Η παγκόσμια οικονομία εισέρχεται σε μία νέα φάση επιβάρυνσης, στην οποία η ενέργεια επανέρχεται με απόλυτη ένταση στο επίκεντρο της μακροοικονομικής εξίσωσης. Το κρίσιμο στοιχείο της παρούσας συγκυρίας δεν είναι μόνο ότι οι διεθνείς τιμές των ορυκτών καυσίμων δέχονται εκ νέου ανοδική πίεση, αλλά ότι η πίεση αυτή εμφανίζεται τη στιγμή ακριβώς που οι περισσότερες ανεπτυγμένες οικονομίες επιχειρούσαν να σταθεροποιήσουν την αναπτυξιακή τους τροχιά, να επαναφέρουν σταδιακά τον πληθωρισμό σε διαχειρίσιμα επίπεδα και να εξέλθουν από έναν παρατεταμένο κύκλο ακριβού χρήματος. Η ενέργεια, επομένως, δεν επιβαρύνει απλώς το κόστος λειτουργίας των οικονομιών. Ανατρέπει μια ολόκληρη διαδικασία εύθραυστης εξομάλυνσης, μετατρέποντας την προσδοκώμενη σταθεροποίηση σε νέο πεδίο αστάθειας. Η εξέλιξη αυτή είναι καίρια, διότι η διεθνής οικονομία δεν αντιμετωπίζει την τρέχουσα ανατίμηση ως εξωτερικό επεισόδιο περιορισμένης διάρκειας, αλλά ως σοκ με ικανότητα άμεσης μετάδοσης στην πραγματική οικονομία, στη νομισματική πολιτική, στις επενδύσεις και τελικά στην κοινωνική συνοχή.
Η άνοδος του ενεργειακού κόστους ασκεί πίεση στις οικονομίες με τρόπο πολυεπίπεδο και διαρθρωτικό. Δεν επηρεάζει μόνο την τιμή των καυσίμων στην τελική κατανάλωση, αλλά αναδιαμορφώνει το συνολικό κόστος παραγωγής. Η βιομηχανία επιβαρύνεται άμεσα μέσω της ενέργειας ως βασικής εισροής, οι μεταφορές καθίστανται ακριβότερες, η εφοδιαστική αλυσίδα μεταφέρει αυξήσεις σε όλα τα στάδια διακίνησης, η αγροτική παραγωγή πλήττεται από το ακριβότερο πετρέλαιο και τα συναφή κόστη, ενώ ο τομέας υπηρεσιών απορροφά τις πιέσεις μέσω της αύξησης λειτουργικών εξόδων. Η οικονομική σημασία αυτής της αλληλουχίας έγκειται στο ότι η ενέργεια διαθέτει σχεδόν οικουμενική διαπερατότητα μέσα στο παραγωγικό σύστημα. Σε αντίθεση με άλλες πρώτες ύλες, δεν περιορίζεται σε ορισμένους μόνο κλάδους, αλλά επιδρά επί της συνολικής δομής των τιμών. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η ενεργειακή ανατίμηση έχει σχεδόν πάντοτε πληθωριστική ένταση πολύ μεγαλύτερη από εκείνη που θα υπεδείκνυε η στενή συμμετοχή της στους δείκτες κατανάλωσης. Η επιβάρυνση δεν μετράται μόνο στο άμεσο κόστος της ενέργειας, αλλά και στη δευτερογενή διάχυσή της σε όλο το φάσμα της οικονομικής δραστηριότητας.
