Η Μέση Ανατολή αποτελεί διαχρονικά πεδίο γεωπολιτικών συγκρούσεων και ανταγωνισμών .Εδώ, η γεωγραφία, η ιστορία και η πολιτική ιδεολογία συγκροτούν έναν ιδιαίτερα ρευστό και συγκρουσιακό χώρο, στον οποίο η βία δεν αποτελεί παρέκκλιση αλλά θεσμική κανονικότητα.
Η νέα κρίση μεταξύ Ισραήλ και Ιράν, με πυρηνικές, υβριδικές συνιστά την κορύφωση ενός πολυετούς στρατηγικού ανταγωνισμού που σταδιακά μετατρέπεται από έμμεσο σε απευθείας. Η επιχείρηση «Rising Lion» από το Ισραήλ, η οποία φέρεται να προκάλεσε σοβαρές ζημιές σε πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν, αποτέλεσε την αφορμή για την είσοδο της περιοχής σε μια φάση ενεργού στρατιωτικής αντιπαράθεσης.
Η κρίση αποκαλύπτει τις βαθύτερες δυσλειτουργίες του διεθνούς συστήματος. Η έλλειψη ενός σταθερού θεσμικού πλαισίου ασφάλειας στην περιοχή, η μετάβαση από την ηγεμονική μονοπολικότητα σε μια πολυπολική διεθνή τάξη, καθώς και η επιστροφή του ανταγωνισμού ισχύος ως βασικού εργαλείου εξωτερικής πολιτικής, συνθέτουν το νέο γεωπολιτικό τοπίο.
- Ιστορική και Θεωρητική Ανασκόπηση της Σύγκρουσης
2.1 Ισραηλινή Στρατηγική Αποτροπή: Η Παράδοση της Προληπτικής Δράσης
Η στρατηγική του Ισραήλ βασίζεται στην έννοια της προληπτικής αποτροπής, Η επιχείρηση «Rising Lion» αποτελεί συνέχιση αυτής της παράδοσης, επιδιώκοντας την εξουδετέρωση της ιρανικής πυρηνικής απειλής πριν αυτή καταστεί υπαρξιακή.
Η θεωρία του ρεαλισμού, ειδικότερα η σχολή της επιθετικής αποτροπής προσφέρει τη θεωρητική βάση για τη στρατηγική αυτή, η οποία βασίζεται στην παραδοχή ότι σε ένα άναρχο διεθνές σύστημα, τα κράτη επιδιώκουν την μεγιστοποίηση της ισχύος τους για να διασφαλίσουν την επιβίωση.
2.2 Το Ιράν: Ασύμμετρη Αποτροπή και Δίκτυο Περιφερειακής Επιρροής
Αντιθέτως, το Ιράν υιοθετεί μια πιο σύνθετη στρατηγική, βασισμένη στην αποτροπή μέσω δικτύων. Καθώς δεν δύναται να ανταγωνιστεί το Ισραήλ σε παραδοσιακά όπλα και τεχνολογίες αιχμής, επενδύει σε πολιτοφυλακές και αξιοποιεί υβριδικά μέσα όπως drones και κυβερνοεπιθέσεις.
Η στρατηγική αυτή αντανακλά τη θεωρία της σύνθετης αποτροπής (compound deterrence) η οποία λειτουργεί μέσω της διάχυσης του κινδύνου και της ενίσχυσης του κόστους για κάθε επιθετική ενέργεια.
- Οι Μεγάλες Δυνάμεις και η Πολυπολικότητα της Περιοχής
3.1 Η Διπλωματική Σκακιέρα των ΗΠΑ, Ρωσίας και Κίνας
Η κρίση Ισραήλ–Ιράν αναδεικνύει με ενάργεια το μεταβατικό στάδιο του διεθνούς συστήματος: από την εποχή της μονοπολικής κυριαρχίας των Ηνωμένων Πολιτειών, βαδίζουμε σε μια πολυπολική τάξη. Η Μέση Ανατολή αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της μετάβασης, καθώς οι μεγάλες δυνάμεις εμπλέκονται όχι με άμεση ανάληψη ηγετικού ρόλου, αλλά μέσω έμμεσων στρατηγικών και ευκαιριακών παρεμβάσεων.
