Η επόμενη διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα προσθέσει κράτη σε έναν θεσμό που έχει ήδη μάθει να λειτουργεί με είκοσι επτά διαφορετικές εθνικές κυβερνήσεις. Η βαθύτερη μεταβολή όμως θα συντελεστεί στη γεωγραφία της εξουσίας. Η είσοδος νέων κρατών από τα Δυτικά Βαλκάνια και την ανατολική ευρωπαϊκή περιφέρεια θα αλλάξει τη σύνθεση των πλειοψηφιών στο Συμβούλιο, τις πολιτικές ισορροπίες στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, τη διανομή κοινοτικών πόρων και, κυρίως, τη σχετική βαρύτητα των ζητημάτων που βρίσκονται στην κορυφή της ευρωπαϊκής ατζέντας. Η διεύρυνση είναι πάντοτε πολύ περισσότερο από επέκταση συνόρων. Εισάγει νέες ιστορικές εμπειρίες, διαφορετικές αντιλήψεις απειλής και νέες οικονομικές ανάγκες στο εσωτερικό του ίδιου συστήματος λήψης αποφάσεων.
Η Ευρώπη που δημιουργήθηκε μετά τις μεγάλες διευρύνσεις προς Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη διατήρησε έναν ισχυρό δυτικοευρωπαϊκό πυρήνα. Η Γερμανία και η Γαλλία παρέμειναν οι δύο μεγαλύτερες πολιτικές και οικονομικές δυνάμεις, η Ιταλία και η Ισπανία έδιναν στον Νότο σημαντικό δημογραφικό βάρος, ενώ οι βορειοδυτικές χώρες επηρέαζαν ιδιαίτερα την οικονομική και δημοσιονομική κατεύθυνση της Ένωσης. Τα κράτη της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης αύξησαν σημαντικά την παρουσία τους, χωρίς να συγκροτήσουν έναν σταθερό ενιαίο πόλο. Οι διαφορετικές αντιλήψεις τους για το κράτος δικαίου, τη δημοσιονομική πολιτική, τη Ρωσία, τη μετανάστευση και την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση εμπόδισαν τη δημιουργία μιας ενιαίας «ανατολικής πτέρυγας».
Μια νέα διεύρυνση θα μπορούσε να κάνει ακόμη πιο σύνθετη αυτή τη γεωγραφία. Τα νέα κράτη θα προσέθεταν ψήφους στο Συμβούλιο, έδρες στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και συμμετοχή σε ολόκληρη τη θεσμική δομή. Η σημασία τους όμως δεν θα προέκυπτε μηχανικά από τον αριθμό τους. Το σημερινό σύστημα λήψης αποφάσεων συνδυάζει το βάρος των κρατών με το βάρος του πληθυσμού. Έτσι, μια ομάδα πολλών μικρότερων χωρών μπορεί να αποκτά σημαντική πολιτική δύναμη στη δημιουργία συνασπισμών, χωρίς να μπορεί εύκολα να υπερκεράσει τις μεγάλες πληθυσμιακές δυνάμεις. Η πραγματική πολιτική θα βρίσκεται στην ικανότητα δημιουργίας μεταβαλλόμενων συμμαχιών μεταξύ μεγάλων, μεσαίων και μικρότερων κρατών.
Αυτό θα αποδυναμώσει ακόμη περισσότερο την ιδέα ότι η ευρωπαϊκή πολιτική μπορεί να οργανωθεί γύρω από έναν σταθερό γαλλογερμανικό άξονα. Η Γαλλία και η Γερμανία θα εξακολουθήσουν να διαθέτουν μεγάλη οικονομική, πληθυσμιακή και θεσμική βαρύτητα, αλλά η δυνατότητά τους να μετατρέπουν μια μεταξύ τους συμφωνία σε ευρωπαϊκή απόφαση θα εξαρτάται από μεγαλύτερο αριθμό εταίρων. Η ισχύς τους δεν θα εξαφανιστεί· θα γίνει περισσότερο εξαρτημένη από την οικοδόμηση συνασπισμών.
