Η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να συγκεντρώνει τεράστια οικονομική ισχύ, να διαθέτει ενιαία αγορά, κοινό νόμισμα για μεγάλο μέρος των μελών της, εμπορική πολιτική παγκόσμιας εμβέλειας και αυξανόμενες δυνατότητες στον χώρο της άμυνας, και παρ’ όλα αυτά να αδυνατεί να μετατρέψει γρήγορα αυτή τη συνολική ισχύ σε κοινή εξωτερική δράση. Η αιτία βρίσκεται εν μέρει στην ίδια τη θεσμική της κατασκευή. Εκεί όπου η οικονομική ολοκλήρωση έχει προχωρήσει μέσα από πλειοψηφικές διαδικασίες και υπερεθνική νομοθέτηση, η εξωτερική πολιτική εξακολουθεί να στηρίζεται σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό στη συναίνεση των εθνικών κυβερνήσεων. Έτσι, η ισχύς της Ευρώπης και η δυνατότητα πολιτικής ενεργοποίησής της δεν συμπίπτουν πάντοτε.
Η ομοφωνία έχει ισχυρή πολιτική λογική. Η εξωτερική πολιτική αγγίζει τον πυρήνα της κρατικής κυριαρχίας: πόλεμο και ειρήνη, σχέσεις με μεγάλες δυνάμεις, κυρώσεις, αναγνώριση κρατών, διεθνείς συμμαχίες, χρήση στρατιωτικών μέσων. Τα κράτη δεν παραχώρησαν σε αυτά τα πεδία το εύρος εξουσίας που μεταφέρθηκε στην εμπορική, νομισματική ή εσωτερική οικονομική πολιτική. Για ένα μικρότερο κράτος-μέλος, το δικαίωμα αρνησικυρίας λειτουργεί επιπλέον ως θεσμική εγγύηση ότι η εξωτερική πολιτική της Ένωσης δεν μπορεί να διαμορφωθεί αποκλειστικά από τους μεγαλύτερους. Η ισότητα των κρατών αποκτά εδώ πραγματικό, επιχειρησιακό περιεχόμενο.
Αυτό το πλεονέκτημα γίνεται όμως ταυτόχρονα πηγή αδυναμίας όταν η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να αντιδράσει σε ταχείες διεθνείς εξελίξεις. Η ομοφωνία μετατρέπει κάθε απόφαση σε διαπραγμάτευση με δυνητικά είκοσι επτά σημεία αρνησικυρίας. Η πολιτική θέση που τελικά υιοθετείται μπορεί να προκύψει μόνο αφού προσαρμοστεί στο κατώτατο επίπεδο που είναι αποδεκτό από όλους. Σε αρκετές περιπτώσεις η ανάγκη επίτευξης συμφωνίας οδηγεί σε καθυστερημένη, περιορισμένη ή γλωσσικά ασαφή κοινή θέση. Η Ευρώπη μπορεί τότε να διαθέτει τους πόρους μιας μεγάλης δύναμης χωρίς την ταχύτητα απόφασης που χαρακτηρίζει μια μεγάλη δύναμη.
Το πρόβλημα γίνεται σοβαρότερο όταν το βέτο παύει να χρησιμοποιείται αποκλειστικά για την προστασία ζωτικού εθνικού συμφέροντος και μετατρέπεται σε διαπραγματευτικό εργαλείο για άλλα ζητήματα. Η δυνατότητα ενός κράτους να εμποδίσει μια κοινή θέση δημιουργεί ισχυρό μοχλό πίεσης απέναντι στους υπόλοιπους εταίρους. Ένα θέμα εξωτερικής πολιτικής μπορεί έτσι να συνδεθεί με δημοσιονομική διαφορά, ευρωπαϊκή χρηματοδότηση ή άλλη εσωτερική διαπραγμάτευση. Η θεσμική προστασία της κυριαρχίας μετατρέπεται τότε σε δυνατότητα οριζόντιας ομηρίας μεταξύ άσχετων πολιτικών πεδίων.
