Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επανειλημμένα μεγαλώσει χωρίς να εγκαταλείψει τον βασικό χαρακτήρα του θεσμικού της συστήματος. Κάθε διεύρυνση όμως αύξανε την πολυπλοκότητα της λήψης αποφάσεων και απαιτούσε προσαρμογές που επέτρεπαν σε μηχανισμούς σχεδιασμένους για πολύ μικρότερη κοινότητα κρατών να συνεχίσουν να λειτουργούν. Η επόμενη διεύρυνση μπορεί να οδηγήσει την Ένωση πέρα από ένα ποσοτικό σημείο στο οποίο η απλή προσθήκη νέων θέσεων στο τραπέζι δεν θα αποτελεί πλέον επαρκή προσαρμογή. Μια Ευρώπη τριάντα ή περισσότερων κρατών θα χρειαστεί να αποφασίσει αν επιθυμεί απλώς να μεγαλώσει ή να ανασχεδιάσει τον τρόπο με τον οποίο κυβερνάται.

Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στον αριθμό ως τέτοιο. Διεθνείς οργανισμοί πολύ μεγαλύτεροι από την ΕΕ λειτουργούν με δεκάδες ή εκατοντάδες μέλη. Η ιδιαιτερότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι το βάθος της ολοκλήρωσης. Τα κράτη δεν συναντώνται απλώς για να συντονίζουν εξωτερικές πολιτικές. Συννομοθετούν, εφαρμόζουν κοινό δίκαιο, μοιράζονται προϋπολογισμό, ενιαία αγορά και σε μεγάλο βαθμό κοινό κανονιστικό χώρο. Σε αρκετούς τομείς οι αποφάσεις που λαμβάνονται στις Βρυξέλλες έχουν άμεση ισχύ στο εσωτερικό των κρατών. Όσο αυξάνεται ο αριθμός των μελών, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η δυσκολία να συνδυαστούν αποτελεσματικότητα, εθνική ισότητα και δημοκρατική νομιμοποίηση.

Το Συμβούλιο βρίσκεται στο κέντρο αυτού του προβλήματος. Η ειδική πλειοψηφία έχει επιτρέψει στην Ένωση να λειτουργεί παρά τη μεγάλη αύξηση των μελών, επειδή μια μειοψηφία κρατών δεν μπορεί να εμποδίσει το μεγαλύτερο μέρος της νομοθεσίας. Το σύστημα της διπλής πλειοψηφίας προσπαθεί να συνδυάσει δύο διαφορετικές αρχές: τα κράτη ως ίσες πολιτικές μονάδες και τους πολίτες ως άνισα κατανεμημένο πληθυσμό. Η ισορροπία είναι λεπτή. Μια νέα μεγάλη διεύρυνση με αρκετά μικρά και μεσαία κράτη θα επαναφέρει αναπόφευκτα το ερώτημα κατά πόσο η σημερινή σχέση μεταξύ αριθμού κρατών και πληθυσμιακού βάρους παραμένει πολιτικά βιώσιμη.

Στα πεδία όπου παραμένει η ομοφωνία, το πρόβλημα είναι ακόμη εντονότερο. Φορολογία, εξωτερική πολιτική, σημαντικά τμήματα του προϋπολογισμού και η ίδια η διεύρυνση εξακολουθούν να παρέχουν σε κάθε κράτος δυνατότητα αρνησικυρίας. Αν η Ένωση φτάσει τα τριάντα δύο, τριάντα τρία ή τριάντα πέντε μέλη, η πιθανότητα διαφωνίας αυξάνεται όχι γραμμικά αλλά πολιτικά: πολλαπλασιάζονται οι διαφορετικές εθνικές προτεραιότητες και οι δυνατότητες σύνδεσης ενός ευρωπαϊκού ζητήματος με μια εσωτερική ή διμερή απαίτηση.

Η μετάβαση προς περισσότερη ειδική πλειοψηφία εμφανίζεται επομένως ως σχεδόν αναπόφευκτη συζήτηση. Δεν χρειάζεται να αφορά όλα τα θέματα ούτε να καταργήσει κάθε εθνικό βέτο. Μπορεί να είναι στοχευμένη σε πεδία όπου η εμπειρία έχει δείξει ότι η ομοφωνία επιτρέπει επαναλαμβανόμενες καθυστερήσεις χωρίς αντίστοιχη προστασία πραγματικά ζωτικού εθνικού συμφέροντος. Η ίδια η διαδικασία διεύρυνσης προσφέρει χαρακτηριστικό παράδειγμα: η απαίτηση ομοφωνίας σε κάθε ενδιάμεσο στάδιο επιτρέπει σε μια διμερή διαφορά να αναστείλει για μεγάλο διάστημα τη συνολική πορεία ενός υποψηφίου κράτους.

