.Οι μεγάλες ενεργειακές διαταραχές λειτουργούν ως καταλύτες αποκάλυψης των βαθύτερων αδυναμιών του παραγωγικού υποδείγματος κάθε οικονομίας. Όταν η ενέργεια γίνεται ακριβή αποκαλύπτεται ποια οικονομία διαθέτει πραγματική παραγωγική ανθεκτικότητα και ποια στηρίζεται κυρίως σε εύθραυστες εξωτερικές εξαρτήσεις, σε χαμηλή τεχνολογική ένταση ή σε κλάδους περιορισμένης ικανότητας απορρόφησης κόστους. Η σημερινή συγκυρία, επομένως, δεν είναι απλώς μια περίοδος αυξημένων ενεργειακών τιμών. Είναι μια στιγμή αλήθειας για το ίδιο το μοντέλο ανάπτυξης των κρατών. Δείχνει ποιες οικονομίες έχουν επενδύσει στη βιομηχανική τους βάση, στην ενεργειακή τους διαφοροποίηση, στην τεχνολογική αναβάθμιση και στην ικανότητα εσωτερικής προσαρμογής και ποιες παραμένουν καθηλωμένες σε μια λογική παθητικής εξάρτησης από εξωτερικές ροές φθηνής ενέργειας και φθηνών ενδιάμεσων αγαθών.
Η αναπτυξιακή σημασία της ενέργειας συχνά υποτιμάται, διότι στη δημόσια συζήτηση εμφανίζεται συνήθως ως επιμέρους μεταβλητή κόστους. Στην πραγματικότητα, όμως, η ενέργεια αποτελεί θεμελιώδη συντελεστή παραγωγικής οργάνωσης. Καθορίζει τη βιωσιμότητα βιομηχανικών κλάδων, επηρεάζει τον βαθμό καθετοποίησης της παραγωγής, μεταβάλλει την ελκυστικότητα συγκεκριμένων τοποθεσιών για νέες επενδύσεις και επηρεάζει τις τεχνολογικές επιλογές των επιχειρήσεων. Σε ένα περιβάλλον σταθερής και σχετικά φθηνής ενέργειας, πολλές οικονομίες μπόρεσαν να αναπτύξουν βιομηχανίες στηριγμένες σε εκτεταμένες εφοδιαστικές αλυσίδες, σε χαμηλά αποθέματα και σε αυστηρά βελτιστοποιημένα κόστη. Όταν, όμως, η σταθερότητα αυτή αίρεται, η αναπτυξιακή λογική αλλάζει. Η απόδοση δεν μετριέται μόνο με βάση την ελάχιστη δαπάνη, αλλά και με βάση την ικανότητα συνέχειας υπό συνθήκες διαταραχής. Η έννοια της παραγωγικότητας καθίσταται, συνεπώς, πιο σύνθετη: δεν αφορά μόνο την αποδοτική χρήση πόρων σε ομαλότητα, αλλά και την ικανότητα του συστήματος να διατηρεί λειτουργικότητα σε συνθήκες αστάθειας.
Αυτό ακριβώς μεταφέρει στο προσκήνιο τη βιομηχανική πολιτική. Για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, ιδίως στο πλαίσιο των κυρίαρχων φιλελεύθερων αντιλήψεων, η βιομηχανική πολιτική αντιμετωπιζόταν με επιφύλαξη, ως υπερβολικά παρεμβατική ή ως κατάλοιπο παλαιότερων κρατικιστικών λογικών. Στη σημερινή συγκυρία, όμως, η απουσία βιομηχανικής στρατηγικής μεταφράζεται σε δομική αδυναμία. Οι οικονομίες που δεν διαθέτουν σχέδιο για το πού θέλουν να παράγουν, με ποια ενεργειακή βάση, με ποια τεχνολογική ένταση και με ποιες εγχώριες δυνατότητες, είναι καταδικασμένες να υφίστανται παθητικά τα διεθνή σοκ. Βιομηχανική πολιτική δεν σημαίνει απλώς επιδοτήσεις ή διοικητική καθοδήγηση. Σημαίνει στρατηγική επιλογή κλάδων, ενίσχυση τεχνολογικής αναβάθμισης, επένδυση σε δεξιότητες, υποστήριξη ενεργειακής επάρκειας, υποδομές αποθήκευσης και μεταφοράς, καθώς και ενδυνάμωση εκείνων των τμημάτων της παραγωγής που μειώνουν τη συνολική εξάρτηση της οικονομίας.
