Η τρέχουσα ενεργειακή αναστάτωση δεν είναι αποκλειστικά μία κρίση τιμών, αλλά μία κρίση της ίδιας της διεθνούς οικονομικής κυκλοφορίας. Το ερώτημα δεν είναι μόνο πόσο θα ακριβύνουν το πετρέλαιο ή το φυσικό αέριο, αλλά πόσο εύθραυστο έχει καταστεί το μοντέλο μέσα από το οποίο το παγκόσμιο εμπόριο, η βιομηχανική παραγωγή και οι χρηματοοικονομικές ροές στηρίζονται στην απρόσκοπτη λειτουργία περιορισμένων αλλά απολύτως κρίσιμων στρατηγικών διαύλων. Όταν ένα πέρασμα όπως τα Στενά του Ορμούζ τίθεται υπό καθεστώς αμφισβήτησης, η οικονομία δεν αντιδρά μόνο μέσω της αγοράς ενέργειας. Αντιδρά μέσω του συνόλου της εμπορικής της αρχιτεκτονικής. Η ναυτιλία, η ασφάλιση, οι χρόνοι παράδοσης, ο σχεδιασμός αποθεμάτων, οι εμπορικές συμβάσεις, οι αγορές συναλλάγματος και η στρατηγική τοποθέτηση κεφαλαίων αρχίζουν να αναπροσαρμόζονται ταυτόχρονα. Με άλλα λόγια, η κρίση μεταφέρεται από την τιμή του εμπορεύματος στην ίδια τη δομή της διεθνούς οικονομικής οργάνωσης.
Το στοιχείο που καθιστά τόσο κρίσιμη τη συγκεκριμένη διαταραχή είναι ότι πλήττει τον πυρήνα της λογικής «just in time» που χαρακτήρισε την ώριμη φάση της παγκοσμιοποίησης. Για δεκαετίες, επιχειρήσεις και κράτη σχεδίασαν την παραγωγή και το εμπόριό τους στη βάση της μέγιστης ταχύτητας, του χαμηλότερου δυνατού κόστους και της ελαχιστοποίησης αποθεμάτων. Η λογική αυτή αύξησε σημαντικά την αποδοτικότητα, αλλά με τίμημα τη μείωση της στρατηγικής ανθεκτικότητας. Οι αλυσίδες προμήθειας έγιναν περισσότερο εκτεταμένες, περισσότερο εξαρτημένες από ακριβείς χρονισμούς και περισσότερο ευάλωτες σε αιφνίδιες διακοπές. Έτσι, η παγκόσμια οικονομία κατέστη εξαιρετικά αποτελεσματική σε συνθήκες ομαλότητας, αλλά λιγότερο ικανή να απορροφά κρίσεις σε συνθήκες γεωπολιτικής έντασης. Η ενεργειακή αβεβαιότητα στον Περσικό Κόλπο έρχεται ακριβώς να αποκαλύψει αυτήν τη δομική αδυναμία. Δεν καταρρέει ένα απλό εμπορικό κανάλι. Κλονίζεται μια ολόκληρη λογική οργάνωσης της παγκόσμιας παραγωγής.
Οι συνέπειες αυτής της κατάστασης είναι εκτεταμένες και συχνά λιγότερο ορατές από ό,τι η άνοδος της τιμής του πετρελαίου. Πρώτον, αυξάνεται το κόστος ασφάλισης των θαλάσσιων μεταφορών. Δεύτερον, επιβαρύνονται οι ναύλοι, καθώς ο κίνδυνος ενσωματώνεται πλέον στην τιμολόγηση του εμπορίου. Τρίτον, οι επιχειρήσεις αναγκάζονται να διατηρούν υψηλότερα αποθέματα ασφαλείας, πράγμα που δεσμεύει κεφάλαιο και μειώνει την αποτελεσματικότητα της λειτουργίας τους. Τέταρτον, οι χρόνοι παράδοσης καθίστανται λιγότερο προβλέψιμοι, με αποτέλεσμα να επηρεάζεται τόσο ο βιομηχανικός προγραμματισμός όσο και η λιανική διάθεση προϊόντων. Πέμπτον, οι αγορές αρχίζουν να αποτιμούν με μεγαλύτερη καχυποψία οικονομίες των οποίων το εμπορικό και παραγωγικό μοντέλο εξαρτάται υπέρμετρα από συγκεκριμένα θαλάσσια περάσματα. Όλα αυτά συγκροτούν ένα κρυφό αλλά ισχυρό δεύτερο επίπεδο κόστους, το οποίο συχνά αποδεικνύεται πιο επίμονο από την αρχική ενεργειακή ανατίμηση.
