Στη σύγχρονη διεθνή πολιτική, η διατήρηση του status quo σπάνια αποτελεί προϊόν απραξίας ή έλλειψης στρατηγικής φαντασίας. Αντιθέτως, σε περιβάλλοντα υψηλής πολυπλοκότητας και αβεβαιότητας, η επιλογή της μη ριζικής μεταβολής συχνά συνιστά συνειδητή, υπολογισμένη και ορθολογική στρατηγική απόφαση. Η περίπτωση του Ιράν ενσαρκώνει με ιδιαίτερη καθαρότητα αυτή τη λογική. Παρά τη μακροχρόνια αντιπαράθεση, τις επαναλαμβανόμενες κρίσεις και την έντονη ρητορική περί καθεστωτικής αλλαγής, το διεθνές και περιφερειακό σύστημα έχει, στην πράξη, συγκλίνει στη διατήρηση ενός εύθραυστου αλλά λειτουργικού status quo.
Η προτίμηση αυτή δεν απορρέει από ανοχή προς την Ισλαμική Δημοκρατία ούτε από αποδοχή της ιδεολογίας ή των πρακτικών της. Αντίθετα, αντανακλά την επίγνωση ότι το κόστος μιας άτακτης ανατροπής υπερβαίνει κατά πολύ τα δυνητικά οφέλη. Το Ιράν, ως μεγάλο, πολυεθνοτικό και γεωστρατηγικά κομβικό κράτος, δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με τα ίδια αναλυτικά εργαλεία που εφαρμόστηκαν σε μικρότερα ή ήδη αποσαθρωμένα πολιτικά συστήματα. Η κατάρρευσή του θα είχε συνέπειες που θα ξεπερνούσαν κατά πολύ τα σύνορα της Μέσης Ανατολής.
Σε επίπεδο διεθνούς συστήματος, το Ιράν λειτουργεί ως σταθερός κόμβος σε μια αλυσίδα αλληλεξαρτώμενων ισορροπιών. Η ύπαρξή του επηρεάζει άμεσα την ασφάλεια του Περσικού Κόλπου, τη ροή της παγκόσμιας ενέργειας, τη στρατηγική της Ρωσίας και της Κίνας, καθώς και τους υπολογισμούς των Ηνωμένων Πολιτειών στην ευρύτερη Ευρασία. Η αποδόμηση αυτού του κόμβου θα δημιουργούσε μια αλυσιδωτή αντίδραση απορρύθμισης, με αποτελέσματα που κανένας δρών δεν είναι σε θέση να ελέγξει πλήρως.
Η γεωπολιτική της «μη επιλογής», όπως εκδηλώνεται στην περίπτωση του Ιράν, βασίζεται στην αναγνώριση των ορίων της ισχύος. Η στρατιωτική επέμβαση, οι κυρώσεις και η διπλωματική απομόνωση έχουν δοκιμαστεί επί δεκαετίες, χωρίς να επιτύχουν την επίλυση του προβλήματος. Αντιθέτως, κατέστησαν σαφές ότι το ιρανικό κράτος διαθέτει υψηλό βαθμό προσαρμοστικότητας και ανθεκτικότητας. Το αποτέλεσμα είναι ένα είδος στρατηγικής κόπωσης, όπου οι βασικοί δρώντες επιλέγουν τη διαχείριση αντί της επίλυσης.
Σε περιφερειακό επίπεδο, η διατήρηση του status quo εξυπηρετεί ακόμη περισσότερο την αποφυγή ακραίων σεναρίων. Τα κράτη της Μέσης Ανατολής, ανεξαρτήτως των επιμέρους ανταγωνισμών τους με την Τεχεράνη, αντιλαμβάνονται ότι η κατάρρευση του Ιράν θα άνοιγε τον δρόμο για γενικευμένη αστάθεια. Η εμπειρία του Ιράκ μετά το 2003, της Λιβύης μετά το 2011 και της Συρίας κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου λειτουργεί ως αρνητικό πρότυπο. Η αποσάθρωση των κρατικών δομών δεν οδηγεί σε φιλελεύθερη ανασυγκρότηση, αλλά σε κατακερματισμό, ένοπλες συγκρούσεις και μακροχρόνια αναρχία.
