Η απευθείας επαφή μεταξύ ηγετών αποτελεί αναντικατάστατο εργαλείο της διεθνούς πολιτικής. Μπορεί να σπάσει χρόνια διπλωματικής αδράνειας, να επιτρέψει πολιτικό συμβιβασμό εκεί όπου οι γραφειοκρατίες έχουν εγκλωβιστεί σε καθιερωμένες θέσεις και να δημιουργήσει εμπιστοσύνη αρκετή ώστε να αρχίσει μια διαδικασία αποκλιμάκωσης. Η ίδια η ιστορία της διπλωματίας προσφέρει πολλά παραδείγματα στα οποία η προσωπική απόφαση στην κορυφή επέτρεψε αυτό που οι χαμηλότερες βαθμίδες αδυνατούσαν να επιτύχουν. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η σχέση μεταξύ των ηγετών αντιμετωπίζεται ως υποκατάστατο της δομής των κρατικών συμφερόντων.

Η Σεντζέν αποκάλυψε αυτή την απόσταση με ιδιαίτερη καθαρότητα. Η συνάντηση των τριών είχε ισχυρό συμβολισμό, δημιουργήθηκε κοινή διακήρυξη και εγκαθιδρύθηκε ένα προηγούμενο απευθείας τριμερούς επικοινωνίας. Τα δυσκολότερα ζητήματα όμως παρέμειναν στη θέση τους. Η πυρηνική αντιπαράθεση δεν απέκτησε συμφωνημένα αριθμητικά όρια. Οι βασικές γεωπολιτικές κρίσεις δεν επιλύθηκαν. Ο αμερικανοκινεζικός τεχνολογικός ανταγωνισμός συνεχίστηκε και οι περιορισμοί στα προηγμένα συστήματα δεν εξαφανίστηκαν επειδή οι δύο ηγεσίες μπόρεσαν να συζητήσουν σε θετικό κλίμα. Η προσωπική επικοινωνία μείωσε την πολιτική απόσταση χωρίς να εξαλείψει τις υλικές αντιθέσεις.

Αυτό είναι το πρώτο θεσμικό όριο της προσωποκεντρικής διπλωματίας. Οι πρόεδροι και οι αρχηγοί κρατών μπορούν να μεταβάλλουν την κατεύθυνση, αλλά δεν μπορούν να καταργήσουν το περιβάλλον μέσα στο οποίο λειτουργούν. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα ανταγωνίζονται για τεχνολογική υπεροχή, παραγωγικές αλυσίδες και στρατηγική επιρροή στον Ειρηνικό επειδή τα συμφέροντά τους συγκρούονται σε συγκεκριμένα πεδία. Η Ρωσία και οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν διαφορετικές αντιλήψεις για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Αυτές οι συγκρούσεις δεν αποτελούν προϊόν προσωπικής αντιπάθειας και επομένως δεν μπορούν να εξαφανιστούν μέσω προσωπικής οικειότητας.

Η προσωποποίηση μπορεί μάλιστα να δημιουργήσει λανθασμένη αίσθηση προόδου. Η καλή ατμόσφαιρα μιας συνόδου είναι πολιτικά χρήσιμη, αλλά έχει μικρή στρατηγική αξία αν δεν αλλάξει η συμπεριφορά μετά τη συνάντηση. Η εξωτερική πολιτική χρειάζεται συγκεκριμένο μηχανισμό μετάφρασης της πολιτικής εντολής σε κρατική πράξη: διπλωματικές οδηγίες, τεχνικές διαπραγματεύσεις, νομικά κείμενα, στρατιωτικές διαδικασίες, δημοσιονομικές αποφάσεις και συμφωνημένους μηχανισμούς παρακολούθησης. Όσο περισσότερα από αυτά απουσιάζουν, τόσο μεγαλύτερο είναι το χάσμα ανάμεσα στη σύνοδο και στην πολιτική.