Η Επιτροπή έχει ήδη κινηθεί προς την κατεύθυνση να χρησιμοποιείται ειδική πλειοψηφία για το άνοιγμα διαπραγματευτικών συστάδων και άλλες ενδιάμεσες αποφάσεις, διατηρώντας την ομοφωνία για την τελική προσχώρηση. Η λογική είναι θεσμικά ενδιαφέρουσα: τα κράτη κρατούν τον τελικό έλεγχο πάνω στην είσοδο νέου μέλους, αλλά περιορίζεται η δυνατότητα να χρησιμοποιούνται τα επιμέρους στάδια της διαδικασίας ως συνεχής μοχλός πίεσης.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αντιμετωπίζει διαφορετικό πρόβλημα. Η λογική ενός Επιτρόπου ανά κράτος διασφαλίζει ότι κάθε εθνική πολιτική κοινότητα αισθάνεται ότι διαθέτει παρουσία στο εκτελεστικό όργανο της Ένωσης. Όσο όμως αυξάνεται ο αριθμός των κρατών, τόσο δυσκολότερο γίνεται να δημιουργηθούν τριάντα και πλέον πραγματικά ουσιαστικά χαρτοφυλάκια. Ο κίνδυνος είναι μια Επιτροπή με υπερβολικά κατακερματισμένες αρμοδιότητες, αυξημένες εσωτερικές επικαλύψεις και πιο σύνθετη πολιτική ιεραρχία.

Η εναλλακτική μιας μικρότερης Επιτροπής είναι θεσμικά αποτελεσματικότερη αλλά πολιτικά πολύ πιο δύσκολη. Ένα κράτος που δεν διαθέτει Επίτροπο για μια ολόκληρη θητεία μπορεί να θεωρήσει ότι χάνει παρουσία στο κέντρο της ευρωπαϊκής εκτελεστικής εξουσίας. Η εναλλαγή θα έπρεπε να είναι αυστηρά ισότιμη και να συνοδεύεται από πολύ ισχυρές εγγυήσεις ότι οι Επίτροποι λειτουργούν πραγματικά ως ευρωπαϊκοί και όχι εθνικοί εκπρόσωποι. Το ζήτημα αγγίζει συνεπώς τον πυρήνα της εμπιστοσύνης μεταξύ μεγάλων και μικρών κρατών.

Στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η διεύρυνση δημιουργεί διαφορετική αριθμητική πίεση. Υπάρχει ανώτατο όριο μεγέθους και η εκπροσώπηση βασίζεται στη φθίνουσα αναλογικότητα: τα μεγαλύτερα κράτη έχουν περισσότερους ευρωβουλευτές, αλλά οι πολίτες των μικρότερων κρατών εκπροσωπούνται αναλογικά περισσότερο. Η είσοδος νέων κρατών απαιτεί επομένως είτε ανακατανομή εδρών μεταξύ των σημερινών μελών είτε αναθεώρηση των ορίων και της μεθοδολογίας. Κάθε τέτοια αλλαγή αφορά άμεσα την πολιτική ισχύ των κρατών και συνεπώς δύσκολα αντιμετωπίζεται ως απλή τεχνική προσαρμογή.

Ο προϋπολογισμός μπορεί να αποτελέσει ακόμη δυσκολότερο πεδίο από τους θεσμούς. Η είσοδος κρατών με χαμηλότερο κατά κεφαλήν εισόδημα και μεγάλες ανάγκες υποδομών θα αλλάξει τη γεωγραφία της πολιτικής συνοχής. Η πιθανή ένταξη μεγάλων αγροτικών οικονομιών θα επηρεάσει την Κοινή Αγροτική Πολιτική. Εάν το συνολικό μέγεθος του προϋπολογισμού δεν αυξηθεί αναλόγως, οι σημερινοί δικαιούχοι θα αντιμετωπίσουν μεγαλύτερο ανταγωνισμό για τους ίδιους πόρους. Η θεσμική προετοιμασία για τη διεύρυνση είναι επομένως ταυτόχρονα δημοσιονομική μεταρρύθμιση.

