Η ένταξη της Ουκρανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση θα αποτελούσε αλλαγή διαφορετικής κλίμακας από την προσχώρηση ενός ακόμη μεσαίου ή μικρού ευρωπαϊκού κράτους. Θα εισήγαγε στην Ένωση μια μεγάλη εδαφική χώρα της ανατολικής ευρωπαϊκής πεδιάδας, με ισχυρό αγροτικό τομέα, σημαντικές βιομηχανικές δυνατότητες, πρόσβαση στη Μαύρη Θάλασσα και μια πολιτική κουλτούρα ασφαλείας που έχει διαμορφωθεί μέσα από την άμεση εμπειρία πολέμου μεγάλης έντασης. Το αποτέλεσμα θα ήταν μια βαθύτερη μετατόπιση της ίδιας της στρατηγικής γεωγραφίας της Ευρώπης.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση οικοδομήθηκε αρχικά γύρω από τη Δυτική Ευρώπη. Η πολιτική και οικονομική της γεωγραφία είχε ως βασικό άξονα τον χώρο από τη βόρεια Ιταλία και τη Γαλλία μέχρι τη Γερμανία, τις Κάτω Χώρες και αργότερα την Ιβηρική. Οι διευρύνσεις του 2004 και του 2007 μετέφεραν την Ένωση βαθύτερα προς την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, χωρίς όμως να μεταβάλουν πλήρως το σημείο στο οποίο συγκεντρώνονταν ο πληθυσμός, το κεφάλαιο και οι βασικοί θεσμικοί συνασπισμοί. Η ένταξη της Ουκρανίας θα προχωρούσε πολύ περισσότερο αυτή τη μετατόπιση.
Ο νέος ανατολικός χώρος της Ένωσης θα εκτεινόταν σε πολύ μεγαλύτερο μήκος κατά μήκος μιας ζώνης που συνδέει τη Βαλτική με τη Μαύρη Θάλασσα. Η Πολωνία θα αποκτούσε μια μεγάλη γειτονική χώρα εντός της ίδιας πολιτικής και οικονομικής κοινότητας. Η Ρουμανία θα αναβαθμιζόταν ως σύνδεσμος μεταξύ Κεντρικής Ευρώπης, Μαύρης Θάλασσας και Ουκρανίας. Οι χώρες της Βαλτικής θα βρίσκονταν μέσα σε ένα μεγαλύτερο ανατολικό σύστημα ασφάλειας. Η Μολδαβία, εφόσον ακολουθούσε επίσης ευρωπαϊκή πορεία, θα εντασσόταν σε μια συνεχή γεωγραφική ζώνη ευρωπαϊκής πολιτικής.
Η ασφάλεια θα ήταν ο πρώτος τομέας στον οποίο αυτή η μεταβολή θα γινόταν αισθητή. Η Ουκρανία έχει συγκεντρώσει εμπειρία σε πολεμικές επιχειρήσεις, μη επανδρωμένα συστήματα, ηλεκτρονικό πόλεμο, άμυνα κρίσιμων υποδομών και ταχεία προσαρμογή στρατιωτικής τεχνολογίας. Η ένταξή της θα εισήγαγε στο εσωτερικό της Ένωσης ένα κράτος για το οποίο η άμυνα δεν αποτελεί μακρινή στρατηγική συζήτηση αλλά βασική λειτουργία εθνικής επιβίωσης. Αυτό θα επηρέαζε αναπόφευκτα τη διαμόρφωση των ευρωπαϊκών αμυντικών προτεραιοτήτων.
Η Ανατολική Ευρώπη θα αποκτούσε έτσι μεγαλύτερη ικανότητα να ορίζει το περιεχόμενο της κοινής συζήτησης περί ασφάλειας. Οι επενδύσεις σε χερσαίες δυνάμεις, αεράμυνα, drones, πυρομαχικά, στρατιωτική κινητικότητα, ενεργειακή ανθεκτικότητα και υποδομές διπλής χρήσης θα βρίσκονταν ακόμη ψηλότερα στην ατζέντα. Η απόσταση ανάμεσα στην παραδοσιακή δυτικοευρωπαϊκή έμφαση στη διαχείριση κρίσεων και στην ανατολική έμφαση στην εδαφική άμυνα θα περιοριζόταν προς όφελος της δεύτερης.
