Μεσόγειο. Παράλληλα, οι συζητήσεις για ηλεκτρική σύνδεση Ελλάδας–Αιγύπτου προσδίδουν στην Κρήτη δυνατότητα να λειτουργήσει ως σημείο συνάντησης διαφορετικών ενεργειακών αξόνων. Η σημασία του νησιού αποκτά έτσι νέα ποιότητα: πέρα από το στρατιωτικό και θαλάσσιο βάρος του, ενισχύεται ο ρόλος του στην ευρωπαϊκή οικονομική γεωγραφία.
Η εξέλιξη αυτή εξυπηρετεί άμεσα το ελληνικό συμφέρον. Η αξία μιας γεωγραφικής θέσης δεν είναι δεδομένη· πρέπει να μετατρέπεται σε λειτουργική θέση μέσα σε δίκτυα. Η Κρήτη διαθέτει εκτεταμένη ακτογραμμή και βρίσκεται σε κεντρικό σημείο της Ανατολικής Μεσογείου, όμως το στρατηγικό πλεονέκτημα αυτών των χαρακτηριστικών αυξάνεται όταν πάνω τους οικοδομούνται υποδομές ευρωπαϊκής σημασίας. Ένα καλώδιο που λειτουργεί επί δεκαετίες δημιουργεί μονιμότερο γεωπολιτικό αποτύπωμα από μια πρόσκαιρη διπλωματική πρωτοβουλία.
Το GSI ενισχύει επίσης την ελληνική πολιτική έναντι της Κύπρου. Η άρση της ηλεκτρικής απομόνωσης της Κυπριακής Δημοκρατίας σημαίνει ότι ένα κράτος-μέλος που έως σήμερα βρίσκεται εκτός του ευρωπαϊκού ηλεκτρικού συστήματος συνδέεται με την ηπειρωτική ευρωπαϊκή αγορά μέσω Ελλάδας. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θεωρεί αυτή τη σύνδεση κεντρικό ευρωπαϊκό στόχο και έχει εντάξει το έργο τόσο στον κατάλογο Έργων Κοινού Ενδιαφέροντος όσο και στα κρίσιμα «Ενεργειακά Δίκτυα Ταχείας Προώθησης».
Η πολιτική συνέπεια είναι ουσιαστική. Η σχέση Ελλάδας–Κύπρου αποκτά μια ακόμη υλική διάσταση, πέρα από τη διπλωματική και πολιτική εγγύτητα. Η ηλεκτρική διασύνδεση δημιουργεί αλληλεξάρτηση, κοινή ενεργειακή υποδομή και μακροχρόνια θεσμική συνεργασία. Για την Αθήνα, αυτή η εξέλιξη ενισχύει την παρουσία της στην Ανατολική Μεσόγειο μέσα από μια υποδομή που υπηρετεί ταυτόχρονα κυπριακές, ελληνικές και ευρωπαϊκές ανάγκες.
Αυτή η ευρωπαϊκή διάσταση είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο της ευρύτερης ελληνικής στρατηγικής. Η Ελλάδα έχει συμφέρον η Ανατολική Μεσόγειος να μην αντιμετωπίζεται στις Βρυξέλλες ως απομακρυσμένη περιφέρεια στην οποία υπάρχουν μόνο διμερείς διαφορές και προβλήματα ασφάλειας. Η δημιουργία ευρωπαϊκών ενεργειακών υποδομών μεταφέρει την περιοχή στο εσωτερικό της ευρωπαϊκής οικονομικής πολιτικής. Όταν η Ένωση επενδύει εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ σε μια ηλεκτρική σύνδεση και την χαρακτηρίζει κρίσιμο έργο για την ευρωπαϊκή ανθεκτικότητα, αποκτά συγκεκριμένο θεσμικό συμφέρον από την ομαλή λειτουργία του χώρου μέσα στον οποίο αυτή αναπτύσσεται.
Έτσι, η ελληνική πολιτική επιτυγχάνει κάτι περισσότερο από διεθνή υποστήριξη. Μετατρέπει σταδιακά ένα τμήμα της Ανατολικής Μεσογείου σε χώρο εφαρμογής ευρωπαϊκών πολιτικών. Η διάκριση είναι σημαντική. Η πολιτική υποστήριξη μπορεί να αλλάζει ανάλογα με τις κυβερνήσεις και τις συγκυρίες. Μια υποδομή που έχει ενσωματωθεί στο ευρωπαϊκό ενεργειακό σύστημα δημιουργεί πιο μόνιμο συμφέρον. Η ενεργειακή της λειτουργία, η χρηματοδότησή της, η ρύθμιση και η προστασία της συνδέονται πλέον με το ευρωπαϊκό θεσμικό οικοδόμημα.