Η διεύρυνση επηρεάζει επίσης την ίδια την έννοια της ίσης συμμετοχής. Θεωρητικά όλα τα κράτη-μέλη έχουν τα ίδια δικαιώματα και υποχρεώσεις. Στην πραγματικότητα, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη αναπτύξει σημαντική διαφοροποίηση: ορισμένα κράτη χρησιμοποιούν το ευρώ, άλλα όχι· ο χώρος Σένγκεν δεν ταυτίστηκε ιστορικά πλήρως με τα σύνορα της Ένωσης· υπάρχουν ενισχυμένες συνεργασίες και διαφορετικά επίπεδα συμμετοχής σε πολιτικές άμυνας και δικαιοσύνης. Μια Ένωση άνω των τριάντα κρατών μπορεί να κάνει αυτή τη διαφοροποίηση περισσότερο δομική.

Η «Ευρώπη πολλών ταχυτήτων» έχει συχνά αντιμετωπιστεί ως πολιτικά προβληματική επειδή δημιουργεί φόβο κρατών πρώτης και δεύτερης κατηγορίας. Μπορεί όμως να αποδειχθεί λειτουργικότερη από την προσπάθεια να κινούνται περισσότερα από τριάντα κράτη με ακριβώς την ίδια ταχύτητα σε κάθε πολιτική. Ένας ισχυρότερος πυρήνας μπορεί να προχωρά σε βαθύτερη συνεργασία σε άμυνα, φορολογία ή κοινωνική πολιτική, ενώ τα υπόλοιπα κράτη συμμετέχουν στον ευρύτερο κοινό χώρο. Το κρίσιμο ζήτημα θα είναι αν οι διαδρομές μεταξύ των διαφορετικών επιπέδων παραμένουν ανοιχτές και αν κανένα κράτος δεν αποκλείεται μόνιμα.

Η ενισχυμένη συνεργασία προσφέρει ήδη θεσμικό μηχανισμό γι’ αυτό το μοντέλο. Ομάδα τουλάχιστον εννέα κρατών μπορεί υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις να προχωρήσει περισσότερο σε έναν τομέα όταν η Ένωση στο σύνολό της δεν μπορεί να επιτύχει τον στόχο σε εύλογο χρόνο. Σε μια πολύ μεγαλύτερη ΕΕ, τέτοια εργαλεία πιθανόν να αποκτήσουν μεγαλύτερη πολιτική σημασία. Η ενότητα θα μετριέται λιγότερο από την απόλυτη ομοιομορφία και περισσότερο από τη δυνατότητα διαφορετικών επιπέδων ολοκλήρωσης να συνυπάρχουν χωρίς να διασπούν την κοινή αγορά και το κοινό θεσμικό πλαίσιο.

Η διεύρυνση θέτει και πρόβλημα κράτους δικαίου. Η Ένωση έχει ήδη διαπιστώσει πόσο δύσκολο είναι να επιβάλει συμμόρφωση όταν σοβαρή θεσμική απόκλιση εμφανίζεται μετά την προσχώρηση. Η ένταξη περισσότερων κρατών αυξάνει την ανάγκη για αποτελεσματικότερους μηχανισμούς που θα διασφαλίζουν ότι η συμμόρφωση με τις βασικές αρχές δεν αποτελεί απλώς προενταξιακή προϋπόθεση αλλά μόνιμη υποχρέωση.

Οι προτάσεις για ειδικές μεταβατικές ασφαλιστικές δικλίδες σε μελλοντικές προσχωρήσεις δείχνουν ακριβώς αυτή τη μετατόπιση. Η λογική της διεύρυνσης αλλάζει από ένα απόλυτο «πριν και μετά» προς μεγαλύτερη θεσμική συνέχεια της επιτήρησης. Νέα κράτη μπορεί να εισέρχονται με μεταβατικούς περιορισμούς σε συγκεκριμένους τομείς και με ισχυρότερα εργαλεία αντίδρασης σε περίπτωση σοβαρής οπισθοδρόμησης. Το μοντέλο αυτό αναγνωρίζει ότι η ένταξη δεν τερματίζει το πρόβλημα θεσμικής σύγκλισης.