Στην αμερικανική περίπτωση, υπάρχει και συνταγματικό όριο. Η προεδρία διαθέτει εξαιρετικά μεγάλη εξουσία στην εξωτερική πολιτική, ιδιαίτερα στη διπλωματική αναγνώριση, στις διαπραγματεύσεις και στη διαχείριση των ενόπλων δυνάμεων. Δεν ελέγχει όμως μόνη της ολόκληρο το κράτος. Μεγάλες συμφωνίες μπορεί να χρειάζονται τη συμμετοχή του Κογκρέσου, χρηματοδότηση, νομοθετική προσαρμογή ή πολιτική υποστήριξη που δεν εξασφαλίζεται από μια προσωπική δέσμευση του Προέδρου. Όσο περισσότερο μια συμφωνία φιλοδοξεί να επιβιώσει πέρα από μία θητεία, τόσο περισσότερο χρειάζεται να ενσωματωθεί στη συνταγματική και θεσμική δομή.

Το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα εμφανές στον έλεγχο εξοπλισμών. Μια συζήτηση κορυφής μπορεί να δημιουργήσει την πολιτική βούληση για πυρηνικό διάλογο. Η πραγματική συμφωνία απαιτεί χρόνια τεχνικής εργασίας. Πρέπει να οριστούν κατηγορίες όπλων, βάσεις υπολογισμού, διαδικασίες επαλήθευσης, επιθεωρήσεις, εξαιρέσεις, μηχανισμοί επίλυσης διαφορών και συνέπειες παραβίασης. Η προσωπική σχέση μπορεί να ανοίξει την πόρτα σε αυτή τη διαδικασία. Δεν μπορεί να αντικαταστήσει το περιεχόμενό της.

Η γραφειοκρατία δεν αποτελεί απλώς εμπόδιο στην προεδρική βούληση, όπως συχνά παρουσιάζεται. Αποτελεί τον μηχανισμό μέσω του οποίου η βούληση αποκτά διάρκεια. Οι διπλωμάτες, οι στρατιωτικοί, οι υπηρεσίες πληροφοριών και οι τεχνικοί εμπειρογνώμονες διαθέτουν θεσμική μνήμη. Γνωρίζουν τις προηγούμενες δεσμεύσεις, τις παλαιότερες παραβιάσεις και τις επιχειρησιακές συνέπειες μιας νέας συμφωνίας. Η παράκαμψή τους μπορεί να αυξήσει την ταχύτητα της πρώτης απόφασης, αλλά συχνά μειώνει την ποιότητα της εφαρμογής.

Η ίδια λογική ισχύει για τις συμμαχίες. Η αμερικανική εξωτερική πολιτική διαθέτει μοναδική ισχύ επειδή δεν στηρίζεται μόνο στις δυνατότητες των Ηνωμένων Πολιτειών. Ενσωματώνει δίκτυα κρατών που προσφέρουν βάσεις, πληροφορίες, βιομηχανικές δυνατότητες, στρατιωτική ισχύ και πολιτική νομιμοποίηση. Μια προσωποκεντρική διπλωματία που αντιμετωπίζει τους συμμάχους ως δευτερεύοντες παρατηρητές μπορεί να διευκολύνει μια γρήγορη συνεννόηση με έναν αντίπαλο και ταυτόχρονα να διαβρώσει το ισχυρότερο μακροχρόνιο αμερικανικό περιουσιακό στοιχείο.

Η Σεντζέν έθεσε αυτό το ζήτημα επειδή η ίδια η μορφή της συνάντησης είχε μεγάλη συμβολική βαρύτητα. Η παρουσία των τριών μπορούσε να διαβαστεί από ορισμένους συμμάχους ως προσπάθεια άμεσης διαχείρισης μεγάλων διεθνών προβλημάτων από τις ισχυρότερες πρωτεύουσες. Ακόμη και αν αυτή δεν ήταν η πρόθεση, η αντίληψη έχει σημασία. Η αποτροπή βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην εμπιστοσύνη ότι οι δεσμεύσεις δεν θα επαναδιαπραγματευθούν αιφνιδίως ερήμην εκείνων που εξαρτώνται από αυτές.

Υπάρχει επίσης πρόβλημα ασυμμετρίας ανάμεσα στα πολιτικά συστήματα. Οι διαφορετικές δομές των Ηνωμένων Πολιτειών, της Κίνας και της Ρωσίας σημαίνουν ότι μια προσωπική δέσμευση της κορυφής έχει διαφορετική θεσμική βαρύτητα σε κάθε χώρα. Η αμερικανική πολιτική διαδικασία είναι περισσότερο ανοιχτή σε κοινοβουλευτικό, δικαστικό, κοινωνικό και εκλογικό περιορισμό. Αυτό μπορεί να κάνει την αμερικανική δέσμευση πιο δύσκολη στην αρχική διαπραγμάτευση, αλλά δυνητικά πιο ανθεκτική όταν αποκτήσει ευρύτερη θεσμική βάση. Η προσωποκεντρική προσέγγιση δεν εξαλείφει αυτές τις διαφορές.