Η Ασία βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της γεωοικονομικής εξίσωσης, όχι μόνο επειδή εξαρτάται ενεργειακά από τις ροές του Περσικού Κόλπου, αλλά επειδή αποτελεί τον παραγωγικό πυρήνα της παγκόσμιας οικονομίας. Η σημασία αυτού του γεγονότος δεν μπορεί να υπερεκτιμηθεί. Όταν ο χώρος στον οποίο συγκεντρώνεται μεγάλο μέρος της παγκόσμιας μεταποίησης, των εξαγωγών ενδιάμεσων αγαθών, της βιομηχανικής συναρμολόγησης και της τεχνολογικής παραγωγής αντιμετωπίζει αβεβαιότητα ως προς το ενεργειακό του υπόστρωμα, οι επιπτώσεις ξεπερνούν την περιοχή και μετατρέπονται σε παγκόσμιο πολλαπλασιαστή αναταραχής. Οι ελλείψεις ή καθυστερήσεις δεν εμφανίζονται μόνο στην ενέργεια. Εμφανίζονται σε προϊόντα, εξαρτήματα, υλικά, ναυτιλιακές διαδρομές, βιομηχανικά χρονοδιαγράμματα και τελικά στις τιμές λιανικής από την Ευρώπη έως την Αμερική. Η ασιατική έκθεση, συνεπώς, είναι ο βασικός μηχανισμός μέσω του οποίου μια φαινομενικά περιφερειακή ενεργειακή κρίση αποκτά παγκόσμια παραγωγική διάσταση.
Η Ευρώπη, από την άλλη πλευρά, αντιμετωπίζει το πρόβλημα περισσότερο μέσω της ανταγωνιστικότητας και λιγότερο μέσω της καθαρής παραγωγικής βαρύτητας. Οι ευρωπαϊκές οικονομίες, και ιδίως όσες στηρίζονται σε μεταποίηση με μεσαία ή υψηλή ενεργειακή ένταση, βρίσκονται αντιμέτωπες με τον κίνδυνο να επιβαρυνθούν ταχύτερα από τους διεθνείς ανταγωνιστές τους. Η απώλεια ανταγωνιστικότητας δεν έρχεται απαραίτητα με θεαματικό ή στιγμιαίο τρόπο. Έρχεται μέσω της σταδιακής συσσώρευσης μικρών μειονεκτημάτων: ακριβότερος λογαριασμός ενέργειας, ακριβότερη μεταφορά, ακριβότερη χρηματοδότηση, βραδύτερη εκτέλεση παραγγελιών, χαμηλότερα περιθώρια κέρδους. Το άθροισμα αυτών των παραγόντων αρκεί για να ανακατευθύνει επενδύσεις, να περιορίσει εξαγωγές και να ενισχύσει τη γοητεία οικονομιών που προσφέρουν φθηνότερη παραγωγική βάση. Υπό αυτή την έννοια, η ενεργειακή αβεβαιότητα δεν είναι μόνο πρόβλημα τιμών. Είναι μηχανισμός βιομηχανικής ανακατανομής ισχύος.