Η επίπτωση στην ευρωπαϊκή αξιοπιστία είναι σημαντική. Η αποτελεσματική εξωτερική πολιτική δεν εξαρτάται μόνο από το περιεχόμενο μιας απόφασης αλλά και από την προσδοκία ότι η απόφαση μπορεί να ληφθεί. Οι τρίτες χώρες γνωρίζουν τον τρόπο λειτουργίας της Ένωσης και έχουν κίνητρο να επενδύουν στις διμερείς σχέσεις με κράτη που μπορούν να εμποδίσουν μια κοινή ευρωπαϊκή θέση. Η εσωτερική θεσμική δομή επηρεάζει έτσι την εξωτερική συμπεριφορά άλλων δρώντων. Όσο ευκολότερα μπορεί να διασπαστεί η ευρωπαϊκή συναίνεση, τόσο μεγαλύτερη αξία αποκτά για μια τρίτη δύναμη η καλλιέργεια ειδικών σχέσεων με μεμονωμένες πρωτεύουσες.
Υπάρχει εδώ μια ουσιαστική ασυμμετρία ανάμεσα στην Ένωση και στα μεγαλύτερα κράτη του διεθνούς συστήματος. Μια εθνική κυβέρνηση μπορεί να επανεξετάσει τη θέση της και να αποφασίσει μέσα σε σχετικά σύντομο χρόνο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει συχνά να κατασκευάσει συναίνεση ανάμεσα σε κράτη που έχουν διαφορετική γεωγραφία, ιστορικές εμπειρίες, οικονομικές εξαρτήσεις και αντιλήψεις απειλής. Αυτή η πολυφωνία αποτελεί μέρος της πολιτικής της νομιμοποίησης, δημιουργεί όμως ένα μόνιμο κόστος χρόνου. Σε εξωτερική πολιτική όπου οι πρώτες ημέρες μιας κρίσης μπορούν να καθορίσουν την εξέλιξή της, το κόστος αυτό αποκτά στρατηγική διάσταση.
Η μετάβαση σε ειδική πλειοψηφία παρουσιάζεται συχνά ως προφανής θεραπεία, στην πραγματικότητα όμως δημιουργεί δικό της πρόβλημα νομιμοποίησης. Ένα κράτος θα μπορούσε να βρεθεί δεσμευμένο από ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική με την οποία διαφωνεί έντονα. Σε ζητήματα χαμηλότερης πολιτικής έντασης αυτό μπορεί να είναι διαχειρίσιμο. Σε επιλογές που αφορούν θεμελιώδη εθνικά συμφέροντα, σχέσεις με γειτονικές χώρες ή ζωτικά ζητήματα ασφάλειας, η επιβολή μιας απόφασης στην κυβέρνηση ενός κράτους θα μπορούσε να προκαλέσει πολύ σοβαρότερη πολιτική σύγκρουση από εκείνη που επιλύει.
Η συζήτηση επομένως δεν προσφέρεται για ένα απλό δίλημμα μεταξύ πλήρους ομοφωνίας και γενικευμένης ειδικής πλειοψηφίας. Πολύ περισσότερο ενδιαφέρον παρουσιάζει μια διαφοροποιημένη αρχιτεκτονική λήψης αποφάσεων. Κυρώσεις, εφαρμογή ήδη συμφωνημένης στρατηγικής, συγκεκριμένες διπλωματικές ενέργειες ή επιχειρησιακές αποφάσεις θα μπορούσαν να αντιμετωπίζονται διαφορετικά από αποφάσεις που μεταβάλλουν θεμελιωδώς τη σχέση της Ένωσης με μια μεγάλη δύναμη ή συνεπάγονται άμεσες δεσμεύσεις ασφάλειας.