Η ίδια λογική εξηγεί γιατί η γαλλική συμμετοχή στο GSI έχει ιδιαίτερη σημασία χωρίς να χρειάζεται να υπερτιμηθεί. Η είσοδος της Meridiam ως πλειοψηφικού επενδυτή και η παρουσία της Nexans στην κατασκευή προσθέτουν στο έργο σημαντικά γαλλικά οικονομικά και βιομηχανικά συμφέροντα.
Για την Ελλάδα αυτό έχει μεγαλύτερη αξία από μια θεωρητική «προστασία» του έργου από τρίτους. Η μακροπρόθεσμη στρατηγική ισχύς παράγεται όταν πολλά κράτη, εταιρείες και ευρωπαϊκοί θεσμοί αποκτούν πραγματικό συμφέρον από την ομαλή λειτουργία μιας υποδομής. Η χώρα αποφεύγει έτσι την απομόνωση των περιφερειακών της επιδιώξεων μέσα σε στενά ελληνοτουρκικά πλαίσια και τις συνδέει με μεγαλύτερες ευρωπαϊκές οικονομικές και θεσμικές διαδικασίες.
Το GSI αποκτά επιπλέον αξία μέσα στο ευρύτερο ελληνικό εγχείρημα κατοχύρωσης παρουσίας στον θαλάσσιο χώρο. Η Ελλάδα έχει τα τελευταία χρόνια προχωρήσει σε Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό, θαλάσσια πάρκα, συμφωνίες οριοθέτησης και ενεργειακές έρευνες. Η επίσημη ελληνική πολιτική παρουσιάζει αυτές τις κινήσεις ως μέρη ενός συνεκτικού πλαισίου εφαρμογής του Δικαίου της Θάλασσας και άσκησης κυριαρχικών δικαιωμάτων. Το καλώδιο προσθέτει κάτι ποιοτικά διαφορετικό: οικονομική χρήση του θαλάσσιου χώρου που δημιουργεί πραγματική περιφερειακή αξία.
Η διάσταση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία έναντι της τουρκικής στρατηγικής. Η Ελλάδα δεν έχει συμφέρον να απαντά σε κάθε τουρκική χαρτογράφηση με μια συμμετρική πολιτική ρητορικής αντιπαράθεσης. Έχει πολύ μεγαλύτερο όφελος από τη δημιουργία νόμιμων, διεθνώς ενσωματωμένων πραγματικοτήτων: συμφωνίες οριοθέτησης, ευρωπαϊκό θαλάσσιο σχεδιασμό, ενεργειακές δραστηριότητες, δίκτυα και υποδομές. Η ίδια η ελληνική διπλωματία υποστηρίζει ότι η χώρα έχει μεταβεί σε περισσότερο ενεργητική πολιτική πρωτοβουλιών, διατηρώντας ταυτόχρονα τον διάλογο με την Τουρκία και την προσήλωση στο διεθνές δίκαιο.
Το GSI ταιριάζει ακριβώς σε αυτή τη λογική επειδή παράγει θετική γεωπολιτική παρουσία. Η ελληνική επιρροή στην Ανατολική Μεσόγειο ενισχύεται περισσότερο όταν η χώρα προσφέρει δίκτυα, συνδέσεις και πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά παρά όταν περιορίζεται στην αντίδραση απέναντι στις ενέργειες άλλων. Η υποδομή καθιστά την Ελλάδα χρήσιμη για τους εταίρους της και η χρησιμότητα αποτελεί μια από τις σταθερότερες βάσεις περιφερειακής επιρροής.
Αυτό συνδέεται και με τη συνολικότερη ελληνική επιδίωξη για μια θεσμικά οργανωμένη Ανατολική Μεσόγειο. Το Υπουργείο Εξωτερικών έχει προτείνει τη δημιουργία μόνιμης περιφερειακής πολυμερούς δομής που θα περιλαμβάνει τα κράτη με τα οποία η Ελλάδα μοιράζεται θαλάσσια σύνορα — Κύπρο, Αίγυπτο, Τουρκία και Λιβύη — και θα επικεντρώνεται σε ζητήματα κοινού ενδιαφέροντος και σταθερότητας. Το GSI εντάσσεται στη βαθύτερη λογική μιας τέτοιας πολιτικής: περιφερειακή τάξη που συγκροτείται μέσα από κανόνες, συνεργασίες και πραγματικές κοινές υποδομές.