Η παραγωγικότητα επηρεάζεται καθοριστικά από αυτές τις επιλογές. Μια οικονομία που εξαρτάται από ακριβές και ασταθείς ενεργειακές εισροές, ακόμη κι αν διαθέτει θεσμική ποιότητα και επιχειρηματική κινητικότητα, θα δυσκολευτεί να επιτύχει διατηρήσιμη αύξηση της συνολικής παραγωγικότητας των συντελεστών. Το ενεργειακό κόστος λειτουργεί ως τριβή μέσα στο σύστημα: περιορίζει τα περιθώρια επανεπένδυσης, μειώνει την ικανότητα απόσβεσης νέου εξοπλισμού, καθιστά ακριβότερη τη χρήση προηγμένων τεχνολογιών και στρέφει επιχειρήσεις σε αμυντικές και βραχυπρόθεσμες πρακτικές αντί για επεκτατικές και καινοτομικές στρατηγικές. Αντίθετα, μια οικονομία που επενδύει σε διαφοροποίηση πηγών, σε σταθερή ηλεκτροδότηση, σε δίκτυα και σε τεχνολογίες χαμηλότερης ενεργειακής έκθεσης δημιουργεί συνθήκες υπό τις οποίες η τεχνολογική πρόοδος μπορεί να μετατραπεί αποτελεσματικά σε αύξηση παραγωγικότητας. Η ενέργεια, επομένως, δεν είναι εξωτερικό ή ουδέτερο υπόβαθρο της ανάπτυξης. Είναι μέρος του ίδιου του παραγωγικού μηχανισμού μέσω του οποίου η οικονομία μετασχηματίζει επενδύσεις σε αποδοτικότητα.
Η σημερινή κρίση έχει και μία δεύτερη, εξίσου κρίσιμη αναπτυξιακή συνέπεια: ανακατευθύνει τις διεθνείς επενδύσεις. Οι επιχειρήσεις που αναζητούν νέες τοποθεσίες εγκατάστασης ή επέκτασης δεν αξιολογούν πλέον αποκλειστικά το εργατικό κόστος, τη φορολογία ή την πρόσβαση σε αγορές. Αξιολογούν ολοένα περισσότερο την ασφάλεια τροφοδοσίας, την ποιότητα ενεργειακών υποδομών, το κανονιστικό πλαίσιο διαχείρισης κινδύνων και τη δυνατότητα του κράτους να εγγυηθεί στοιχειώδη συνέχεια σε περιόδους αστάθειας. Αυτό σημαίνει ότι ο διεθνής ανταγωνισμός για επενδύσεις περνά σε νέα φάση. Οι χώρες δεν ανταγωνίζονται πλέον μόνο ως φθηνότεροι ή μεγαλύτεροι τόποι παραγωγής, αλλά ως ασφαλέστερα και πιο ανθεκτικά οικοσυστήματα επιχειρηματικής εγκατάστασης. Η μετατόπιση αυτή ευνοεί τις οικονομίες που έχουν συνειδητοποιήσει ότι η ενεργειακή στρατηγική, η τεχνολογική πολιτική και το επενδυτικό περιβάλλον συνιστούν ενιαίο πλέγμα. Αντιθέτως, αποδυναμώνει εκείνες που αντιμετωπίζουν την ανάπτυξη ως παθητικό προϊόν συγκυρίας ή ως αποτέλεσμα μόνο οριζόντιων βελτιώσεων του επιχειρηματικού κλίματος.