Οι ίδιες οι Συνθήκες περιέχουν ήδη στοιχεία μιας τέτοιας λογικής. Η εποικοδομητική αποχή επιτρέπει σε ένα κράτος να μην εμποδίσει την κοινή δράση χωρίς να υποχρεωθεί να εφαρμόσει την απόφαση με τον ίδιο τρόπο. Υπάρχουν επίσης περιορισμένες περιπτώσεις ειδικής πλειοψηφίας και δυνατότητες περαιτέρω μετάβασης σε πλειοψηφική λήψη αποφάσεων υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Το πρόβλημα επομένως δεν είναι μόνο αν υπάρχουν θεσμικά εργαλεία αλλά αν τα κράτη είναι πολιτικά διατεθειμένα να τα χρησιμοποιήσουν.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η διάκριση μεταξύ στρατηγικής απόφασης και εφαρμογής. Θα μπορούσε να διατηρείται η απαίτηση υψηλής συναίνεσης για τον καθορισμό των βασικών στρατηγικών κατευθύνσεων, ενώ η εφαρμογή τους να γίνεται πολύ συχνότερα με ειδική πλειοψηφία. Με αυτόν τον τρόπο, τα κράτη θα εξακολουθούσαν να διαθέτουν ισχυρό λόγο στην επιλογή των μεγάλων κατευθύνσεων, χωρίς να μπορούν στη συνέχεια να αναστέλλουν κάθε επιμέρους πράξη που υλοποιεί μια ήδη συμφωνημένη ευρωπαϊκή πολιτική.
Μια δεύτερη επιλογή αφορά τη διεύρυνση της εποικοδομητικής αποχής. Σε μια Ένωση πολλών κρατών, η απαίτηση όλοι να συμμερίζονται πλήρως κάθε εξωτερικοπολιτική απόφαση μπορεί να είναι υπερβολικά απαιτητική. Η δυνατότητα ενός κράτους να δηλώνει ότι δεν συμμετέχει ενεργά αλλά δεν εμποδίζει τους υπόλοιπους δημιουργεί χώρο ανάμεσα στην πλήρη συναίνεση και στο βέτο. Η ευρωπαϊκή ενότητα δεν απαιτεί αναγκαστικά απόλυτη ταύτιση, εφόσον η διαφωνία δεν μετατρέπεται σε παρεμπόδιση κοινής δράσης.
Υπάρχει επίσης η δυνατότητα ομάδων κρατών να αναλαμβάνουν συγκεκριμένες πρωτοβουλίες εντός ενός ευρωπαϊκού πλαισίου. Η διαφοροποιημένη ολοκλήρωση είναι ήδη μέρος της πραγματικής ιστορίας της Ένωσης: το ευρώ, ο χώρος Σένγκεν και η μόνιμη διαρθρωμένη συνεργασία στην άμυνα δεν περιλαμβάνουν πάντοτε όλους με τον ίδιο τρόπο. Η εξωτερική πολιτική θα μπορούσε σε επιλεγμένα πεδία να ακολουθήσει παρόμοια λογική, με αυστηρές όμως εγγυήσεις ώστε οι μικρότερες ομάδες να μη μετατραπούν σε κλειστό διευθυντήριο μεγάλων κρατών.
Για την Ελλάδα, το ζήτημα έχει δύο όψεις. Ως μεσαίο κράτος σε περιοχή υψηλής γεωπολιτικής πυκνότητας, έχει πραγματικό συμφέρον να διατηρεί ισχυρή προστασία έναντι αποφάσεων που θα μπορούσαν να επηρεάζουν άμεσα την ασφάλεια και τις σχέσεις με τη γειτονία της. Το δικαίωμα συμμετοχής στην τελική απόφαση έχει επομένως ιδιαίτερη σημασία. Ταυτόχρονα, η Ελλάδα έχει συμφέρον από μια Ευρωπαϊκή Ένωση ικανή να μετατρέπει οικονομική και θεσμική ισχύ σε εξωτερική δράση, ιδιαίτερα σε ζητήματα που αφορούν την ευρωπαϊκή ασφάλεια, την Ανατολική Μεσόγειο, την προστασία εξωτερικών συνόρων και τις παραβιάσεις θεμελιωδών ευρωπαϊκών κανόνων.