Το πρόβλημα της διαδοχής είναι ίσως το βαθύτερο. Μια αποτελεσματική μεγάλη στρατηγική πρέπει να επιβιώνει περισσότερο από έναν πολιτικό κύκλο. Οι αντίπαλοι προσαρμόζουν την πολιτική τους όταν θεωρούν ότι μια δέσμευση εκφράζει σταθερό κράτος και όχι προσωρινό πρόσωπο. Αν κάθε εκλογή μπορεί να ανατρέψει πλήρως το προηγούμενο πλαίσιο, το κίνητρο της άλλης πλευράς να κάνει δύσκολες παραχωρήσεις μειώνεται. Γιατί να καταβάλει σήμερα το κόστος μιας συμφωνίας που ίσως παύσει να ισχύει αύριο;

Ακριβώς γι’ αυτό η προσωπική διπλωματία έχει μεγαλύτερη αξία στην έναρξη παρά στην ολοκλήρωση μιας στρατηγικής αλλαγής. Ο ηγέτης μπορεί να ανατρέψει το αδιέξοδο και να αναλάβει πολιτικό ρίσκο που η γραφειοκρατία αποφεύγει. Μετά από αυτό, όμως, χρειάζεται σταδιακή αποπροσωποποίηση. Η διαδικασία πρέπει να μεταφερθεί σε θεσμούς, να αποκτήσει συγκεκριμένες υποχρεώσεις και να δημιουργήσει συμφέροντα συνέχειας για περισσότερους δρώντες.

Υπάρχει και μία δεύτερη όψη του προβλήματος. Η προσωποκεντρική διπλωματία μπορεί να είναι πολύ αποτελεσματική όταν οι ηγέτες διαθέτουν πραγματική ελευθερία να μεταβάλουν την πολιτική των κρατών τους. Γίνεται λιγότερο αποτελεσματική όταν οι δομικοί συσχετισμοί περιορίζουν αυτή την ελευθερία. Η φιλική προσωπική σχέση δεν μπορεί να εξαλείψει την πίεση που δημιουργεί η κινεζική βιομηχανική άνοδος στην αμερικανική οικονομική πολιτική, ούτε τη στρατηγική σημασία της ρωσικής πυρηνικής ισχύος. Η μεγάλη στρατηγική προκύπτει από συνδυασμό προσώπων και δομών, όχι από την κυριαρχία του ενός πάνω στο άλλο.

Η Σεντζέν συνεπώς δεν αποδεικνύει την αναποτελεσματικότητα της προσωπικής διπλωματίας. Αποδεικνύει τα όριά της. Χωρίς την πολιτική απόφαση στην κορυφή, ίσως να μην υπήρχε καθόλου τριμερής διάλογος. Χωρίς θεσμική συνέχεια μετά την κορυφή, όμως, η συνάντηση κινδυνεύει να παραμείνει ιστορική φωτογραφία αντί να γίνει ιστορική διαδικασία.

Η πιο επιτυχημένη προεδρική διπλωματία είναι εκείνη που τελικά καθιστά τον εαυτό της λιγότερο απαραίτητο. Δημιουργεί σχέσεις, ανοίγει δρόμους και έπειτα τους μετατρέπει σε σταθερούς μηχανισμούς που μπορούν να λειτουργούν όταν οι ίδιοι οι ηγέτες δεν βρίσκονται πλέον στο δωμάτιο. Αν η Σεντζέν οδηγήσει σε τέτοιο αποτέλεσμα, η προσωποκεντρική αφετηρία της θα έχει λειτουργήσει παραγωγικά. Αν η διαδικασία εξαρτηθεί μόνιμα από προσωπική επικοινωνία και πολιτικό θέαμα, θα παραμείνει ευάλωτη ακριβώς στα χαρακτηριστικά που την έκαναν αρχικά εφικτή.