Η νέα αυτή πραγματικότητα ενισχύει και μία ευρύτερη στροφή προς τον οικονομικό προστατευτισμό, την αναζήτηση φίλιων αλυσίδων προμήθειας και τη μερική επανατοποθέτηση παραγωγής σε γεωπολιτικά ασφαλέστερες περιοχές. Για πολλά χρόνια, η γεωγραφία της παραγωγής καθοριζόταν κυρίως από το εργατικό κόστος, τις υποδομές, τη φορολογική μεταχείριση και το μέγεθος της αγοράς. Σήμερα προστίθεται με βαρύνουσα σημασία ένας νέος παράγοντας: η στρατηγική ασφάλεια του χώρου στον οποίο εγκαθίσταται η παραγωγή ή από τον οποίο διέρχονται οι κρίσιμες εισροές. Η εξέλιξη αυτή αλλάζει σταδιακά το υπόδειγμα της παγκοσμιοποίησης. Η απόλυτη προτεραιότητα του χαμηλού κόστους υποχωρεί και δίνει τη θέση της σε ένα πιο σύνθετο κριτήριο, στο οποίο η ανθεκτικότητα, η γεωπολιτική συμβατότητα και η ασφάλεια εφοδιασμού αποκτούν βαρύτητα σχεδόν ισότιμη με την αποδοτικότητα. Με απλά λόγια, η οικονομία του μέλλοντος φαίνεται ότι θα αποδέχεται μεγαλύτερο κόστος προκειμένου να μειώσει τη στρατηγική της ευαλωτότητα.
Η τάση αυτή έχει σοβαρές συνέπειες για τη δημοσιονομική πολιτική. Όσο οι αγορές γίνονται πιο ασταθείς και οι αλυσίδες προμήθειας πιο ακριβές, τόσο τα κράτη πιέζονται να λειτουργήσουν όχι μόνο ως διαχειριστές ύφεσης ή πληθωρισμού, αλλά και ως εγγυητές συστημικής συνέχειας. Χρειάζονται επενδύσεις σε υποδομές, αποθήκευση ενέργειας, εναλλακτικούς λιμένες, ψηφιακή παρακολούθηση εφοδιαστικών αλυσίδων, βιομηχανικά κίνητρα, φορολογικά αντισταθμίσματα και μηχανισμούς προστασίας της κρίσιμης παραγωγής. Όλα αυτά, όμως, έχουν δημοσιονομικό κόστος. Έτσι, οι κυβερνήσεις αντιμετωπίζουν ένα νέο δίλημμα: να παρέμβουν αποφασιστικά και να επιβαρύνουν τους προϋπολογισμούς τους ή να περιοριστούν σε ηπιότερες κινήσεις και να αφήσουν την οικονομία περισσότερο εκτεθειμένη. Η παγκόσμια οικονομία μπαίνει, συνεπώς, σε μια περίοδο κατά την οποία η δημοσιονομική πολιτική δεν θα κρίνεται μόνο από τη συμβολή της στη ζήτηση, αλλά και από τη δυνατότητά της να ενισχύει τη στρατηγική ανθεκτικότητα της παραγωγικής βάσης.
Οι μικρότερες οικονομίες αντιμετωπίζουν τη νέα αυτή φάση με ακόμη μεγαλύτερη δυσκολία, διότι σπανίως διαθέτουν την κλίμακα, τα αποθέματα ή τη χρηματοδοτική δυνατότητα των μεγάλων δυνάμεων. Η Ελλάδα είναι χαρακτηριστική περίπτωση. Ως χώρα με έντονη συμμετοχή των θαλάσσιων μεταφορών, του τουρισμού, του εμπορίου, των υπηρεσιών και των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, επηρεάζεται ταχύτερα όταν αυξάνεται το διεθνές κόστος ενέργειας και μετακίνησης. Οι επιχειρήσεις βρίσκονται αντιμέτωπες με ακριβότερο μεταφορικό έργο, ακριβότερες εισαγωγές, ακριβότερη λειτουργία και μεγαλύτερη αβεβαιότητα στον σχεδιασμό τους. Η τουριστική οικονομία, αν και συχνά θεωρείται ευέλικτη, επηρεάζεται επίσης από το αυξημένο κόστος αερομεταφορών, τη γενικότερη επιδείνωση του διεθνούς διαθέσιμου εισοδήματος και την ενίσχυση της προληπτικής στάσης των ευρωπαϊκών νοικοκυριών. Παράλληλα, η εγχώρια αγορά δοκιμάζεται από τη μετακύλιση του κόστους στα βασικά αγαθά, με άμεσες κοινωνικές και πολιτικές επιπτώσεις.