Η ελληνική προσέγγιση δεν χρειάζεται επομένως να ταυτίζεται ούτε με την απόλυτη διατήρηση της ομοφωνίας ούτε με την ανεπιφύλακτη κατάργησή της. Περισσότερο λειτουργική θα ήταν μια αρχιτεκτονική στην οποία το βέτο διατηρείται εκεί όπου υπάρχει πραγματικό ζήτημα ζωτικού εθνικού συμφέροντος, ενώ μειώνεται η δυνατότητα χρήσης του ως γενικού διαπραγματευτικού εργαλείου. Η πρόκληση βρίσκεται στον θεσμικό ορισμό αυτής της διαφοράς.
Η επόμενη διεύρυνση καθιστά το πρόβλημα ακόμη οξύτερο. Η ομοφωνία μεταξύ είκοσι επτά κρατών είναι δύσκολη· μεταξύ τριάντα ή τριάντα πέντε θα γίνεται συστηματικά δυσκολότερη. Κάθε νέο κράτος προσθέτει όχι απλώς μία ψήφο αλλά μία νέα ιστορική εμπειρία, μία νέα γεωγραφία συμφερόντων και μια επιπλέον δυνατότητα αρνησικυρίας. Αν οι κανόνες παραμείνουν αμετάβλητοι, η διεύρυνση μπορεί να ενισχύσει τη γεωγραφική παρουσία της Ένωσης ενώ ταυτόχρονα μειώνει την ικανότητά της να ενεργεί ενιαία.
Εδώ βρίσκεται και η βαθύτερη αντίφαση της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής. Η ομοφωνία προσφέρει εξαιρετικά ισχυρή νομιμοποίηση όταν επιτυγχάνεται: μια απόφαση που υποστηρίζεται από όλα τα κράτη έχει ιδιαίτερο πολιτικό βάρος. Το ίδιο σύστημα, όμως, προσφέρει σε κάθε επιμέρους κυβέρνηση τη δυνατότητα να αποτρέψει την ύπαρξη οποιασδήποτε απόφασης. Η δύναμη της ομοφωνίας και η αδυναμία της έχουν την ίδια θεσμική πηγή.
Η ωρίμανση της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως διεθνούς δρώντος θα κριθεί επομένως από τη δυνατότητα να διατηρήσει την πολιτική ασφάλεια που προσφέρει στα κράτη η συμμετοχή στην τελική απόφαση, μειώνοντας ταυτόχρονα τη συστημική ευπάθεια που δημιουργούν τα πολλαπλά βέτο. Η λύση πιθανότατα δεν βρίσκεται σε μια απότομη ομοσπονδιοποίηση της εξωτερικής πολιτικής. Βρίσκεται σε μια προσεκτική μετατόπιση του ορίου ανάμεσα στη συναίνεση και στην αποτελεσματικότητα.
Η ευρωπαϊκή ισχύς εξαρτάται τελικά από κάτι περισσότερο από το άθροισμα οικονομικών, στρατιωτικών και δημογραφικών πόρων. Εξαρτάται από την ικανότητα πολιτικής μετατροπής αυτών των πόρων σε απόφαση. Όσο αυτή η μετατροπή μπορεί να ανασταλεί από μία μόνο εθνική κυβέρνηση σε ένα συνεχώς αυξανόμενο πλήθος θεμάτων, η απόσταση μεταξύ της δυνητικής και της πραγματικής ευρωπαϊκής ισχύος θα παραμένει μεγάλη.
Πρόσφατα σχόλια