Η παρούσα κατάσταση αναδεικνύει, με ιδιαίτερη σαφήνεια, τη διαφορά ανάμεσα σε έναν πληθωρισμό που πηγάζει από υπερβάλλουσα ζήτηση και σε έναν πληθωρισμό που προκαλείται από σοκ προσφοράς. Στην πρώτη περίπτωση, οι κεντρικές τράπεζες διαθέτουν σχετικά καθαρό μηχανισμό αντίδρασης: περιορίζουν τη ζήτηση μέσω αυστηρότερης νομισματικής πολιτικής και μειώνουν την υπερθέρμανση της οικονομίας. Στη δεύτερη περίπτωση, όμως, η κατάσταση είναι πιο σύνθετη και πιο δυσμενής. Όταν η αρχική αιτία των ανατιμήσεων είναι η ακριβότερη ενέργεια, η αυστηρή νομισματική πολιτική δεν εξαλείφει το πρόβλημα στην πηγή του. Δεν μειώνει το εξωτερικό κόστος των πρώτων υλών, δεν αποκαθιστά τις ροές, δεν σταθεροποιεί τα στρατηγικά περάσματα και δεν επαναφέρει την ομαλότητα στην προσφορά. Εκείνο που μπορεί να κάνει είναι να αποτρέψει τη γενίκευση του φαινομένου, περιορίζοντας τη μετάδοσή του σε μισθούς, προσδοκίες και δευτερογενείς κύκλους τιμολογιακών αναπροσαρμογών. Αυτό σημαίνει, ωστόσο, ότι οι κεντρικές τράπεζες υποχρεώνονται να διατηρούν αυστηρή στάση σε μια στιγμή κατά την οποία η οικονομία έχει ταυτόχρονα ανάγκη από ανάσες χρηματοδότησης. Πρόκειται για τη γνωστή αλλά εξαιρετικά επώδυνη αντίφαση του στασιμοπληθωριστικού περιβάλλοντος.
Στην Ευρώπη το πρόβλημα λαμβάνει ιδιαίτερα οξεία μορφή. Η Ευρωζώνη επιχειρούσε να εξέλθει από μια παρατεταμένη περίοδο ασθενικής ανάπτυξης, με τη μεταποίηση να δίνει δειλά σημάδια βελτίωσης, τις πληθωριστικές πιέσεις να αποκλιμακώνονται σταδιακά και τη συζήτηση να μετατοπίζεται σταδιακά από την τιθάσευση του πληθωρισμού στην ανακούφιση της οικονομικής δραστηριότητας. Όμως αυτή η διαδικασία δεν είχε ακόμη αποκτήσει στέρεη βάση. Οι επιχειρηματικές προσδοκίες παρέμεναν εύθραυστες, η κατανάλωση περιορισμένη, η παραγωγικότητα άνιση και η βιομηχανική ανταγωνιστικότητα πιεσμένη από το υψηλό κόστος. Η νέα ενεργειακή αναστάτωση, επομένως, δεν χτυπά μια δυναμικά αναπτυσσόμενη ή δημοσιονομικά άνετη Ευρώπη, αλλά μια οικονομική ένωση που εξακολουθεί να αναζητεί σημείο σταθερής ισορροπίας. Υπό αυτές τις συνθήκες, κάθε νέα ενεργειακή επιβάρυνση αποκτά δυσανάλογα βαρύ αναπτυξιακό αποτύπωμα, διότι λειτουργεί πάνω σε ήδη εξασθενημένους μηχανισμούς προσαρμογής.
Ιδιαίτερη σημασία έχει ο τρόπος με τον οποίο το ενεργειακό σοκ επηρεάζει την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής παραγωγής. Η σχέση ανάμεσα στην ενέργεια και στη βιομηχανική ικανότητα είναι οργανική. Όσο υψηλότερο είναι το κόστος της ηλεκτροπαραγωγής, των καυσίμων και των βασικών βιομηχανικών εισροών, τόσο δυσκολότερο γίνεται για τη μεταποίηση να διατηρήσει μερίδια αγοράς απέναντι σε οικονομίες με φθηνότερη ή σταθερότερη ενεργειακή βάση. Η επίδραση αυτή δεν περιορίζεται στις βαριές βιομηχανίες. Αγγίζει και κλάδους μεσαίας τεχνολογίας, εξαγωγικές μονάδες, αλυσίδες τροφίμων, χημικά προϊόντα, συσκευασία, μεταφορικό εξοπλισμό και ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων που εξαρτώνται από χαμηλό έως μέτριο ενεργειακό κόστος προκειμένου να παραμείνουν βιώσιμες. Όταν η Ευρώπη επιβαρύνεται ενεργειακά σε βαθμό που υπερβαίνει τους ανταγωνιστές της, το αποτέλεσμα δεν είναι μόνο χαμηλότερη ανάπτυξη. Είναι και σταδιακή υποχώρηση της παραγωγικής της ισχύος. Πρόκειται για φαινόμενο μείζονος σημασίας, διότι η αποδυνάμωση της βιομηχανίας δεν αναστρέφεται εύκολα. Οι επενδύσεις που δεν πραγματοποιούνται σήμερα, οι μονάδες που μεταφέρονται αλλού και οι αλυσίδες που επανασχεδιάζονται εκτός Ευρώπης δεν επιστρέφουν αυτομάτως όταν εξομαλυνθεί η συγκυρία.