Η αλλαγή αυτή έχει ήδη προαναγγελθεί από την αυξανόμενη σημασία της Πολωνίας. Μια μεγαλύτερη Ένωση προς Ανατολάς θα ενίσχυε περαιτέρω τη θέση της ως μεγάλου κράτους ανάμεσα στον γερμανικό χώρο και την ανατολική ευρωπαϊκή περιφέρεια. Γύρω της θα υπήρχαν περισσότερα κράτη των οποίων οι βασικές αντιλήψεις ασφάλειας διαμορφώνονται από τη γεωγραφική εγγύτητα προς τη Ρωσία, τη Μαύρη Θάλασσα και την ανατολική πτέρυγα. Δεν θα δημιουργούνταν κατ’ ανάγκη σταθερό ανατολικό μέτωπο σε κάθε ευρωπαϊκή πολιτική. Στα ζητήματα άμυνας, ασφάλειας, κυρώσεων, στρατιωτικής κινητικότητας και σχέσεων με τις Ηνωμένες Πολιτείες, όμως, το κέντρο της συζήτησης θα μετατοπιζόταν αισθητά.
Η αλλαγή θα ήταν εξίσου σημαντική για την έννοια της ευρωπαϊκής περιφέρειας. Μέχρι σήμερα μεγάλο μέρος της πολιτικής συνοχής οργανώθηκε γύρω από την οικονομική σύγκλιση του Νότου και αργότερα της Κεντρικής Ευρώπης με τις πλουσιότερες δυτικές οικονομίες. Μια νέα διεύρυνση θα εισήγαγε κράτη με σημαντικές ανάγκες υποδομών, διοικητικής σύγκλισης, αγροτικής αναδιάρθρωσης και περιφερειακής ανάπτυξης. Το ερώτημα της κατανομής των ευρωπαϊκών πόρων θα γινόταν πολύ πιο έντονο. Οι σημερινοί δικαιούχοι των πολιτικών συνοχής και της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής θα έπρεπε να λειτουργούν μέσα σε ένα περιβάλλον περισσότερων διεκδικητών για έναν κοινό προϋπολογισμό που δύσκολα θα μπορούσε να παραμείνει αμετάβλητος.
Αυτό έχει άμεση σημασία για την Ελλάδα. Μια διευρυμένη Ένωση μπορεί να προσφέρει στην Αθήνα νέα πεδία συνεργασίας στα Βαλκάνια, στις μεταφορές, στην ενέργεια και στη διασύνδεση της Νοτιοανατολικής Ευρώπης με την ενιαία αγορά. Παράλληλα, αυξάνει τον ανταγωνισμό για πόρους συνοχής και γεωργίας και δημιουργεί τον κίνδυνο η μεσογειακή ατζέντα να υποχωρήσει απέναντι σε μια ισχυρότερη ανατολική ατζέντα ασφαλείας. Το ελληνικό ενδιαφέρον για τη διεύρυνση επομένως συνδέεται με δύο διαφορετικές δυναμικές: βαθύτερη ενσωμάτωση της άμεσης βαλκανικής γειτονίας και ταυτόχρονη ανάγκη διατήρησης της Νότιας και Μεσογειακής Ευρώπης στο κέντρο των κοινών προτεραιοτήτων.
Η ενέργεια, η μετανάστευση, οι θαλάσσιες πολιτικές, η κλιματική προσαρμογή και η ασφάλεια των εξωτερικών συνόρων θα αποκτήσουν έτσι ιδιαίτερη σημασία για την ελληνική δυνατότητα δημιουργίας συνασπισμών. Η Ελλάδα δεν θα χρειάζεται να βλέπει τη νέα ανατολική βαρύτητα ως αντίπαλο πόλο. Μπορεί να βρίσκεται στο σημείο συνάντησης δύο ευρωπαϊκών γεωγραφιών: της νοτιοανατολικής βαλκανικής ζώνης που ενσωματώνεται βαθύτερα στην Ένωση και της μεσογειακής ζώνης που παραμένει καθοριστική για την ενέργεια, το εμπόριο και τη μετανάστευση. Η αξία της ελληνικής θέσης θα εξαρτηθεί περισσότερο από την ικανότητα να συνδέονται αυτές οι διαφορετικές ατζέντες.