Η μετατόπιση αυτή θα είχε οικονομική βάση. Η ανοικοδόμηση της Ουκρανίας θα αποτελούσε ένα από τα μεγαλύτερα επενδυτικά εγχειρήματα στην ευρωπαϊκή ήπειρο εδώ και πολλές δεκαετίες. Δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας, μεταφορές, κατοικίες, βιομηχανικές εγκαταστάσεις, τηλεπικοινωνίες και δημόσιες υπηρεσίες θα απαιτούσαν τεράστιες επενδύσεις. Η ευρωπαϊκή οικονομική γεωγραφία θα αποκτούσε έναν νέο μεγάλο χώρο κεφαλαιακής ανάπτυξης στα ανατολικά σύνορα της Ένωσης.
Με τον χρόνο, οι μεταφορικοί διάδρομοι θα ακολουθούσαν αυτή τη μεταβολή. Οι άξονες Πολωνίας–Ουκρανίας, Ρουμανίας–Ουκρανίας και οι συνδέσεις προς τη Μαύρη Θάλασσα θα αποκτούσαν μεγαλύτερη ευρωπαϊκή σημασία. Εμπορεύματα, ενέργεια, στρατιωτική κινητικότητα και παραγωγικές αλυσίδες θα δημιουργούσαν νέα οικονομική πυκνότητα στην ανατολική πτέρυγα. Η ευρωπαϊκή περιφέρεια θα άρχιζε σταδιακά να αποκτά χαρακτηριστικά νέου επενδυτικού κέντρου.
Η αγροτική πολιτική θα ήταν ίσως το δυσκολότερο πεδίο προσαρμογής. Η Ουκρανία διαθέτει αγροτικό τομέα μεγάλης κλίμακας και υψηλής παραγωγικής δυνατότητας. Η πλήρης εφαρμογή των σημερινών μηχανισμών της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής σε μια τέτοια οικονομία θα δημιουργούσε μεγάλη πίεση στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό και σε αρκετές γεωργικές αγορές. Για τον λόγο αυτό, η προετοιμασία της Ένωσης ήδη αντιμετωπίζει την ουκρανική γεωργία ως περίπτωση που θα απαιτήσει ειδικές και σταδιακές ρυθμίσεις.
Η πολιτική συνέπεια θα ήταν σημαντική. Πολωνοί, Ρουμάνοι, Γάλλοι, Έλληνες και άλλοι Ευρωπαίοι παραγωγοί θα συμμετείχαν σε κοινή αγορά με έναν νέο μεγάλο γεωργικό ανταγωνιστή. Η προσχώρηση θα έφερνε επομένως στο κέντρο της ευρωπαϊκής πολιτικής ένα δύσκολο ερώτημα: πώς μπορεί να ενσωματωθεί μια μεγάλη, παραγωγική αγροτική οικονομία χωρίς να δημιουργηθούν απότομες αναδιανομές εισοδήματος και πολιτικές αντιδράσεις στα σημερινά κράτη-μέλη.
Για την Ελλάδα το ζήτημα αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό. Η ελληνική γεωργία χαρακτηρίζεται από διαφορετική δομή, προϊόντα και κλίμακα σε σχέση με την ουκρανική, όμως οι κοινοτικές αγροτικές δαπάνες, οι κανόνες της ενιαίας αγοράς και οι συνολικές δημοσιονομικές ισορροπίες αφορούν άμεσα τη χώρα. Η ένταξη της Ουκρανίας θα ενίσχυε την ελληνική ανάγκη να συνδέεται η υποστήριξη της διεύρυνσης με μια Κοινή Αγροτική Πολιτική που διατηρεί επαρκείς πόρους και λαμβάνει υπόψη τις μεγάλες διαρθρωτικές διαφορές μεταξύ των ευρωπαϊκών γεωργιών.
