Στο επίκεντρο της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης τα τελευταία χρόνια, βρίσκεται η συστηματική εργαλειοποίηση από πλευράς Άγκυρας του ζητήματος της δήθεν υποχρέωσης αποστρατιωτικοποίησης των ελληνικών νησιών του Ανατολικού Αιγαίου και των Δωδεκανήσων. Η τουρκική διπλωματία και πολιτική ρητορική έχουν επανειλημμένα επιχειρήσει να κατασκευάσουν μία αφήγηση κατά την οποία η στρατιωτική παρουσία της Ελλάδας στα νησιά αυτά παραβιάζει διεθνείς συνθήκες, ακυρώνει νομικά το τεκμήριο κυριαρχίας και «νομιμοποιεί» εμμέσως τουρκικές αξιώσεις.
Ωστόσο, μια ενδελεχής και αυστηρά νομική ανάλυση των συνθηκών που διέπουν το καθεστώς των νησιών, αποκαλύπτει πως οι τουρκικές αιτιάσεις όχι μόνο στερούνται νομικής βάσης, αλλά αντιστρέφουν αυθαίρετα το περιεχόμενο και τη σκοπιμότητα των σχετικών διεθνών πράξεων. Η αποστρατιωτικοποίηση, όπου υφίσταται, δεν επιφέρει περιορισμό κυριαρχίας· είναι όρος λειτουργικός, με σκοπό την ισορροπία δυνάμεων και την οικοδόμηση εμπιστοσύνης σε δεδομένα ιστορικά συμφραζόμενα. Η ελληνική κυριαρχία, αντίθετα, είναι πλήρης, αδιαμφισβήτητη και κατοχυρωμένη τόσο νομικά όσο και εθιμικά.
Η Συνθήκη της Λωζάνης (1923): Κυριαρχία, Όχι Αμφισβήτηση
Η Συνθήκη της Λωζάνης αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο του μεταοθωμανικού διεθνούς καθεστώτος και θέτει με σαφήνεια τα όρια μεταξύ της νέας Τουρκικής Δημοκρατίας και των γειτονικών κρατών. Σύμφωνα με το άρθρο 12, η Τουρκία αναγνωρίζει την κυριαρχία της Ελλάδας επί των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου (Λήμνος, Λέσβος, Χίος, Σάμος, Ικαρία κ.λπ.), ενώ με το άρθρο 13 προβλέπεται ότι αυτά δεν θα χρησιμοποιηθούν για στρατιωτικούς σκοπούς, ειδικά όσον αφορά την εγκατάσταση ναυστάθμων και οχυρών. Παράλληλα, στο άρθρο 16 η Τουρκία παραιτείται ρητά και οριστικά από κάθε δικαίωμα ή τίτλο επί των νησιών αυτών, πράγμα που ακυρώνει οποιαδήποτε ερμηνεία περί αιρετικής κυριαρχίας ή αιρετικής παραβίασης όρων.
Το κρίσιμο εδώ είναι ότι η αποστρατιωτικοποίηση (όπως αυτή προβλέπεται στο άρθρο 13) δεν αποτελεί όρο ή προϋπόθεση της ελληνικής κυριαρχίας, αλλά δευτερεύουσας σημασίας μέτρο αμοιβαίας εμπιστοσύνης, προσαρμοσμένο στις μεταπολεμικές συνθήκες της εποχής. Εφόσον η Τουρκία παραιτήθηκε κυριαρχικών αξιώσεων, δεν μπορεί να επικαλείται σήμερα τη φύση της κυριαρχίας άλλου κράτους, ιδίως όταν η ίδια έχει, με δικές της ενέργειες, ανατρέψει τον εν λόγω περιορισμό.
Η Συνθήκη του Μοντρέ (1936): Κατάργηση της Αποστρατιωτικοποίησης των Στενών
Με τη Συνθήκη του Μοντρέ, η οποία υπεγράφη το 1936 και αντικατέστησε τη Σύμβαση περί των Στενών που είχε ενσωματωθεί στη Λωζάνη, το καθεστώς των Στενών (και κατ’ επέκταση των παρακείμενων νησιών, Λήμνου και Σαμοθράκης) άλλαξε ριζικά. Η Τουρκία ανέλαβε τον έλεγχο των Στενών, με πλήρη δυνατότητα στρατιωτικοποίησης και επιβολής περιορισμών στην ναυσιπλοΐα.
Η Ελλάδα, αντιστοίχως, έλαβε τη δυνατότητα να επανεξοπλίσει τη Λήμνο και τη Σαμοθράκη. Η ίδια η Τουρκία, δια του τότε Υπουργού Εξωτερικών της, Rüştü Aras, χαιρέτισε αυτή την εξέλιξη δημόσια, αναγνωρίζοντας ότι η επαναστρατιωτικοποίηση των νησιών είναι συμβατή με τη νέα διεθνή πραγματικότητα. Συνεπώς, η Άγκυρα δεν μπορεί να εγείρει αξιώσεις με βάση ένα καθεστώς που έχει αποδεδειγμένα αντικατασταθεί με δική της συναίνεση.