3.1 ΗΠΑ: Επιλεκτικός Διεθνισμός και Περιορισμός Ρίσκου
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, παρά την ιστορική τους εμπλοκή στην περιοχή, ακολουθούν πλέον μία στρατηγική αυτοσυγκράτησης. Αν και εξακολουθούν να παρέχουν υποστήριξη στο Ισραήλ αποφεύγουν άμεση στρατιωτική εμπλοκή, συντονίζοντας κυρίως δράσεις περιορισμένης φύσεως στον Περσικό Κόλπο και τη Σαουδική Αραβία.
Η τακτική αυτή αντανακλά μια βαθύτερη μετατόπιση στο αμερικανικό δόγμα εξωτερικής πολιτικής: ο επιλεκτικός διεθνισμός (selective engagement), στον οποίο οι ΗΠΑ παρεμβαίνουν μόνο όταν τα στρατηγικά τους συμφέροντα απειλούνται άμεσα. Η κυβέρνηση επικεντρώνεται στην ανασυγκρότηση της εσωτερικής πολιτικής συνοχής και στη στρατηγική αντιπαράθεση με την Κίνα στην Ασία, με αποτέλεσμα η Μέση Ανατολή να μην αποτελεί πλέον πρώτη προτεραιότητα.
3.2 Ρωσία: Αντιηγεμονική Παρέμβαση και Εμβάθυνση των Συμμαχιών
Σε αντίθεση με τις ΗΠΑ, η Ρωσία επιχειρεί να κεφαλαιοποιήσει τη δυτική αποστασιοποίηση ενισχύοντας τη θέση της στο μεταβαλλόμενο διεθνές σύστημα. Η στρατηγική της Μόσχας βασίζεται στον αντιηγεμονισμό και στην αξιοποίηση του κενού ισχύος, παρέχοντας στο Ιράν τεχνογνωσία, όπλα, και πολιτική υποστήριξη σε διεθνή φόρα.
Η Ρωσία επιδιώκει να εδραιώσει έναν «άξονα αντί-Δύσης», στον οποίο η Τεχεράνη κατέχει κομβικό ρόλο. Παράλληλα, η στρατηγική της έχει ενεργειακή διάσταση, καθώς συνεργάζεται με το Ιράν στο πλαίσιο του OPEC+ για τον έλεγχο της προσφοράς πετρελαίου, και μεσοπρόθεσμα φιλοδοξεί να ενισχύσει τους διαδρόμους φυσικού αερίου προς την Ασία μέσω Ιρανικού εδάφους.
3.3 Κίνα: Σταθερότητα Μέσω Οικονομικής Διπλωματίας
Η Κίνα ακολουθεί μία περισσότερο πραγματιστική και οικονομικοκεντρική προσέγγιση, επιδιώκοντας την περιφερειακή σταθερότητα ώστε να διασφαλίσει τις ενεργειακές της ροές και τα εμπορικά της συμφέροντα. Διατηρώντας καλές σχέσεις τόσο με το Ιράν όσο και με τη Σαουδική Αραβία και τα ΗΑΕ, η Κίνα επιχειρεί να τοποθετηθεί ως ουδέτερος μεσολαβητής.
Η κινεζική στρατηγική, που στηρίζεται στην αρχή της μη ανάμειξης στις εσωτερικές υποθέσεις των κρατών, προτάσσει την οικονομική συνεργασία μέσω του Belt and Road Initiative (BRI), ενώ το Πεκίνο έχει ήδη παρουσιάσει ειρηνευτικές προτάσεις για την περιοχή. Ωστόσο, η επιρροή της παραμένει περισσότερο εμπορική παρά πολιτικοστρατιωτική.
Συνολικά, η αλληλεπίδραση αυτών των δυνάμεων διαμορφώνει ένα περιφερειακό υπό-σύστημα χωρίς κυρίαρχο ηγεμόνα, όπου οι εξελίξεις καθορίζονται κυρίως από τις περιφερειακές πρωτοβουλίες και λιγότερο από τη βούληση των μεγάλων παικτών.
- Ενεργειακή Αστάθεια και Παγκόσμιες Επιπτώσεις
Η Μέση Ανατολή αποτελεί το κέντρο της παγκόσμιας ενεργειακής ροής. Η αστάθεια που προκαλεί η σύγκρουση εντείνει τις ανησυχίες για:
- Διακοπές στα Στενά του Χορμούζ, διαδρόμου κρίσιμης σημασίας για το πετρέλαιο.
