Η αναταραχή στην αγορά ενέργειας αναδιατάσσει το μακροοικονονικό περιβάλλον μέσα στο οποίο λειτουργούν οι σύγχρονες οικονομίες. Το χαρακτηριστικό της παρούσας συγκυρίας είναι ότι η άνοδος του ενεργειακού κόστους μεταφέρεται ταχύτατα στις χρηματοπιστωτικές συνθήκες, στην τιμολόγηση του κινδύνου, στις αποφάσεις των κεντρικών τραπεζών, στη δημοσιονομική στάση των κρατών και τελικά στη δυνατότητα του ιδιωτικού τομέα να επενδύει, να δανείζεται και να επεκτείνει την παραγωγή του. Υπό αυτή την έννοια, η ενέργεια παύει να είναι μόνο παραγωγική εισροή και επανέρχεται ως θεμελιώδης καθοριστής του συνολικού κόστους κεφαλαίου. Όταν αυξάνεται απότομα το ενεργειακό κόστος, δεν επιβαρύνεται μόνο η λειτουργία των επιχειρήσεων. Μεταβάλλεται η συνολική δομή του οικονομικού χρόνου, διότι υποχωρεί η προβλεψιμότητα, αυξάνεται η προληπτική αποταμίευση, ενισχύονται τα ασφάλιστρα κινδύνου και περιορίζεται η διάθεση ανάληψης μακροπρόθεσμων δεσμεύσεων.
Η πρώτη και πιο άμεση συνέπεια ενός εκτεταμένου ενεργειακού σοκ είναι η μεταβολή του πληθωριστικού περιβάλλοντος. Όμως το ζήτημα δεν εξαντλείται στην άνοδο του γενικού δείκτη τιμών. Αυτό που αποκτά βαρύνουσα σημασία είναι η αλλοίωση της ποιότητας του πληθωρισμού. Όσο η ανατίμηση της ενέργειας διαχέεται στις μεταφορές, στα τρόφιμα, στις υπηρεσίες και στα ενδιάμεσα αγαθά, τόσο η αύξηση των τιμών παύει να μοιάζει με πρόσκαιρη απόκλιση και αρχίζει να ενσωματώνεται στις προσδοκίες επιχειρήσεων και νοικοκυριών. Εδώ ακριβώς εδράζεται ο βαθύτερος φόβος των νομισματικών αρχών. Δεν είναι μόνο η σημερινή αύξηση των τιμών που απειλεί τη σταθερότητα, αλλά το ενδεχόμενο να παγιωθεί η πεποίθηση ότι η ακρίβεια επιστρέφει ως κανονικότητα. Εάν οι επιχειρήσεις προεξοφλήσουν παρατεταμένα ακριβές εισροές, θα αναπροσαρμόσουν επιθετικότερα τους τιμοκαταλόγους τους. Εάν τα νοικοκυριά αναμένουν υψηλότερο κόστος ζωής, θα ζητήσουν υψηλότερες αποδοχές ή θα περιορίσουν άμεσα την κατανάλωσή τους. Και στις δύο περιπτώσεις, η κεντρική τράπεζα υποχρεώνεται να αντιδράσει όχι στο παρόν δεδομένο, αλλά στο ενδεχόμενο μόνιμης μετατόπισης των προσδοκιών.
Από αυτή τη σκοπιά, η ενεργειακή κρίση διαμορφώνει ένα εξαιρετικά δυσμενές νομισματικό τοπίο. Οι κεντρικές τράπεζες δεν μπορούν εύκολα να κινηθούν προς χαλάρωση όταν το ενεργειακό σοκ απειλεί να επανενεργοποιήσει τον πληθωρισμό. Την ίδια στιγμή, όμως, γνωρίζουν ότι η παρατεταμένη διατήρηση αυστηρών χρηματοπιστωτικών συνθηκών σε περιβάλλον επιβράδυνσης βαθαίνει την υποχώρηση της πραγματικής οικονομίας. Δημιουργείται έτσι μια ιδιότυπη παγίδα νομισματικής ακαμψίας: τα επιτόκια παραμένουν υψηλότερα από εκείνα που θα επέτρεπε μια κανονική αναπτυξιακή συγκυρία, όχι επειδή η οικονομία υπερθερμαίνεται, αλλά επειδή ο εξωγενής πληθωριστικός κίνδυνος παραμένει ενεργός. Το πρόβλημα είναι εξαιρετικά σοβαρό, διότι αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο κατανέμεται η πίεση εντός του οικονομικού συστήματος. Η αγορά χρήματος παύει να λειτουργεί υποστηρικτικά ως προς την ανάκαμψη και μετατρέπεται σε μηχανισμό πειθαρχίας απέναντι σε έναν πληθωρισμό που στην πραγματικότητα γεννάται εκτός του κλασικού κύκλου ζήτησης.