Για την Ελλάδα, η θεσμική μεταρρύθμιση πριν από τη διεύρυνση απαιτεί ιδιαίτερα προσεκτική ισορροπία. Ως κράτος μεσαίου πληθυσμιακού μεγέθους, έχει συμφέρον από μια αποτελεσματική Ένωση στην οποία οι μεγάλες χώρες δεν μπορούν να επιβάλλουν μόνες τους αποφάσεις. Η ισότητα των κρατών και η προστασία θεμελιωδών εθνικών συμφερόντων έχουν πραγματική αξία. Ταυτόχρονα, η Ελλάδα έχει ισχυρό γεωπολιτικό συμφέρον από την επιτυχή ευρωπαϊκή ενσωμάτωση των Δυτικών Βαλκανίων και από μια Ένωση που μπορεί να λειτουργεί αποτελεσματικά μετά την ένταξή τους.

Η Αθήνα έχει επομένως λόγο να υποστηρίζει μεταρρυθμίσεις που αυξάνουν την κυβερνησιμότητα χωρίς να καταργούν τις θεσμικές εγγυήσεις των μεσαίων και μικρότερων κρατών. Περισσότερη ειδική πλειοψηφία σε σαφώς καθορισμένα πεδία, ισχυρότερη ενισχυμένη συνεργασία, καλύτερη προστασία του κράτους δικαίου και σταδιακή ένταξη στις ευρωπαϊκές πολιτικές μπορούν να αποτελέσουν μέρος μιας τέτοιας προσέγγισης. Η γενικευμένη μεταφορά εξουσίας στις μεγαλύτερες πρωτεύουσες δεν θα ήταν αναγκαία ούτε πολιτικά βιώσιμη.

Υπάρχει τέλος ένα πρόβλημα πολιτικής νομιμοποίησης που δεν λύνεται με μηχανικές θεσμικές αλλαγές. Όσο μεγαλώνει η Ένωση, τόσο δυσκολότερο γίνεται για τον πολίτη να αντιλαμβάνεται ποιος αποφασίζει, ποιος ευθύνεται και πώς μπορεί να αλλάξει μια πολιτική. Μια βαθύτερη και μεγαλύτερη Ευρώπη χρειάζεται απλούστερη λογοδοσία, όχι μόνο αποτελεσματικότερη ψηφοφορία. Η αποτελεσματικότητα χωρίς ορατή δημοκρατική ευθύνη μπορεί να ενισχύσει την αντίδραση απέναντι στην ίδια την ολοκλήρωση.

Η επόμενη διεύρυνση δεν θέτει επομένως απλώς το ερώτημα πόσα κράτη μπορεί να χωρέσει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Θέτει το δυσκολότερο ερώτημα πόση ετερογένεια μπορεί να κυβερνήσει με τους ίδιους θεσμούς. Η απάντηση δύσκολα θα είναι η πλήρης διατήρηση της σημερινής αρχιτεκτονικής. Ταυτόχρονα, δεν είναι απαραίτητο να προηγηθεί μια συνολική ομοσπονδιακή αναθεώρηση των Συνθηκών.

Πιθανότερη είναι μια περίοδος επιλεκτικής θεσμικής μεταβολής: περισσότερες αποφάσεις με ειδική πλειοψηφία, μεγαλύτερη χρήση των υφιστάμενων ρητρών γεφύρωσης, ενισχυμένες συνεργασίες, μεταβατικές ρυθμίσεις για τα νέα μέλη, αναθεωρημένη δημοσιονομική αρχιτεκτονική και σταδιακή προσαρμογή της σύνθεσης των θεσμών. Η Ευρώπη των τριάντα και πλέον κρατών μπορεί να παραμείνει ενιαία, αλλά δύσκολα θα μπορέσει να παραμείνει θεσμικά ακριβώς ίδια.

Η διεύρυνση θα είναι συνεπώς και διαδικασία εσωτερικής επανίδρυσης. Η ΕΕ θα χρειαστεί να επανακαθορίσει πού τελειώνει η εθνική αρνησικυρία, πού αρχίζει η κοινή αποτελεσματικότητα και πόση διαφοροποίηση μπορεί να επιτρέψει χωρίς να δημιουργήσει μόνιμες κατηγορίες μελών. Αυτές οι επιλογές θα καθορίσουν πολύ περισσότερο από τον αριθμό των νέων σημαιών αν η μεγαλύτερη Ευρώπη θα είναι και ισχυρότερη.