Η Ευρώπη αντιμετωπίζει εδώ μια ιστορική δοκιμασία. Για δεκαετίες, σημαντικό μέρος της ανταγωνιστικότητάς της βασίστηκε σε συνδυασμό τεχνολογικής ικανότητας, θεσμικής σταθερότητας και σχετικώς διαχειρίσιμου ενεργειακού κόστους. Η νέα ενεργειακή αβεβαιότητα υπονομεύει ακριβώς αυτόν τον τρίτο όρο, μετατρέποντας το κόστος παραγωγής σε πιο ασταθή και λιγότερο προβλέψιμη μεταβλητή. Εάν η Ευρώπη δεν απαντήσει με επιθετική στρατηγική παραγωγικής ανασυγκρότησης, υπάρχει σοβαρός κίνδυνος να υποχωρήσει όχι μόνο συγκυριακά αλλά διαρθρωτικά. Η απώλεια βιομηχανικής βαρύτητας δεν είναι απλώς οικονομικό πρόβλημα. Συμπαρασύρει την τεχνολογική καινοτομία, την απασχόληση υψηλής ειδίκευσης, τη φορολογική βάση και τελικά τη γεωοικονομική θέση της ηπείρου. Η Ευρώπη καλείται, επομένως, να μεταβεί από τη λογική της διαχείρισης κρίσεων στη λογική μιας νέας αναπτυξιακής σύμβασης, όπου η ενεργειακή αυτάρκεια, η βιομηχανική αναβάθμιση και η στρατηγική αυτονομία θα λειτουργούν συμπληρωματικά.
Στις ασιακές οικονομίες το διακύβευμα είναι διαφορετικό αλλά εξίσου κρίσιμο. Η Ασία διαθέτει τεράστια παραγωγική ικανότητα, όμως μεγάλο μέρος αυτής της ισχύος στηρίζεται στην απρόσκοπτη πρόσβαση σε ενεργειακές εισροές και στη συνεχή λειτουργία των παγκόσμιων εμπορικών διαύλων. Αυτό σημαίνει ότι η ασιατική πρόκληση δεν είναι μόνο να διατηρήσει την ανάπτυξη, αλλά να μετασχηματίσει σταδιακά το παραγωγικό της βάρος σε πιο τεχνολογικά, ενεργειακά και στρατηγικά ανθεκτική βάση. Η υπεροχή στην κλίμακα παραγωγής δεν αρκεί εάν συνοδεύεται από υψηλή εξωτερική τρωτότητα. Για τις μεγάλες ασιατικές οικονομίες, η παρούσα συγκυρία καθιστά ακόμη πιο επιτακτική την επένδυση σε ενεργειακή διαφοροποίηση, στρατηγικά αποθέματα, προηγμένα δίκτυα, αποδοτικότερη βιομηχανική τεχνολογία και σταδιακή μετατόπιση προς δραστηριότητες υψηλότερης προστιθέμενης αξίας, λιγότερο εκτεθειμένες σε καθαρά ενεργειακά κόστη.
Οι αναπτυξιακές επιλογές μικρότερων οικονομιών, όπως της Ελλάδας, καθίστανται μέσα σε αυτό το περιβάλλον ακόμη πιο απαιτητικές. Η Ελλάδα δεν διαθέτει το μέγεθος ώστε να καθορίζει διεθνείς τιμές, ούτε τον βιομηχανικό όγκο ώστε να επηρεάζει παγκόσμιες αλυσίδες αξίας. Διαθέτει, όμως, τη δυνατότητα να επιλέξει διαφορετικό βαθμό τρωτότητας. Η παρούσα κρίση καθιστά σαφές ότι μια οικονομία έντονα εξαρτημένη από υπηρεσίες, κατανάλωση και εισαγόμενες ενεργειακές εισροές δεν μπορεί να θεωρεί διατηρήσιμη την ανάπτυξη χωρίς βαθύτερη παραγωγική αναβάθμιση. Η αναβάθμιση αυτή δεν σημαίνει επιστροφή σε παρωχημένα μοντέλα κλειστής οικονομίας, αλλά συγκρότηση ενός ισχυρότερου εγχώριου πυρήνα παραγωγής, τεχνολογικής προσαρμογής, ενεργειακής διαφοροποίησης και εξωστρεφών δραστηριοτήτων με υψηλότερη αντοχή σε εξωτερικές αναταράξεις. Η ελληνική οικονομική στρατηγική οφείλει να υπερβεί τη διαχειριστική λογική του βραχυπρόθεσμου κατευνασμού και να στραφεί σε στοχευμένες επενδύσεις που μειώνουν την εξάρτηση από ακριβές εισαγωγές και ενισχύουν την εγχώρια παραγωγική ικανότητα.