Ακόμη και η σχέση με την Τουρκία μπορεί να διαβαστεί μέσα από αυτό το πρίσμα. Η ελληνική στρατηγική έχει κάθε λόγο να επιδιώκει οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και αποκλειστικής οικονομικής ζώνης σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, καθώς η απουσία οριοθέτησης αναπαράγει εντάσεις στην περιοχή. Η Αθήνα ταυτόχρονα έχει συμφέρον να μην επιτρέπει στην εκκρεμότητα αυτή να σταματά κάθε οικονομική δραστηριότητα. Ο Γιώργος Γεραπετρίτης έχει υποστηρίξει ότι μακροχρόνια ειρήνη απαιτεί τελικά συζήτηση για την οριοθέτηση, με διατήρηση μέχρι τότε των θεμελιωδών νομικών θέσεων των δύο πλευρών.
Το GSI επιτρέπει στην ελληνική πολιτική να εφαρμόσει ακριβώς αυτή τη σύνθεση. Η χώρα συνεχίζει να επιδιώκει διάλογο και ειρηνική διευθέτηση, ενώ ταυτόχρονα υλοποιεί νόμιμες οικονομικές δραστηριότητες και ευρωπαϊκά έργα. Η σταθερότητα της Ανατολικής Μεσογείου αποκτά έτσι ουσιαστικότερο περιεχόμενο από την απλή αποφυγή επεισοδίων. Συνδέεται με τη δυνατότητα να αναπτύσσονται υποδομές, επενδύσεις και διακρατικές σχέσεις χωρίς κάθε νέα πρωτοβουλία να οδηγεί σε κρίση.
Σε μακροχρόνιο ορίζοντα, αυτή μπορεί να αποδειχθεί η σημαντικότερη διάσταση της ελληνικής πολιτικής. Η γεωγραφία της Ανατολικής Μεσογείου είναι αμετάβλητη, η πολιτική της σημασία όμως εξαρτάται από τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται. Η Ελλάδα διαθέτει τη δυνατότητα να γίνει ο ευρωπαϊκός κόμβος μιας περιοχής που αποκτά όλο και πυκνότερα ενεργειακά και οικονομικά δίκτυα. Η Κρήτη, η Κύπρος, οι διασυνδέσεις προς την ευρωπαϊκή ενδοχώρα και οι νέες συνεργασίες δημιουργούν σταδιακά μια αρχιτεκτονική στην οποία η Ελλάδα δεν βρίσκεται στην περιφέρεια των εξελίξεων αλλά στο σημείο σύνδεσής τους.
Σε αυτή τη στρατηγική, το Great Sea Interconnector έχει αξία πολύ μεγαλύτερη από τα τεχνικά χαρακτηριστικά του. Ενσωματώνει την Κύπρο βαθύτερα στον ευρωπαϊκό ενεργειακό χώρο, αναβαθμίζει τη λειτουργία της Κρήτης, ενισχύει την ευρωπαϊκή παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο, προσθέτει πραγματικά οικονομικά συμφέροντα στην περιοχή και επιτρέπει στην Ελλάδα να μεταφέρει τη θαλάσσια πολιτική της από την προστασία δικαιωμάτων στην παραγωγή περιφερειακής αξίας.
Η συνολική ελληνική στρατηγική στην Ανατολική Μεσόγειο αποκτά έτσι πιο ώριμο περιεχόμενο. Η ισχύς της χώρας δεν εξαρτάται μόνο από την ικανότητά της να αποκρούει αμφισβητήσεις. Εξαρτάται και από την ικανότητά της να δημιουργεί τις υποδομές, τους θεσμούς και τις οικονομικές σχέσεις που καθορίζουν πώς θα λειτουργεί η περιοχή τις επόμενες δεκαετίες. Το GSI είναι σημαντικό επειδή βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη δεύτερη κατηγορία: αποτελεί εργαλείο με το οποίο η Ελλάδα μπορεί να συμβάλει ενεργά στη διαμόρφωση της Ανατολικής Μεσογείου που επιδιώκει.
Πρόσφατα σχόλια