Τα Δωδεκάνησα και η Συνθήκη των Παρισίων (1947): Εκτός τουρκικής αρμοδιότητας
Η απόδοση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα πραγματοποιήθηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με τη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων του 1947, στην οποία η Ιταλία τα παραχώρησε στην Ελλάδα με τον όρο να παραμείνουν αποστρατιωτικοποιημένα. Το άρθρο 14 της εν λόγω συνθήκης περιλαμβάνει ρητή δέσμευση της Ελλάδας έναντι των Συμμάχων.
Η Τουρκία όμως δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος της Συνθήκης των Παρισίων. Σύμφωνα με τη θεμελιώδη αρχή του διεθνούς δικαίου pacta tertiis nec nocent nec prosunt, καμία διεθνής συμφωνία δεν δεσμεύει κράτη που δεν συμμετέχουν σε αυτήν. Άρα, η Τουρκία δεν έχει νομικό standing να απαιτεί την τήρηση ή να επικαλείται παραβίαση όρων τους οποίους ουδέποτε αποδέχτηκε ή υπέγραψε.
Το Δικαίωμα στην Άμυνα: Το Άρθρο 51 του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ
Η Ελλάδα έχει το αναφαίρετο δικαίωμα να υπερασπίζεται τα εδάφη της έναντι κάθε απειλής, όπως ρητά αναγνωρίζεται στο άρθρο 51 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Η ύπαρξη τουρκικών στρατιωτικών βάσεων στη Μικρασιατική ακτή, με την 4η Στρατιά να διαθέτει χαρακτηριστικά καθαρά αποβατικής δύναμης, καθώς και η επίσημη απόφαση της τουρκικής Εθνοσυνέλευσης το 1995 περί casus belli σε περίπτωση επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ν.μ., συνιστούν μια διαρκή, απτή και νομικά αναγνωρίσιμη απειλή. Η στρατιωτική παρουσία στα νησιά δεν αποτελεί επιλογή, αλλά αναγκαία συνθήκη διασφάλισης της εθνικής ασφάλειας.
Διεθνοποίηση της Τουρκικής Θέσης και Ελληνική Αντίκρουση
Τα τελευταία χρόνια, η Τουρκία έχει προχωρήσει στην υποβολή επιστολών στον ΟΗΕ, με τις οποίες προσπαθεί να συνδέσει την αποστρατιωτικοποίηση των νησιών με την κυριαρχία τους. Η Ελλάδα, σε απαντητικές ρηματικές διακοινώσεις, έχει αποδομήσει νομικά και ιστορικά τις αιτιάσεις αυτές, επικαλούμενη την κρατούσα ερμηνεία των συνθηκών, την εθνική της κυριαρχία και την προφανή ανάγκη άμυνας.
Η διεθνής κοινότητα, ιδίως οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεν έχουν υιοθετήσει τις τουρκικές αιτιάσεις. Αντιθέτως, σε κάθε σχετικό φόρουμ, η θέση της Ελλάδας ότι η κυριαρχία της επί των νησιών είναι πλήρης και ότι η αποστρατιωτικοποίηση δεν αποτελεί προϋπόθεση κυριαρχίας, απολαμβάνει ευρείας νομικής αποδοχής.
Συμπέρασμα
Η τουρκική επιχειρηματολογία περί αποστρατιωτικοποίησης των ελληνικών νησιών δεν εδράζεται στο διεθνές δίκαιο, αλλά αποτελεί αναθεωρητική προσπάθεια εργαλειοποίησης επιμέρους ρυθμίσεων για την προώθηση γεωπολιτικών στόχων. Η Ελλάδα, ασκώντας το δικαίωμά της στην άμυνα, δεν παραβιάζει τις διεθνείς της υποχρεώσεις, αλλά διαφυλάσσει την ειρήνη, την εθνική κυριαρχία και τη σταθερότητα στην περιοχή.
Η ερμηνεία του διεθνούς δικαίου πρέπει να είναι αυστηρή, συνεπής και όχι επιλεκτική. Η αποστρατιωτικοποίηση των νησιών δεν είναι πύλη αμφισβήτησης της κυριαρχίας τους, αλλά μέρος ενός ιστορικού πλαισίου που δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί σήμερα με αναθεωρητικά κριτήρια. Η ελληνική στάση, νομικά τεκμηριωμένη και ιστορικά συνεπής, αποδεικνύεται όχι μόνο εύλογη αλλά και θεμελιωδώς απαραίτητη για τη διατήρηση της ειρήνης και της διεθνούς νομιμότητας στο Αιγαίο.
Πρόσφατα σχόλια