Η ποιότητα της δημοκρατίας αποτελεί πλέον μια από τις σημαντικότερες θεματικές στην πολιτική επιστήμη. Από τη δεκαετία του 1990 και μετά, η επιστημονική συζήτηση έχει μετατοπιστεί από τη βασική διάκριση μεταξύ δημοκρατικών και αυταρχικών καθεστώτων, προς μια πιο ποιοτική και σύνθετη προσέγγιση της δημοκρατικής εμπειρίας. Όπως υπογραμμίζει ο Leonardo Morlino (2004), μια δημοκρατία μπορεί να είναι «συνταγματικά επαρκής», αλλά να αποτυγχάνει ως προς τη νομιμοποίηση, τη συμμετοχικότητα, και την αποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης. Η Ελλάδα, παρότι συνιστά ένα σταθερό δημοκρατικό καθεστώς, βρίσκεται συχνά αντιμέτωπη με σοβαρά ελλείμματα σε αυτούς ακριβώς τους τομείς.
- Θεωρητικό Πλαίσιο: Από την ελάχιστη στη φιλελεύθερη και συμμετοχική δημοκρατία
Η βασική διαφοροποίηση στη θεωρία της δημοκρατίας εντοπίζεται ανάμεσα σε τρεις τύπους: την εκλογική (minimalist), τη φιλελεύθερη, και τη συμμετοχική. Η εκλογική θεώρηση, με κύριο εκπρόσωπο τον Joseph Schumpeter, περιορίζει τη δημοκρατία στην περιοδική διεξαγωγή εκλογών. Αντίθετα, φιλελεύθερες προσεγγίσεις —όπως του Dahl (1971) με την έννοια της πολυαρχίας— τονίζουν την ανάγκη για πλουραλισμό, προστασία δικαιωμάτων, ισότητα ευκαιριών, και διασφάλιση μειονοτικών φωνών. Η συμμετοχική προσέγγιση, την οποία προωθούν θεωρητικοί όπως οι Pateman και Barber, προβάλλει την ανάγκη για συνεχή, ενεργή και ουσιαστική συμμετοχή των πολιτών σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης.
Η έννοια της «ποιότητας της δημοκρατίας» ενσωματώνει και τις τρεις αυτές διαστάσεις, και για να μετρηθεί εμπειρικά χρησιμοποιούνται διεθνείς δείκτες όπως ο V-Dem, ο Democracy Index του EIU, και ο Freedom House. Η Ελλάδα καταγράφει, σε όλα αυτά τα συστήματα, χαρακτηριστικά που τη φέρνουν κοντά στην κατηγορία των “flawed democracies” — ελαττωματικών δημοκρατιών.
- Θεσμικές αδυναμίες: Ανεξαρτησία Δικαιοσύνης, λογοδοσία και έλεγχος
Η θεσμική αρχιτεκτονική της ελληνικής δημοκρατίας παρουσιάζει δομικές αδυναμίες. Παρότι το Σύνταγμα κατοχυρώνει την αρχή της διάκρισης των εξουσιών, η Δικαιοσύνη επηρεάζεται από το εκτελεστικό επίπεδο μέσω του τρόπου επιλογής της ηγεσίας της. Η νομοπαρασκευαστική διαδικασία είναι συγκεντρωτική, με περιορισμένη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών, ενώ η νομοθέτηση με ΠΝΠ ή τροπολογίες της τελευταίας στιγμής αποτελεί πάγια πρακτική. Επιπλέον, η Βουλή λειτουργεί κατά κανόνα ως μηχανισμός επικύρωσης κυβερνητικών αποφάσεων, και όχι ως φορέας ουσιαστικού κοινοβουλευτικού ελέγχου.