- Αύξηση των τιμών πετρελαίου, με επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία και χρηματοπιστωτικά συστήματα.
- Πολιτικές πιέσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση και Ασία για διαφοροποίηση πηγών ενέργειας και αποθεματοποίηση.
Η γεωοικονομική αυτή διάσταση της κρίσης υπογραμμίζει το πόσο στενά συνδεδεμένη είναι η περιφερειακή ασφάλεια με τις παγκόσμιες αγορές.
- Το Θεσμικό Κενό και η Έλλειψη Περιφερειακής Ασφάλειας
Η Μέση Ανατολή συνιστά τη μοναδική γεωπολιτική περιφέρεια παγκοσμίως η οποία στερείται σταθερού, θεσμοποιημένου μηχανισμού συλλογικής ασφάλειας. Σε αντίθεση με την Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική, όπου έχουν αναπτυχθεί θεσμοί όπως ο ΟΑΣΕ, η ASEAN ή η Αφρικανική Ένωση με εντολή ειρήνης και διαμεσολάβησης, η Μέση Ανατολή πορεύεται με βάση την αρχή της εθνικής αυτάρκειας ασφάλειας (self-help).
Αυτό έχει ως αποτέλεσμα η ασφάλεια στην περιοχή να καθορίζεται αποκλειστικά από τις στρατιωτικές δυνατότητες κάθε κράτους και από την ισορροπία ισχύος με τους γείτονές του. Η απουσία κοινών κανόνων και θεσμών αποκλιμάκωσης ευνοεί την επιθετική στρατηγική λογική και ενισχύει την καχυποψία μεταξύ των κρατών.
Η Διάσκεψη της Νέας Υόρκης \ που οργανώθηκε υπό την αιγίδα των ΗΠΑ και του ΟΗΕ, αποδείχθηκε άκαρπη. Ούτε ψήφισμα δεσμευτικό εκδόθηκε, ούτε κοινή ατζέντα διαλόγου συμφωνήθηκε, ενώ η απουσία Ιράν και η μονομερής στήριξη στο Ισραήλ από ορισμένα κράτη υπονόμευσαν την αξιοπιστία της διαδικασίας.
Η εμπειρία αυτή επιβεβαιώνει το δομικό έλλειμμα διακυβέρνησης της περιοχής, η οποία λειτουργεί σε ένα άναρχο και άτυπο καθεστώς ασφαλείας, όπου η μόνη «κανονικότητα» είναι η κρίση.
Για να υπάρξει ουσιαστική πρόοδος, απαιτείται μια συστηματική προσπάθεια θεσμικής δόμησης που θα περιλαμβάνει:
- Διαρκή διάλογο ασφαλείας με τη συμμετοχή όλων των κύριων δρώντων, ανεξαρτήτως συμμαχιών.
- Θεσμοθέτηση μηχανισμών πρόληψης κρίσεων και ανταλλαγής στρατιωτικών πληροφοριών (hotlines).
- Συμφωνίες μη επίθεσης ή μη επεκτατισμού, ως ενδιάμεσες ρυθμίσεις εμπιστοσύνης.
- Περιφερειακά fora στρατιωτικής διαφάνειας, στο πρότυπο του Κώδικα Συμπεριφοράς του ΟΑΣΕ.
Η απουσία τέτοιων θεσμών σημαίνει πως κάθε κρίση μπορεί να μετατραπεί σε σύρραξη – και κάθε σύρραξη, σε συστημική απειλή. Η θεσμική πρόνοια δεν αποτελεί ουτοπία· αποτελεί την ελάχιστη προϋπόθεση για σταθερότητα.
- Προβλεπτικά Σενάρια Εξέλιξης
Η εξέλιξη της κρίσης ενδέχεται να ακολουθήσει διαφορετικές τροχιές, καθεμία εκ των οποίων εμπεριέχει διακριτούς κινδύνους αλλά και δυνατότητες αποκλιμάκωσης. Ένα πρώτο πιθανό σενάριο είναι η αποκλιμάκωση μέσω διεθνούς διπλωματικής μεσολάβησης, είτε από τον ΟΗΕ είτε από περιφερειακές δυνάμεις όπως η Τουρκία ή η Κίνα, η οποία επιδιώκει να εδραιώσει τον ρόλο της ως σταθεροποιητικός παράγοντας στην ευρύτερη Ευρασία. Σε αυτή την περίπτωση, η επιστροφή στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, πιθανώς με τη μορφή ενός «JCPOA 2.0» (ανανεωμένης συμφωνίας για τα πυρηνικά του Ιράν), θα μπορούσε να οδηγήσει σε συγκρατημένη σταθερότητα.