Οι συνέπειες αυτής της εξέλιξης γίνονται ιδιαιτέρως ορατές στο κόστος κεφαλαίου. Όταν η ενέργεια ακριβαίνει και οι κεντρικές τράπεζες δεν μπορούν να μειώσουν επιτόκια, οι επιχειρήσεις συναντούν ταυτόχρονα δύο πιέσεις: υψηλότερο λειτουργικό κόστος και ακριβότερη χρηματοδότηση. Πρόκειται για συνδυασμό εξαιρετικά διαβρωτικό. Οι επιχειρήσεις με ισχυρή ρευστότητα και πρόσβαση σε φθηνότερη τραπεζική ή αγοραία χρηματοδότηση είναι σε θέση να απορροφήσουν μέρος του πλήγματος, να περιμένουν ή να ανατιμολογήσουν επιλεκτικά. Οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις, όμως, καθώς και οι μονάδες που λειτουργούν με περιορισμένα περιθώρια ή υψηλή ενεργειακή ένταση, βρίσκονται αντιμέτωπες με έναν διπλό στραγγαλισμό: βλέπουν τα κόστη τους να αυξάνονται και συγχρόνως δυσκολεύονται να αναχρηματοδοτήσουν κεφάλαιο κίνησης, νέες επενδύσεις ή ακόμη και βασικές λειτουργικές ανάγκες. Το αποτέλεσμα είναι συρρίκνωση επενδυτικών σχεδίων, αναβολή τεχνολογικού εκσυγχρονισμού, επιβράδυνση επεκτάσεων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, καθαρή αποεπένδυση.
Ακόμη πιο κρίσιμη είναι η μεταβολή στην τιμολόγηση του κινδύνου. Η ενεργειακή αστάθεια δεν επηρεάζει μόνο τους παραδοσιακούς δείκτες τιμών, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι αγορές αξιολογούν το μέλλον. Σε περιβάλλον αβεβαιότητας, οι επενδυτές απαιτούν υψηλότερη απόδοση για να αναλάβουν κίνδυνο. Αυτό ισχύει τόσο για κρατικά ομόλογα οικονομιών με μεγαλύτερη εξωτερική έκθεση όσο και για εταιρικό δανεισμό, μετοχικές αποτιμήσεις και επενδυτικά σχέδια σε κλάδους που εξαρτώνται από σταθερή ενεργειακή βάση. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, το ενεργειακό σοκ δεν επιβαρύνει μόνο τη σημερινή κερδοφορία, αλλά ανατιμά το μέλλον. Όσο αυξάνεται η γεωοικονομική αβεβαιότητα, τόσο ακριβότερη γίνεται η ίδια η έννοια της προσδοκώμενης ανάπτυξης. Και όταν η ανάπτυξη τιμολογείται ακριβότερα, περιορίζεται η δυναμική της παραγωγής, μειώνεται η όρεξη για ρίσκο και ενισχύεται η τάση για αμυντική κατανομή πόρων.