Η διεύρυνση θα αλλάξει και την εσωτερική πολιτική των ευρωπαϊκών θεσμών. Στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η είσοδος νέων κρατών θα απαιτήσει νέα κατανομή εδρών μέσα στα υφιστάμενα θεσμικά όρια. Η επιρροή δεν θα ακολουθεί όμως ευθεία εθνική γραμμή, επειδή οι ευρωβουλευτές οργανώνονται σε διακρατικές πολιτικές ομάδες. Η πραγματική αλλαγή θα εξαρτηθεί από το κομματικό τοπίο των νέων κρατών και από το πώς οι αντιπρόσωποί τους θα μεταβάλουν τις εσωτερικές ισορροπίες μεταξύ κεντροδεξιάς, σοσιαλδημοκρατίας, φιλελευθερισμού, πράσινων και δεξιότερων πολιτικών δυνάμεων.
Στην Επιτροπή θα ανακύψει ένα διαφορετικό πρόβλημα. Η αρχή της συμμετοχής όλων των κρατών στη σύνθεσή της γίνεται ολοένα δυσκολότερη όσο αυξάνεται ο αριθμός των μελών. Περισσότεροι επίτροποι σημαίνουν μεγαλύτερο κίνδυνο τεχνητής κατάτμησης αρμοδιοτήτων και δυσκολότερη συλλογική διοίκηση. Η διεύρυνση συνεπώς θα επαναφέρει το παλαιό ερώτημα κατά πόσο μια πολύ μεγαλύτερη Ένωση μπορεί να διατηρεί θεσμούς σχεδιασμένους για πολύ μικρότερο αριθμό κρατών.
Η ίδια πίεση θα εμφανιστεί στο Συμβούλιο σε ακόμη μεγαλύτερη ένταση. Η ομοφωνία σε ευαίσθητους τομείς γίνεται όλο και δυσκολότερη όσο αυξάνονται οι συμμετέχοντες. Μία Ένωση τριάντα και πλέον κρατών θα έχει περισσότερες εθνικές ιδιαιτερότητες, περισσότερες διμερείς διαφορές και περισσότερες ευκαιρίες ενός μέλους να συνδέει ένα ευρωπαϊκό ζήτημα με μια άσχετη εθνική απαίτηση. Η συζήτηση για διεύρυνση της ειδικής πλειοψηφίας δεν είναι επομένως θεσμική λεπτομέρεια. Αφορά τη δυνατότητα της διευρυμένης Ευρώπης να παίρνει αποφάσεις.
Η Επιτροπή έχει ήδη αναγνωρίσει το πρόβλημα προτείνοντας μεγαλύτερη χρήση των υφιστάμενων δυνατοτήτων των Συνθηκών για μετάβαση από την ομοφωνία στην ειδική πλειοψηφία σε επιλεγμένους τομείς. Η τάση αυτή δείχνει ότι η επόμενη διεύρυνση θα συνοδευθεί από μια δεύτερη, εσωτερική διαπραγμάτευση: πόση επιπλέον εθνική αυτονομία στη λήψη αποφάσεων μπορεί να διατηρηθεί χωρίς να παραλύσει η Ένωση.
Η μεγαλύτερη αλλαγή όμως μπορεί να βρίσκεται στη φύση των πολιτικών συνασπισμών. Η παλιά διάκριση Βορρά–Νότου στην οικονομική πολιτική θα συνυπάρχει με Ανατολή–Δύση στην πολιτική ασφάλειας, κέντρο–περιφέρεια στις πολιτικές συνοχής, μεγάλα–μικρά κράτη στις θεσμικές μεταρρυθμίσεις και διαφορετικές ομάδες κρατών στη γεωργία, στην ενέργεια ή στη μετανάστευση. Οι συμμαχίες θα γίνουν περισσότερο θεματικές και λιγότερο σταθερές.