Η δημοσιονομική γεωγραφία της Ένωσης θα άλλαζε συνολικά. Η Ουκρανία θα είχε σημαντικές ανάγκες σύγκλισης, υποδομών και περιφερειακής ανάπτυξης. Ακόμη και με μεταβατικές ρυθμίσεις, η ένταξη θα δημιουργούσε πίεση για μεγαλύτερο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό ή για ανακατανομή υφιστάμενων πόρων. Οι σημερινοί καθαροί δικαιούχοι θα είχαν λόγο να ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για τον τρόπο με τον οποίο θα οργανωνόταν αυτή η μετάβαση.
Η πολιτική ισχύς της Ουκρανίας δεν θα προέκυπτε όμως μόνο από την ανάγκη χρηματοδότησής της. Με τον πληθυσμό και το μέγεθός της θα αποτελούσε σημαντικό κράτος στο Συμβούλιο και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Θα ήταν πολύ μεγαλύτερη από τα περισσότερα νέα κράτη που προσχώρησαν στις τελευταίες διευρύνσεις. Η φωνή της θα είχε ουσιαστικό βάρος στη διαμόρφωση πλειοψηφιών και στη δημιουργία νέων περιφερειακών συνασπισμών.
Το πιθανότερο πολιτικό αποτέλεσμα δεν θα ήταν ένας ενιαίος «ανατολικός συνασπισμός». Η Ουκρανία θα είχε δικά της οικονομικά συμφέροντα που σε αρκετές περιπτώσεις θα μπορούσαν να συγκρούονται με εκείνα της Πολωνίας, της Ρουμανίας ή άλλων γειτονικών κρατών. Η γεωργία ήδη δείχνει πόσο εύκολα η γεωπολιτική εγγύτητα μπορεί να συνυπάρχει με έντονο οικονομικό ανταγωνισμό. Στην ασφάλεια, όμως, θα υπήρχε ένα πολύ ισχυρό κοινό υπόβαθρο που θα αύξανε το ανατολικό βάρος της Ένωσης.
Η Μαύρη Θάλασσα θα αποκτούσε επίσης διαφορετικό καθεστώς στην ευρωπαϊκή στρατηγική σκέψη. Η Ένωση θα περιλάμβανε ένα ακόμη μεγάλο παράκτιο κράτος και θα είχε πολύ ισχυρότερο άμεσο συμφέρον για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας, των λιμανιών, των ενεργειακών διαδρομών και των εμπορικών υποδομών της περιοχής. Η Μαύρη Θάλασσα θα έπαυε να βρίσκεται στην περιφέρεια της ευρωπαϊκής στρατηγικής και θα πλησίαζε περισσότερο στον πυρήνα της.
Αυτή η εξέλιξη ενδιαφέρει άμεσα την Ελλάδα. Η Μαύρη Θάλασσα και η Ανατολική Μεσόγειος συνδέονται μέσω των Στενών και αποτελούν τμήματα ενός μεγαλύτερου θαλάσσιου οικονομικού συστήματος. Η ελληνική ναυτιλία, τα λιμάνια, οι μεταφορές και οι ενεργειακές υποδομές μπορούν να αποκτούν μεγαλύτερη αξία σε μια Ευρώπη που επενδύει περισσότερο στον άξονα Μαύρης Θάλασσας–Βαλκανίων–Μεσογείου. Η μετατόπιση προς Ανατολάς δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκη υποβάθμιση του ελληνικού χώρου, εφόσον η Νοτιοανατολική Ευρώπη λειτουργήσει ως σύνδεσμος των δύο θαλάσσιων περιοχών.
Υπάρχει όμως σαφής κίνδυνος πολιτικής μετατόπισης. Η ευρωπαϊκή προσοχή είναι πεπερασμένη. Μια Ένωση που διαθέτει σημαντικά μεγαλύτερους πόρους στην άμυνα της ανατολικής πτέρυγας, στην ανοικοδόμηση της Ουκρανίας και στις νέες ανατολικές υποδομές μπορεί να αφιερώσει μικρότερη πολιτική ενέργεια στη Μεσόγειο. Για την Ελλάδα, την Κύπρο, την Ιταλία, την Ισπανία και άλλες χώρες του Νότου, η διατήρηση της μεσογειακής διάστασης της ευρωπαϊκής στρατηγικής θα αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία.