Η νομισματική διάσταση της κρίσης είναι εξίσου κρίσιμη. Όσο το ενεργειακό κόστος αυξάνεται και οι πληθωριστικές πιέσεις ενισχύονται, τόσο μειώνονται οι πιθανότητες χαλάρωσης της νομισματικής πολιτικής. Αυτό σημαίνει ότι οι επιχειρήσεις συνεχίζουν να χρηματοδοτούνται ακριβά, τα νοικοκυριά αντιμετωπίζουν αυξημένο κόστος δανεισμού και τα κράτη δανείζονται με δυσμενέστερους όρους σε μια περίοδο που οι κοινωνικές πιέσεις για στήριξη αυξάνονται. Έτσι διαμορφώνεται ένας φαύλος κύκλος: η ενέργεια αυξάνει τον πληθωρισμό, ο πληθωρισμός δυσκολεύει τη μείωση επιτοκίων, τα υψηλά επιτόκια περιορίζουν επενδύσεις και κατανάλωση, η ανάπτυξη αποδυναμώνεται, ενώ η κοινωνική δυσαρέσκεια ενισχύεται. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο λογιστικό ή τεχνικό. Είναι βαθύτατα πολιτικό. Διότι όταν η οικονομία χάνει ταυτόχρονα σε αγοραστική δύναμη, επενδυτική δυναμική και προοπτική βελτίωσης, τότε η πολιτική φθορά των κυβερνήσεων επιταχύνεται και οι πιέσεις για άμεσες, συχνά ανορθολογικές παρεμβάσεις αυξάνονται.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η εικόνα είναι περισσότερο σύνθετη παρά απλώς ευνοϊκότερη. Η αμερικανική οικονομία διαθέτει μεγαλύτερη ενεργειακή ασφάλεια, όμως το κόστος των καυσίμων έχει δυσανάλογη επίδραση στην κοινωνική και πολιτική ψυχολογία. Η αύξηση των τιμών επηρεάζει άμεσα το καθημερινό αίσθημα οικονομικής πίεσης, το οποίο στις ΗΠΑ συνδέεται έντονα με τη συμπεριφορά του καταναλωτή και με την πολιτική αξιολόγηση της εκάστοτε διοίκησης. Έτσι, ακόμη και αν η χώρα είναι συγκριτικά πιο ανθεκτική από πλευράς εφοδιασμού, παραμένει εξαιρετικά ευάλωτη στο πολιτικό κόστος της ακρίβειας. Επιπλέον, η επιμονή των ενεργειακών πιέσεων μπορεί να κρατήσει τον πληθωρισμό πάνω από το επίπεδο που θα επέτρεπε μια άνετη αναπροσαρμογή της νομισματικής πολιτικής. Το αποτέλεσμα είναι ότι η αμερικανική οικονομία κινδυνεύει να βρεθεί σε καθεστώς παρατεταμένης νομισματικής επιφυλακής, σε μια φάση όπου τμήματα της αγοράς και της κοινωνίας προσδοκούσαν ηπιότερες χρηματοδοτικές συνθήκες.
