Η κρίση της Δημοκρατίας στη Δύση αποτελεί ένα από τα πιο πολυσυζητημένα και ανησυχητικά φαινόμενα των τελευταίων δεκαετιών. Παρά τις συνεχείς ρητορικές για την “νίκη της Δημοκρατίας” μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, οι δυτικές δημοκρατίες σήμερα αντιμετωπίζουν σοβαρές προκλήσεις. Η φθίνουσα συμμετοχή των πολιτών, η κρίση της αντιπροσώπευσης και η απαξίωση των κομματικών σχηματισμών συνθέτουν ένα σκηνικό βαθιάς θεσμικής και πολιτικής αμφισβήτησης. Αυτή η πολύπλευρη κρίση θέτει ερωτήματα όχι μόνο για το παρόν, αλλά κυρίως για το μέλλον του δημοκρατικού μοντέλου διακυβέρνησης.
Κρίση Συμμετοχής: Η Απομάκρυνση του Πολίτη από την Πολιτική
Η συμμετοχή των πολιτών στη δημοκρατική διαδικασία αποτελεί θεμέλιο λίθο της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Ωστόσο, τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρείται μια σταθερή και ανησυχητική πτώση στη συμμετοχή στις εκλογές, ιδιαίτερα στους νέους και στις χαμηλότερες κοινωνικοοικονομικές τάξεις. Οι αιτίες είναι πολυδιάστατες: η γενικευμένη απογοήτευση από την πολιτική, η αίσθηση ότι “τίποτα δεν αλλάζει”, η κυριαρχία της τεχνοκρατίας και η απομακρυσμένη γραφειοκρατική διακυβέρνηση εντείνουν το αίσθημα αλλοτρίωσης.
Τα κοινωνικά μέσα, ενώ προσέφεραν αρχικά την ελπίδα για μια νέα, συμμετοχική δημόσια σφαίρα, έχουν εν τέλει καταλήξει συχνά να ενισχύουν τον λαϊκισμό, τη συνωμοσιολογία και την πολιτική αποστασιοποίηση. Σε έναν κόσμο όπου η πολιτική επικοινωνία βασίζεται στο συναίσθημα και όχι στη λογική, η ουσιαστική συμμετοχή γίνεται όλο και πιο σπάνια.
Κρίση Αντιπροσώπευσης: Η Απόσταση μεταξύ Εκπροσώπων και Εκπροσωπούμενων
Ένα άλλο κρίσιμο στοιχείο της κρίσης της Δημοκρατίας είναι η αποσύνδεση μεταξύ των πολιτών και των εκπροσώπων τους. Η παραδοσιακή σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στον εκλογέα και τον εκλεγμένο έχει διαβρωθεί από σκάνδαλα διαφθοράς, αθέτηση υποσχέσεων και την εντύπωση ότι οι πολιτικές ελίτ ζουν σε έναν “κλειστό κόσμο” μακριά από την καθημερινότητα των πολιτών.
Η ενίσχυση των τεχνοκρατικών κυβερνήσεων και η διαρκής επίκληση της “αναγκαιότητας” για λήψη μέτρων πέρα από τη λαϊκή βούληση οδηγούν σε μια “μεταδημοκρατική” κατάσταση, όπως έχει ονομαστεί από τον Colin Crouch. Σε αυτό το περιβάλλον, οι δημοκρατικοί θεσμοί υφίστανται τυπικά, αλλά ουσιαστικά η πολιτική απόφαση μεταφέρεται σε ανεξέλεγκτα κέντρα ισχύος (αγορές, λόμπι, υπερεθνικοί οργανισμοί).
Κρίση Κομματικών Σχηματισμών: Η Διάλυση της Πολιτικής Αντιπροσώπευσης
Τα πολιτικά κόμματα, παραδοσιακά ο βασικός θεσμός διαμεσολάβησης μεταξύ κοινωνίας και κράτους, βιώνουν μια ιστορική κρίση. Από τη μία πλευρά, η μαζική τους βάση έχει συρρικνωθεί, καθώς λιγότεροι πολίτες εντάσσονται ενεργά ή ταυτίζονται με κάποιο κόμμα. Από την άλλη, η δομή και η λειτουργία τους έχει μετατραπεί σε εργαλεία εκλογικού μάρκετινγκ, μακριά από ιδεολογικά πρόσημα ή κοινωνικές ρίζες.
Η ιδεολογική σύγκλιση των κομμάτων εξουσίας, ιδιαίτερα στο πλαίσιο της οικονομικής παγκοσμιοποίησης και των περιορισμών που επιβάλλει το ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο, ενισχύει την αίσθηση ότι “όλοι είναι το ίδιο”. Η αδυναμία των παραδοσιακών κομμάτων να δώσουν απαντήσεις σε ζητήματα όπως η ανισότητα, η κλιματική κρίση ή η μετανάστευση, οδηγεί πολλούς πολίτες είτε στην αποχή είτε στην στροφή προς λαϊκιστικά, εθνοκεντρικά ή αυταρχικά μορφώματα.
Ο Ρόλος του Λαϊκισμού και η Αναζήτηση Εναλλακτικών
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο κρίσης, ο λαϊκισμός αναδύεται ως σύμπτωμα και όχι απαραίτητα ως αιτία. Είτε με δεξιό είτε με αριστερό πρόσημο, οι λαϊκιστικοί λόγοι εκμεταλλεύονται το αίσθημα προδοσίας και περιθωριοποίησης μεγάλων κοινωνικών ομάδων. Αν και συχνά καταγγέλλονται ως “αντιδημοκρατικοί”, στην πραγματικότητα εκφράζουν την αποτυχία του δημοκρατικού συστήματος να ενσωματώσει τις κοινωνικές εντάσεις και τις ετερογένειες της σύγχρονης κοινωνίας.
Παράλληλα, σε ορισμένες περιπτώσεις αναπτύσσονται νέες μορφές πολιτικής συμμετοχής: κινήματα βάσης, συμμετοχικοί προϋπολογισμοί, αμεσοδημοκρατικές πρωτοβουλίες. Ωστόσο, αυτά τα εγχειρήματα συχνά παραμένουν τοπικά και δεν καταφέρνουν να αλλάξουν ουσιαστικά το επίπεδο λήψης αποφάσεων σε εθνικό ή υπερεθνικό επίπεδο.
Συμπεράσματα και Προοπτικές
Η κρίση της Δημοκρατίας στη Δύση δεν είναι ένα προσωρινό ή επιφανειακό φαινόμενο, αλλά μια δομική κρίση εμπιστοσύνης και νομιμοποίησης. Οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα δημοκρατικά συστήματα αφορούν την ικανότητά τους να αντιπροσωπεύουν ουσιαστικά, να ενσωματώνουν το σύνολο των πολιτών και να προσαρμόζονται στις νέες κοινωνικές και τεχνολογικές συνθήκες.
Αναγκαία προϋπόθεση για την αναζωογόνηση της δημοκρατίας είναι η επαναπολιτικοποίηση του δημόσιου χώρου, η ενίσχυση των θεσμών συμμετοχής και η δημιουργία νέων μορφών εκπροσώπησης που να ανταποκρίνονται στις ανάγκες της εποχής. Η δημοκρατία δεν είναι ένα δεδομένο αλλά μια συνεχής διαδικασία αγώνα και διαπραγμάτευσης. Είτε θα ανασυγκροτηθεί από τη βάση, είτε κινδυνεύει να υποκατασταθεί από αυταρχικά υποκατάστατα της.
Πρόσφατα σχόλια