- Κοινωνία των πολιτών και συμμετοχή
Η συμμετοχή των πολιτών στη δημόσια ζωή παραμένει χαμηλή. Η πολιτική πράξη περιορίζεται στις εκλογές, ενώ οι μορφές συμμετοχικής διακυβέρνησης (όπως οι δημόσιες διαβουλεύσεις ή τα τοπικά δημοψηφίσματα) έχουν σχεδόν ανύπαρκτη θεσμική εφαρμογή. Το εκπαιδευτικό σύστημα προάγει τη γνωστική προσέγγιση της πολιτικής (τι είναι τα κόμματα, το Σύνταγμα, κ.λπ.) αλλά όχι τη βιωματική δημοκρατική κουλτούρα, δηλαδή τη δημοκρατική παιδεία στην πράξη.
Παρότι έχουν γίνει σημαντικές προσπάθειες ενίσχυσης της κοινωνίας των πολιτών —ιδίως μετά την κρίση χρέους—, η ελληνική κοινωνία παραμένει σχετικά ατομικιστική, με περιορισμένη εμπιστοσύνη στη συλλογική δράση και τις ΜΚΟ. Αυτό ενισχύει τον φαύλο κύκλο της αποπολιτικοποίησης και της απαξίωσης του δημοσίου χώρου.
- Μέσα ενημέρωσης, παραπληροφόρηση και δημοκρατική υγεία
Η δημοκρατία απαιτεί πλουραλιστική και ποιοτική ενημέρωση. Ωστόσο, η Ελλάδα παρουσιάζει σοβαρές στρεβλώσεις στον χώρο των μέσων. Η υψηλή συγκέντρωση ιδιοκτησίας, η ανεπαρκής διαφάνεια χρηματοδότησης, και η απουσία ουσιαστικής ρυθμιστικής εποπτείας, οδηγούν σε φαινόμενα μεροληπτικής κάλυψης και αποσιώπησης κρίσιμων ειδήσεων. Τα φαινόμενα παραπληροφόρησης μέσω κοινωνικών δικτύων, σε συνδυασμό με την πτώση της αναγνωσιμότητας έγκυρων πηγών, δημιουργούν ένα περιβάλλον πληροφοριακής αστάθειας.
- Προς μια αναβαθμισμένη δημοκρατία: Θεσμικές και πολιτισμικές μεταρρυθμίσεις
Η βελτίωση της ποιότητας της δημοκρατίας στην Ελλάδα απαιτεί ολιστική προσέγγιση. Προτάσεις που θα μπορούσαν να αποτελέσουν βάση μεταρρυθμιστικής ατζέντας:
- Θεσμική εγγύηση ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης, με αλλαγή στον τρόπο επιλογής ανώτατων δικαστών.
- Αναβάθμιση της νομοπαρασκευαστικής διαδικασίας, με ενίσχυση της διαφάνειας, της διαβούλευσης και της επιστημονικής τεκμηρίωσης.
- Κατοχύρωση θεσμών συμμετοχικής δημοκρατίας, με σταθερή ένταξη διαδικτυακών και τοπικών διαβουλεύσεων στον θεσμικό κύκλο.
- Ρυθμιστικό πλαίσιο για την ανεξαρτησία των ΜΜΕ, με διαφάνεια στις κρατικές επιχορηγήσεις και θεσμική ενίσχυση της ΕΣΡ.
- Εισαγωγή πολιτικής παιδείας και δημοκρατικής πρακτικής στην εκπαίδευση, σε συνδυασμό με βιωματικά προγράμματα συμμετοχής.
Συμπεράσματα
Η ελληνική δημοκρατία αντιμετωπίζει προκλήσεις που σχετίζονται με τη θεσμική αδράνεια, την αποστασιοποίηση των πολιτών και τη φθορά του δημοκρατικού ήθους. Η δημοκρατία, όμως, δεν είναι μόνο πολίτευμα· είναι κουλτούρα, τρόπος σκέψης και καθημερινή πρακτική. Για να αναβαθμιστεί, χρειάζεται πολιτική βούληση, θεσμικές τομές και —ίσως το σημαντικότερο— μια κοινωνία έτοιμη να συμμετάσχει ενεργά, με αυτονομία και συλλογική ευθύνη.
Πρόσφατα σχόλια