Οι πιο σοβαρές, ωστόσο, συνέπειες ενδέχεται να προκύψουν από τη μακροχρόνια αλλαγή συμπεριφοράς επιχειρήσεων και επενδυτών. Η ενέργεια δεν είναι για αυτούς απλώς στοιχείο κόστους. Είναι παράγοντας προβλεψιμότητας. Επιχειρήσεις που σχεδιάζουν νέες παραγωγικές μονάδες, επεκτάσεις, εξαγωγικά πλάνα ή αναδιάρθρωση αλυσίδων προμήθειας χρειάζονται σχετικά σταθερή εικόνα για το ενεργειακό περιβάλλον στο οποίο θα λειτουργήσουν. Όταν αυτή η εικόνα καθίσταται ασταθής, οι αποφάσεις αναβάλλονται, περιορίζονται ή μεταφέρονται σε χώρες που προσφέρουν ασφαλέστερο πλαίσιο. Επομένως, το ενεργειακό σοκ πλήττει όχι μόνο το παρόν προϊόν, αλλά και το μελλοντικό δυνητικό προϊόν. Περιορίζει δηλαδή όχι μόνο τον τρέχοντα ρυθμό ανάπτυξης, αλλά και τη δυνατότητα των οικονομιών να αναπτύσσονται ταχύτερα στο μέλλον. Αυτή είναι μια από τις πιο υποτιμημένες πτυχές της κρίσης. Οι βλάβες που προκαλούνται στις επενδυτικές προσδοκίες έχουν συχνά μεγαλύτερη διάρκεια από την ίδια την άνοδο των τιμών.
Για μικρότερες και περισσότερο εξαρτημένες οικονομίες, όπως η ελληνική, η τρέχουσα συγκυρία συνιστά υπενθύμιση των ορίων μιας ανάπτυξης που δεν έχει ακόμη θωρακιστεί επαρκώς έναντι εξωτερικών κραδασμών. Η αύξηση του ενεργειακού κόστους διαπερνά άμεσα τις μεταφορές, τον τουρισμό, το λιανεμπόριο, τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, την εστίαση, την αγροτική παραγωγή και την καθημερινή κατανάλωση. Σε μια οικονομία όπου μεγάλο τμήμα της δραστηριότητας στηρίζεται σε υπηρεσίες και σε επιχειρήσεις περιορισμένης κεφαλαιακής αντοχής, η ακρίβεια στην ενέργεια δεν είναι απλώς ένας ακόμη παράγοντας πληθωρισμού. Είναι παράγοντας ασφυξίας. Συρρικνώνει περιθώρια κέρδους, μειώνει τη δυνατότητα απορρόφησης του κόστους, μετακυλίεται ταχύτερα στις τελικές τιμές και επιβαρύνει νοικοκυριά που έχουν ήδη εξαντληθεί από διαδοχικές περιόδους πίεσης. Η ελληνική απάντηση δεν μπορεί να περιοριστεί σε βραχυχρόνιες διοικητικές παρεμβάσεις. Χρειάζεται μακροπρόθεσμη στρατηγική που θα συνδέει ενεργειακή διαφοροποίηση, παραγωγική αναβάθμιση και ουσιαστική ενίσχυση της οικονομικής ανθεκτικότητας.
Συνολικά, το ενεργειακό σοκ δεν αποτελεί απλώς πρόσκαιρη διαταραχή των αγορών. Συνιστά μηχανισμό επαναφοράς μιας παλιάς αλλά εξαιρετικά σκληρής οικονομικής πραγματικότητας: ότι η ανάπτυξη, η σταθερότητα των τιμών και η χρηματοπιστωτική ομαλότητα εξαρτώνται τελικά από τη φυσική βάση της παραγωγής και όχι μόνο από τις λογιστικές ισορροπίες των αγορών. Η ενέργεια επανέρχεται έτσι ως ο πυρήνας της μακροοικονομικής ισχύος. Όποια οικονομία παραμένει εκτεθειμένη σε βίαιες εξωτερικές ενεργειακές αναταράξεις θα συνεχίσει να παράγει πληθωρισμό, να πιέζει τα εισοδήματα, να φθείρει την ανταγωνιστικότητά της και να εξαρτά τη νομισματική της προοπτική από γεγονότα που δεν ελέγχει. Η κρίσιμη πρόκληση της νέας περιόδου είναι ακριβώς αυτή: η μετάβαση από την παθητική διαχείριση ενεργειακών κραδασμών σε ένα πιο ώριμο υπόδειγμα οικονομικής οργάνωσης, στο οποίο η ενεργειακή ασφάλεια, η παραγωγική ανθεκτικότητα και η μακροοικονομική σταθερότητα αντιμετωπίζονται ως ενιαίοι και αδιαίρετοι στόχοι.
Πρόσφατα σχόλια