Αυτό μπορεί να αυξήσει την αξία των μεσαίων κρατών που διαθέτουν ικανότητα γεφύρωσης διαφορετικών ομάδων. Σε ένα πολυκεντρικό σύστημα, η επιρροή δεν προκύπτει μόνο από το μέγεθος. Προκύπτει και από την ικανότητα να συγκροτείται η κρίσιμη πλειοψηφία. Ένα κράτος που μπορεί να συνεργάζεται με τον ευρωπαϊκό Νότο σε ένα ζήτημα, με τα Βαλκάνια σε δεύτερο και με την ανατολική πτέρυγα σε τρίτο αποκτά μεγαλύτερη πολιτική χρησιμότητα.
Η Ελλάδα έχει χαρακτηριστικά που μπορούν να ενταχθούν σε αυτή τη λογική. Είναι παλαιότερο κράτος-μέλος, συμμετέχει στην Ευρωζώνη και στο Σένγκεν, βρίσκεται ταυτόχρονα στη Μεσόγειο και στα Βαλκάνια και συνδέει γεωγραφικά τη νοτιοανατολική περιφέρεια με την παλαιότερη Ένωση. Η διεύρυνση προς τα Βαλκάνια μειώνει τη σημερινή θέση της ως εξωτερικού άκρου και μπορεί να την καταστήσει περισσότερο κεντρικό κράτος μιας ενσωματωμένης νοτιοανατολικής ευρωπαϊκής ζώνης.
Παράλληλα, η Ελλάδα θα έχει ισχυρό συμφέρον να αποτρέψει μια μονοδιάστατη μετατόπιση των κοινών πόρων και της πολιτικής προσοχής προς Ανατολάς. Η Μεσόγειος θα εξακολουθήσει να αποτελεί χώρο κρίσιμων ζητημάτων για την Ένωση: εξωτερικά σύνορα, θαλάσσιο εμπόριο, ενεργειακές ροές, μεταναστευτικές οδοί, κλιματική πίεση και σχέσεις με τη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή. Η επόμενη ευρωπαϊκή ισορροπία θα χρειαστεί επομένως να συνθέσει δύο γεωγραφικές πιέσεις, ανατολική και νότια, αντί να επιλέξει ανάμεσά τους.
Μια νέα μεγάλη διεύρυνση δεν θα παράγει τελικά έναν νέο ηγεμόνα μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Θα παράγει ένα πιο πολυκεντρικό πολιτικό σύστημα. Η γαλλογερμανική σχέση θα παραμείνει σημαντική, η Πολωνία και η Ανατολική Ευρώπη θα αποκτήσουν μεγαλύτερο βάρος, τα μεσαία κράτη θα γίνουν σημαντικότερα στη διαμόρφωση πλειοψηφιών και η μάχη για την κατανομή ευρωπαϊκών πόρων θα ενταθεί.
Η ουσιαστική μεταβολή βρίσκεται εκεί: η διεύρυνση θα κάνει την ευρωπαϊκή ισχύ λιγότερο συγκεντρωμένη και περισσότερο συνασπιστική. Η επιρροή στην Ευρώπη των τριάντα και πλέον κρατών θα ανήκει ολοένα περισσότερο σε εκείνους που μπορούν να μετατρέπουν τη γεωγραφία, το μέγεθος, τις οικονομικές δυνατότητες και τις πολιτικές σχέσεις τους σε ευρύτερες συμμαχίες. Για την Ελλάδα, αυτή η Ευρώπη θα είναι πιο απαιτητική, αλλά θα προσφέρει ταυτόχρονα περισσότερες δυνατότητες από μια Ένωση οργανωμένη αποκλειστικά γύρω από τους παραδοσιακούς πυρήνες ισχύος.
Πρόσφατα σχόλια