Στην Ευρώπη η μετάδοση αυτή έχει ιδιαίτερη ένταση, διότι συναντά ένα ήδη επιβαρυμένο θεσμικό και μακροοικονομικό περιβάλλον. Η Ευρωζώνη έχει να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα χαμηλή δυνητική ανάπτυξη, αυξημένο κόστος παραγωγής, δημογραφική πίεση, ασθενή παραγωγικότητα σε σημαντικό τμήμα της και περιορισμένα δημοσιονομικά περιθώρια σε αρκετά κράτη-μέλη. Υπό αυτές τις συνθήκες, μια νέα ενεργειακή διαταραχή δεν λειτουργεί ως απλός κυκλικός θόρυβος, αλλά ως επιταχυντής των ήδη υπαρχουσών ανισορροπιών. Οι χώρες με ισχυρότερη βιομηχανική βάση απειλούνται από απώλεια ανταγωνιστικότητας, οι πιο υπερχρεωμένες από μεγαλύτερη πίεση χρηματοδότησης και οι πιο ευάλωτες κοινωνικά από νέα διάβρωση εισοδημάτων. Η μετάβαση από την αγορά ενέργειας στα κρατικά ταμεία είναι πολύ ταχύτερη απ’ όσο συνήθως υπολογίζεται. Όσο η ακρίβεια εντείνεται, τόσο αυξάνονται οι πιέσεις για επιδοτήσεις, στοχευμένες ενισχύσεις, φορολογικές παρεμβάσεις και δημοσιονομικά αντίμετρα. Αυτό, όμως, συμπίπτει χρονικά με υψηλότερο κόστος δανεισμού και με αυστηρότερη επιτήρηση των δημοσιονομικών μεγεθών. Το κράτος καλείται να δαπανήσει περισσότερα ακριβώς όταν η χρηματοδότηση έχει γίνει δυσκολότερη.
Η δημοσιονομική διάσταση του προβλήματος είναι κρίσιμη, διότι αποκαλύπτει ένα βαθύτερο παράδοξο των σύγχρονων οικονομιών. Οι κυβερνήσεις αναγκάζονται να παρέμβουν όταν οι αγορές αδυνατούν να απορροφήσουν κοινωνικά το σοκ, αλλά η ικανότητά τους να παρεμβαίνουν υπονομεύεται από τις ίδιες τις χρηματοπιστωτικές συνθήκες που παράγει το σοκ. Με άλλα λόγια, η ενεργειακή κρίση αυξάνει την ανάγκη για κρατική δράση την ίδια στιγμή που περιορίζει τη σχετική ελευθερία της δημοσιονομικής πολιτικής. Το δίλημμα αυτό είναι ιδιαίτερα οξύ για οικονομίες που έχουν ήδη διανύσει μακρές περιόδους στήριξης λόγω προηγούμενων κρίσεων και διαθέτουν περιορισμένο περιθώριο νέας γενικευμένης παρέμβασης. Γι’ αυτό και η ποιότητα της πολιτικής απάντησης αποκτά αποφασιστική σημασία. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον δεν αρκούν οριζόντια μέτρα κατευνασμού. Απαιτείται λεπτή στόχευση, προτεραιοποίηση των πιο ευάλωτων κλάδων και κοινωνικών ομάδων και σύνδεση της βραχυπρόθεσμης στήριξης με ένα μακροπρόθεσμο σχέδιο μείωσης της ενεργειακής και χρηματοδοτικής έκθεσης.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η εικόνα διαφοροποιείται ως προς τη δομή, όχι όμως ως προς τη σοβαρότητα των συνεπειών. Η σχετικά ευνοϊκότερη ενεργειακή θέση της αμερικανικής οικονομίας δεν ακυρώνει τη χρηματοοικονομική και κοινωνική μετάδοση του σοκ. Η άνοδος των καυσίμων τροφοδοτεί άμεσα τον πληθωρισμό αντιλήψεων, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο τα νοικοκυριά βιώνουν την οικονομία στην καθημερινότητά τους. Η κατανάλωση στις ΗΠΑ δεν επηρεάζεται μόνο από τα ονομαστικά εισοδήματα ή τα χρηματιστηριακά χαρτοφυλάκια, αλλά και από τη συμβολική βαρύτητα του κόστους μετακίνησης και διαβίωσης. Παράλληλα, η διατήρηση υψηλών επιτοκίων ή η καθυστέρηση χαλάρωσης επιδρά αρνητικά στην αγορά κατοικίας, στη χρηματοδότηση επιχειρήσεων και στη διάθεση ανάληψης δανειακού ρίσκου. Έτσι, ακόμη και σε ένα οικονομικό σύστημα με μεγαλύτερη αυτάρκεια, το ενεργειακό σοκ μπορεί να μετατραπεί σε χρηματοπιστωτικό περιορισμό μέσω της νομισματικής πολιτικής και της υποχώρησης της καταναλωτικής εμπιστοσύνης.