Η Τουρκία, οι αραβικές μοναρχίες και το Ισραήλ προσεγγίζουν το Ιράν μέσα από διαφορετικά πρίσματα, αλλά καταλήγουν σε παρόμοια συμπεράσματα. Ένα αποδυναμωμένο, ελεγχόμενο και προβλέψιμο Ιράν είναι προτιμότερο από ένα άγνωστο μεταβατικό μόρφωμα ή από ένα αποτυχημένο κράτος. Η προβλεψιμότητα, ακόμη και όταν συνοδεύεται από εχθρική ρητορική, αποτελεί κρίσιμο παράγοντα στρατηγικής σταθερότητας. Η απουσία της, αντιθέτως, αυξάνει εκθετικά τον κίνδυνο λανθασμένων υπολογισμών.
Σε αυτό το πλαίσιο, το status quo δεν είναι στατικό, αλλά δυναμικό. Το Ιράν μεταβάλλεται, προσαρμόζεται και αναδιαμορφώνει τις στρατηγικές του επιλογές εντός συγκεκριμένων ορίων. Η Δύση, από την πλευρά της, επιχειρεί να περιορίσει τις πιο αποσταθεροποιητικές συμπεριφορές χωρίς να προκαλέσει γενικευμένη σύγκρουση. Το αποτέλεσμα είναι μια κατάσταση διαρκούς έντασης χαμηλής έως μέσης έντασης, η οποία, όσο αντιφατική και αν φαίνεται, λειτουργεί ως μηχανισμός αποτροπής ακραίων εξελίξεων.
Η επιλογή αυτή, ωστόσο, δεν είναι απαλλαγμένη από κόστος. Η διατήρηση του status quo σημαίνει αποδοχή μιας κατάστασης όπου οι συγκρούσεις παραμένουν άλυτες, οι κοινωνικές πιέσεις εντός του Ιράν συνεχίζονται και οι περιφερειακές αντιπαραθέσεις αναπαράγονται. Παρά ταύτα, για τους βασικούς δρώντες, το κόστος αυτό θεωρείται διαχειρίσιμο σε σύγκριση με το ενδεχόμενο μιας συνολικής απορρύθμισης. Η διεθνής πολιτική, ιδίως σε περιοχές όπως η Μέση Ανατολή, σπάνια προσφέρει «καλές» επιλογές· προσφέρει, κυρίως, λιγότερο κακές.
Σε τελική ανάλυση, η γεωπολιτική του Ιράν αποκαλύπτει μια βαθύτερη αλήθεια για το διεθνές σύστημα του 21ου αιώνα. Η εποχή των ριζικών, επιβαλλόμενων λύσεων έχει παρέλθει. Η πολυπολικότητα, η αλληλεξάρτηση και η εμπειρία των αποτυχημένων παρεμβάσεων έχουν οδηγήσει σε μια πιο επιφυλακτική, αν και όχι λιγότερο συγκρουσιακή, προσέγγιση. Το Ιράν, ως αναθεωρητικός αλλά σταθερός δρων, ενσαρκώνει τα όρια αυτής της νέας πραγματικότητας.
Η τετραλογία αυτή καταδεικνύει ότι η επιμονή στη διατήρηση του ιρανικού status quo δεν αποτελεί ένδειξη στρατηγικής αδυναμίας, αλλά αντανάκλαση μιας ψυχρής, ρεαλιστικής αποτίμησης. Το Ιράν δεν είναι το πρόβλημα που μπορεί να λυθεί· είναι η σταθερά που πρέπει να διαχειριστεί κανείς. Σε έναν κόσμο αυξανόμενης αβεβαιότητας, αυτή η διαπίστωση, όσο δυσάρεστη και αν είναι για πολλούς, αποτελεί τη βάση της σύγχρονης γεωπολιτικής σκέψης.
Πρόσφατα σχόλια