Αποφασιστικός παράγοντας σε αυτή τη διαδικασία είναι και η τεχνολογική διάσταση της ανάπτυξης. Οι οικονομίες που θα επιτύχουν υψηλότερη ανθεκτικότητα δεν θα είναι κατ’ ανάγκην εκείνες που απλώς θα καταναλώνουν λιγότερη ενέργεια, αλλά εκείνες που θα παράγουν με τεχνολογίες πιο ευφυείς, πιο αποδοτικές, πιο ευέλικτες και καλύτερα ενταγμένες σε ένα ανθεκτικό ενεργειακό δίκτυο. Η ψηφιοποίηση της παραγωγής, οι αυτοματισμοί, η αποδοτικότερη χρήση πρώτων υλών, η αποθήκευση ενέργειας, τα έξυπνα δίκτυα και οι νέες μορφές βιομηχανικής οργάνωσης δεν είναι απλώς ζητήματα καινοτομίας. Είναι τρόποι με τους οποίους η οικονομία μειώνει τη μεταβλητότητα του κόστους της και ενισχύει την ικανότητά της να επιβιώνει και να επεκτείνεται σε ασταθές περιβάλλον. Από αυτή την άποψη, η τεχνολογική πολιτική δεν είναι διακριτή από την ενεργειακή και την αναπτυξιακή πολιτική. Αποτελεί την επιχειρησιακή τους μορφή.
Η σημερινή ενεργειακή κρίση υποχρεώνει, τέλος, σε αναθεώρηση και της ίδιας της έννοιας της οικονομικής αποτελεσματικότητας. Για μακρό χρονικό διάστημα, η αποτελεσματικότητα ταυτίστηκε σχεδόν απόλυτα με τη μείωση του κόστους. Η νέα εποχή δείχνει ότι η χαμηλότερη βραχυχρόνια δαπάνη δεν είναι πάντοτε η βέλτιστη λύση, εάν παράγει υπερβολική έκθεση σε στρατηγικούς κινδύνους. Μια οικονομία μπορεί να εμφανίζεται εξαιρετικά αποδοτική σε περιόδους ομαλότητας και ταυτόχρονα να είναι εξαιρετικά εύθραυστη όταν προκύψει μεγάλη διαταραχή. Η πραγματική αποτελεσματικότητα, επομένως, πρέπει πλέον να μετριέται όχι μόνο ως αποδοτικότητα σε συνθήκες κανονικότητας, αλλά και ως ικανότητα διατήρησης της λειτουργίας σε συνθήκες πίεσης. Η ανθεκτικότητα παύει έτσι να είναι δευτερεύον χαρακτηριστικό και μετατρέπεται σε βασική διάσταση της οικονομικής ορθολογικότητας.
Το ερώτημα δεν είναι μόνο πώς θα αντιμετωπιστεί η παρούσα άνοδος του ενεργειακού κόστους, αλλά πώς θα ανασχεδιαστεί το παραγωγικό μοντέλο έτσι ώστε η επόμενη κρίση να έχει μικρότερη ισχύ διάβρωσης. Η απάντηση δεν βρίσκεται σε αποσπασματικά μέτρα, ούτε σε αμιγώς λογιστικές παρεμβάσεις. Βρίσκεται σε μια ευρύτερη στρατηγική που συνδέει τη βιομηχανική πολιτική με την ενεργειακή ασφάλεια, την τεχνολογική αναβάθμιση με την παραγωγικότητα και τη δημοσιονομική στόχευση με τη δημιουργία ανθεκτικών παραγωγικών δυνατοτήτων. Οι οικονομίες που θα μπορέσουν να μετατρέψουν την τρέχουσα πίεση σε κίνητρο ανασυγκρότησης θα εξέλθουν ισχυρότερες. Εκείνες που θα αρκεστούν σε προσωρινές αμυντικές κινήσεις θα παραμείνουν παγιδευμένες σε ένα μοντέλο ανάπτυξης ευάλωτο, εξαρτημένο και διαρκώς εκτεθειμένο στις αναταράξεις της διεθνούς οικονομίας.
Πρόσφατα σχόλια