Οι επιδράσεις αυτές είναι ακόμη πιο επιβλαβείς για τις αναδυόμενες οικονομίες και για τις μικρότερες ανοιχτές οικονομίες. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η αύξηση του ενεργειακού κόστους συνδυάζεται συχνά με πίεση στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, αποδυνάμωση του νομίσματος, αύξηση του κόστους εισαγωγών και ανάγκη για μεγαλύτερη εξωτερική χρηματοδότηση. Εδώ η ενεργειακή κρίση παύει να είναι απλώς πρόβλημα εσωτερικού πληθωρισμού και μετατρέπεται σε πρόβλημα εξωτερικής ευστάθειας. Οι χώρες αυτές βρίσκονται αντιμέτωπες με τον κίνδυνο να πληρώσουν ακριβότερα την ενέργεια, να χρηματοδοτηθούν ακριβότερα διεθνώς και να αντιμετωπίσουν υψηλότερη μεταβλητότητα συναλλάγματος ταυτόχρονα. Πρόκειται για τριπλό περιορισμό που, εφόσον παραταθεί, μπορεί να διαβρώσει γρήγορα τα μακροοικονομικά θεμέλια μιας οικονομίας.
Για την Ελλάδα, το νόημα της συγκυρίας είναι απολύτως συγκεκριμένο. Η ελληνική οικονομία δεν μπορεί να αντιμετωπίσει το ενεργειακό σοκ αποκλειστικά ως πρόβλημα λιανικής ακρίβειας ή περιστολής αισχροκέρδειας. Μια οικονομία με σημαντικό μερίδιο μικρομεσαίων επιχειρήσεων και υψηλή εξάρτηση από υπηρεσίες δεν αντέχει εύκολα παρατεταμένη σύζευξη ακριβής ενέργειας και ακριβού χρήματος. Η πίεση εμφανίζεται ταυτόχρονα στην κατανάλωση, στην παραγωγή, στις επενδύσεις και στα δημόσια οικονομικά. Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι μόνο να περιοριστεί η άμεση ανατίμηση, αλλά να μειωθεί η έκθεση του παραγωγικού μοντέλου σε αυτή τη διπλή εξάρτηση.
Το τελικό συμπέρασμα είναι ότι το ενεργειακό σοκ σηματοδοτεί την επιστροφή μιας πιο αυστηρής μακροοικονομικής πραγματικότητας, στην οποία η σταθερότητα των τιμών, η πρόσβαση σε φθηνή χρηματοδότηση και η αναπτυξιακή προοπτική συγκροτούν ένα αλληλένδετο πεδίο περιορισμών. Η ενέργεια επιβαρύνει τον πληθωρισμό, ο πληθωρισμός σκληραίνει τη νομισματική στάση, η νομισματική στάση αυξάνει το κόστος κεφαλαίου και το ακριβότερο κεφάλαιο περιορίζει την ανάπτυξη. Πρόκειται για αλυσίδα αιτιότητας που εξηγεί γιατί η τρέχουσα κρίση δεν πρέπει να αναγνωσθεί ως πρόσκαιρο εμπορικό επεισόδιο, αλλά ως γεγονός με βαθιά επίδραση στην ίδια τη δυνατότητα των οικονομιών να χρηματοδοτήσουν το μέλλον τους. Οι χώρες που θα κατανοήσουν εγκαίρως αυτή τη μετάβαση και θα επενδύσουν σε ενεργειακή ασφάλεια, χρηματοδοτική ανθεκτικότητα και παραγωγική αναβάθμιση θα μπορέσουν να μειώσουν το κόστος της νέας περιόδου. Οι υπόλοιπες θα παραμείνουν εγκλωβισμένες σε μια διαδοχή σοκ όπου κάθε ενεργειακή κρίση θα μεταφράζεται σχεδόν αυτόματα σε κρίση ανάπτυξης.
Πρόσφατα σχόλια