Το ελληνικό συμφέρον δεν βρίσκεται σε αντιπαράθεση αυτών των δύο γεωγραφιών. Η ισχυρότερη θέση μπορεί να προκύψει από τη σύνδεσή τους. Μια Ευρωπαϊκή Ένωση με μεγαλύτερη ανατολική παρουσία θα χρειάζεται διαδρόμους προς τη Μεσόγειο, ενεργειακή διαφοροποίηση, λιμενικές υποδομές και πρόσβαση σε παγκόσμιες θαλάσσιες οδούς. Η Ελλάδα μπορεί να λειτουργεί μέσα σε αυτή τη νέα γεωγραφία ως νοτιοανατολικός κόμβος μιας Ευρώπης που εκτείνεται περισσότερο προς τη Μαύρη Θάλασσα.
Η ένταξη της Ουκρανίας θα άλλαζε επίσης την πολιτική ταυτότητα της Ένωσης. Η μεταψυχροπολεμική ΕΕ αναπτύχθηκε για μεγάλο διάστημα με την υπόθεση ότι η οικονομική αλληλεξάρτηση και η θεσμική ενοποίηση θα περιόριζαν σταδιακά τη σημασία της σκληρής ισχύος. Μια Ουκρανία που θα εισερχόταν στην Ένωση ύστερα από πολεμική εμπειρία μεγάλης κλίμακας θα έφερνε μαζί της πολύ διαφορετική αντίληψη για τη σχέση οικονομίας, άμυνας και κρατικής επιβίωσης.
Αυτό μπορεί να επιταχύνει μια ήδη ορατή μεταμόρφωση της ευρωπαϊκής πολιτικής. Η άμυνα, η παραγωγή πυρομαχικών, η πολιτική προστασία, η ανθεκτικότητα των ενεργειακών δικτύων, τα αποθέματα και η στρατιωτική κινητικότητα θα αποκτούσαν περισσότερο μόνιμη θέση δίπλα στις παραδοσιακές πολιτικές της αγοράς και της κοινωνικής συνοχής. Η Ευρώπη θα γινόταν περισσότερο γεωπολιτική όχι επειδή θα εγκατέλειπε την οικονομική ολοκλήρωση, αλλά επειδή θα την ενέτασσε σε ένα πολύ αυστηρότερο περιβάλλον ασφαλείας.
Η Ουκρανία θα αποτελούσε επομένως παράγοντα αναδιάταξης και όχι απλώς νέο μέλος. Θα αύξανε το δημογραφικό και πολιτικό βάρος της ανατολικής πτέρυγας, θα μετέφερε τη Μαύρη Θάλασσα στο κέντρο της στρατηγικής συζήτησης, θα άλλαζε τις ισορροπίες της αγροτικής και περιφερειακής πολιτικής και θα ενίσχυε τη στρατιωτική διάσταση της ευρωπαϊκής ταυτότητας.
Η ευρωπαϊκή ισχύς δεν θα μετακόμιζε απλώς από το Παρίσι και το Βερολίνο προς τη Βαρσοβία και το Κίεβο. Θα διαμορφωνόταν ένα ευρύτερο, πολυκεντρικό σύστημα στο οποίο η ανατολική πτέρυγα θα είχε πολύ μεγαλύτερη ικανότητα να καθορίζει τις προτεραιότητες ολόκληρης της Ένωσης. Η πραγματική μετατόπιση του κέντρου βάρους θα αφορούσε επομένως λιγότερο την έδρα της ευρωπαϊκής εξουσίας και περισσότερο το ερώτημα ποια προβλήματα θεωρούνται πλέον θεμελιώδη για το μέλλον της Ευρώπης.
Πρόσφατα σχόλια