Ακόμη πιο ουσιώδες είναι το γεγονός ότι οι διεθνείς κρίσεις αυτού του τύπου επαναξιολογούν την έννοια της εθνικής οικονομικής κυριαρχίας. Δεν αρκεί πλέον μια χώρα να εμφανίζει μακροοικονομική συμμόρφωση ή θετικούς δείκτες ανάπτυξης. Πρέπει να εξετάζεται κατά πόσον διαθέτει ικανότητα διατήρησης της λειτουργίας της όταν οι διεθνείς ροές ενέργειας, εμπορίου και χρηματοδότησης γίνονται ασταθείς. Η κυριαρχία, με αυτή την έννοια, δεν είναι αφηρημένη νομική έννοια. Είναι η πρακτική ικανότητα μιας οικονομίας να συνεχίζει να παράγει, να κινεί αγαθά, να τροφοδοτεί επιχειρήσεις και να στηρίζει την κοινωνία της χωρίς να παραλύει από εξωτερικές διαταραχές. Αυτό ακριβώς προσδίδει στην ενεργειακή ασφάλεια, στις υποδομές και στη βιομηχανική πολιτική χαρακτήρα στρατηγικής προτεραιότητας.
Η νέα περίοδος ευνοεί επίσης την ανάδυση ενός διαφορετικού τύπου κρατικής παρέμβασης. Δεν πρόκειται απλώς για επιστροφή σε οριζόντιες επιδοτήσεις ή σε παλαιές μορφές προστατευτισμού. Πρόκειται για την ανάπτυξη μιας πιο στοχευμένης πολιτικής οικονομίας της ανθεκτικότητας. Τα κράτη θα επιδιώξουν να εντοπίσουν κρίσιμους κλάδους, να μειώσουν εξαρτήσεις, να επιβραβεύσουν επενδύσεις που ενισχύουν τη στρατηγική αυτάρκεια και να ενισχύσουν την ικανότητά τους να παρεμβαίνουν σε περιόδους αστάθειας. Η εξέλιξη αυτή δεν είναι ιδεολογικό ατύχημα, αλλά προσαρμογή σε μια πραγματικότητα όπου η αγορά από μόνη της αδυνατεί να εξασφαλίσει επαρκή ασφάλεια. Η λογική της καθαρής αποδοτικότητας υποχωρεί μπροστά στη λογική της βιωσιμότητας του συστήματος.
Το σημαντικότερο συμπέρασμα είναι ότι η παγκόσμια οικονομία εισέρχεται σε εποχή κατά την οποία το κόστος της αλληλεξάρτησης παύει να είναι υποθετικό και γίνεται άμεσα μετρήσιμο. Η αποσταθεροποίηση στρατηγικών περασμάτων, η αύξηση του ενεργειακού κόστους και η επιβάρυνση των θαλάσσιων και εμπορικών δικτύων αποδεικνύουν ότι η παγκοσμιοποίηση δεν είναι ουδέτερο τεχνικό φαινόμενο, αλλά σύστημα που προϋποθέτει γεωπολιτική ομαλότητα για να λειτουργήσει απρόσκοπτα. Όταν η ομαλότητα αυτή υπονομεύεται, η διεθνής οικονομία μετατρέπεται από σύστημα συμπίεσης κόστους σε σύστημα διάχυσης κινδύνου. Για την Ευρώπη, για την Ασία, για τις Ηνωμένες Πολιτείες αλλά και για οικονομίες μικρότερης κλίμακας, η νέα πρόκληση δεν είναι απλώς να αντέξουν ένα κύμα ακριβότερης ενέργειας. Είναι να επανασχεδιάσουν την παραγωγική, εμπορική και δημοσιονομική τους στρατηγική σε έναν κόσμο όπου η ασφάλεια των ροών έχει καταστεί εξίσου σημαντική με την τιμή τους. Όποια οικονομία δεν προσαρμοστεί σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, θα παραμείνει αιχμάλωτη ενός μοντέλου που έγινε λιγότερο φθηνό, λιγότερο ασφαλές και σαφώς λιγότερο προβλέψιμο.
Πρόσφατα σχόλια