Αντιθέτως, ένα δεύτερο και πιο δυσοίωνο σενάριο είναι η σταδιακή κλιμάκωση σε περιφερειακή σύρραξη, με πλήγματα κατά ενεργειακών υποδομών και πιθανή γενίκευση της έντασης στον Περσικό Κόλπο ή και στον Λίβανο. Ένα τέτοιο ενδεχόμενο θα είχε άμεσες επιπτώσεις στις διεθνείς αγορές.
Τέλος, δεν αποκλείεται ένα ενδιάμεσο σενάριο «παγωμένης σύγκρουσης», όπου οι δύο πλευρές διατηρούν υψηλό επίπεδο έντασης χωρίς άμεση γενίκευση, ενισχύοντας ωστόσο τη στρατιωτική τους ετοιμότητα και την αμοιβαία καχυποψία. Το ποιο από αυτά τα σενάρια θα επικρατήσει, θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τη βούληση των διεθνών δρώντων να εμπλακούν ενεργά στη διαχείριση της κρίσης, αλλά και από την εσωτερική συνοχή των ίδιων των περιφερειακών κρατών.
- Συμπεράσματα και Πολιτικές Προτάσεις
Η σύγκρουση Ισραήλ–Ιράν αναδεικνύει το βαθύτερο πρόβλημα της Μέσης Ανατολής: την απουσία θεσμικού καθεστώτος συλλογικής ασφάλειας, το οποίο να λειτουργεί ως ανασχετικό πλαίσιο κρίσεων και να προσφέρει αξιόπιστες δομές ειρηνικής επίλυσης διαφορών. Σε αντίθεση με την Ευρώπη (ΟΑΣΕ) ή την Ασία (ASEAN), η Μέση Ανατολή παραμένει ένας γεωπολιτικός χώρος όπου η επιβίωση κάθε κράτους εναπόκειται κυρίως στην ισορροπία ισχύος
Η κρίση καταδεικνύει επίσης τη μετατόπιση του διεθνούς συστήματος από τη μεταπολεμική ηγεμονική σταθερότητα σε ένα νέο πολυπολικό περιβάλλον, όπου οι υπερδυνάμεις είτε αδυνατούν είτε αρνούνται να παρέμβουν ρυθμιστικά. Η έλλειψη κοινών κανόνων και θεσμών, σε συνδυασμό με την ανάδυση υβριδικών απειλών και ασύμμετρων δρώντων, εντείνει την αβεβαιότητα και την ανασφάλεια, όχι μόνο στην περιοχή, αλλά σε ολόκληρο το διεθνές σύστημα.
Από την οπτική της πολιτικής στρατηγικής, η ανάγκη για μια νέα αρχιτεκτονική ασφάλειας στη Μέση Ανατολή είναι περισσότερο από επείγουσα. Μια τέτοια αρχιτεκτονική θα πρέπει να περιλαμβάνει:
- Περιφερειακούς θεσμούς με δυνατότητα διαχείρισης κρίσεων και μηχανισμούς αποκλιμάκωσης.
- Δέσμευση των μεγάλων δυνάμεων σε έναν κοινό «κώδικα συμπεριφοράς» στην περιοχή.
- Προγράμματα οικοδόμησης εμπιστοσύνης (CBMs) μεταξύ εχθρικών κρατών.
- Διαλειτουργικότητα πολιτικής, στρατιωτικής και ενεργειακής διπλωματίας με έμφαση στη βιώσιμη ασφάλεια.
Μέχρι τότε, η Μέση Ανατολή ως χώρος όπου η ισχύς καθορίζει τη νομιμότητα, η αποτροπή μετατρέπεται σε κανόνα, και ο διάλογος παραμένει πολυτέλεια. Σε αυτόν τον κόσμο, η ειρήνη δεν είναι αυτονόητο αποτέλεσμα, αλλά προϊόν σχεδιασμένης βούλησης και θεσμικής πρόνοιας.
Πρόσφατα σχόλια