Η τριμερής σύμπραξη Ελλάδας, Γαλλίας και Κύπρου δεν πρέπει να εξετάζεται ως περιστασιακή πράξη διπλωματικής συνεννόησης ούτε ως ένα σχήμα περιορισμένης επικοινωνιακής χρησιμότητας, το οποίο αντλεί τη σημασία του κυρίως από το επίπεδο των εντυπώσεων αλλά αντιθέτως, ως μηχανισμός παραγωγής νέων συσχετισμών ισχύος σε έναν χώρο στον οποίο η γεωγραφία, η ναυτική πρόσβαση, η θεσμική ένταξη, η περιφερειακή αστάθεια και η ανάγκη πολιτικο-στρατηγικής προληπτικότητας διαμορφώνουν από κοινού τις προϋποθέσεις της ασφάλειας. Η αξία του συγκεκριμένου σχήματος έγκειται ακριβώς στο ότι δεν εδράζεται μόνο σε συγκυριακή σύμπτωση συμφερόντων, αλλά σε βαθύτερη σύγκλιση αντιλήψεων περί τάξης, ασφάλειας και περιφερειακής σταθερότητας. Η Ελλάδα, η Γαλλία και η Κυπριακή Δημοκρατία συγκλίνουν όχι μόνο επειδή αντιμετωπίζουν κοινές ή συγγενείς προκλήσεις, αλλά επειδή τείνουν να ερμηνεύουν την Ανατολική Μεσόγειο ως πεδίο όπου η παθητική στάση παράγει κόστος, ενώ η έγκαιρη στρατηγική σύζευξη μπορεί να λειτουργήσει ως παράγοντας εξισορρόπησης, πρόληψης και ενίσχυσης της διεθνούς θέσης τους.
Στο σύγχρονο διεθνές σύστημα, οι περιφέρειες υψηλής στρατηγικής πυκνότητας δεν ορίζονται αποκλειστικά από τη φυσική τους θέση στον χάρτη, αλλά από τη συνάφειά τους με κρίσιμες λειτουργίες της διεθνούς τάξης: μεταφορές, ενέργεια, θαλάσσια ασφάλεια, πρόσβαση σε γειτονικές ζώνες κρίσης, δυνατότητα προβολής ισχύος, έλεγχο επικοινωνιών και πολιτική διασύνδεση ηπείρων και υποσυστημάτων. Η Ανατολική Μεσόγειος συγκεντρώνει όλα αυτά τα χαρακτηριστικά σε εξαιρετικά υψηλό βαθμό. Αποτελεί λεκάνη στην οποία συναντώνται η ευρωπαϊκή νότια περίμετρος, οι ασταθείς ζώνες της ευρύτερης Μέσης Ανατολής, οι θαλάσσιες αρτηρίες που συνδέουν Μεσόγειο, Ερυθρά Θάλασσα και Ινδικό Ωκεανό, καθώς και οι υποδομές που σχετίζονται με τη διακίνηση ενέργειας, εμπορευμάτων και στρατηγικών πληροφοριών. Σε τέτοιες περιοχές, η ισχύς δεν παράγεται μόνο από την εσωτερική ισορροπία ενός κράτους, αλλά και από την ικανότητά του να ενταχθεί σε σχήματα συνεργασίας που μετατρέπουν τη γεωγραφία σε λειτουργικό πλεονέκτημα. Η τριμερής Ελλάδας, Γαλλίας και Κυπριακής Δημοκρατίας ανήκει ακριβώς σε αυτήν την κατηγορία σχημάτων. Συνιστά δομή μέσω της οποίας η γεωγραφική εγγύτητα, η πολιτική σύγκλιση και η επιχειρησιακή συμπληρωματικότητα μετατρέπονται σε μορφή περιφερειακής στρατηγικής κεφαλαιοποίησης.
Η θεμελιώδης σημασία της τριμερούς προκύπτει και από το γεγονός ότι αναδεικνύει τη μετάβαση από μια αντίληψη «παθητικής ασφάλειας» σε μια αντίληψη «ενεργητικής ασφάλειας». Στην πρώτη περίπτωση, τα κράτη αντιδρούν στις εξελίξεις αφού αυτές έχουν ήδη διαμορφωθεί, επιδιώκοντας κατά κανόνα να περιορίσουν απώλειες ή να απορροφήσουν κραδασμούς. Στη δεύτερη περίπτωση, επιχειρούν να προδιαμορφώσουν το περιβάλλον ασφάλειας, οικοδομώντας εγκαίρως συμμαχικές πυκνότητες, μηχανισμούς αποτροπής και πολιτικές δομές πρόβλεψης. Η τριμερής ανήκει προφανώς στη δεύτερη λογική. Δεν αποτελεί απλό απάντημα σε μία μόνο κρίση, αλλά μέρος μιας ευρύτερης αντίληψης σύμφωνα με την οποία η σταθερότητα δεν διασφαλίζεται με ρητορική επίκληση κανόνων, αλλά με τη δημιουργία δομών που καθιστούν σαφές πως μια περιφέρεια δεν είναι ανοχύρωτη πολιτικά, θεσμικά ή στρατηγικά. Αυτή η προσέγγιση είναι ιδιαιτέρως κρίσιμη για μικρότερα ή μεσαία κράτη, τα οποία δεν διαθέτουν από μόνα τους την κλίμακα ισχύος ώστε να διαμορφώνουν μονομερώς το περιβάλλον τους, αλλά μπορούν να αυξήσουν αισθητά το ειδικό βάρος τους μέσα από έξυπνη, στοχευμένη και ανθεκτική δικτύωση.
Η Κυπριακή Δημοκρατία βρίσκεται στον πυρήνα αυτής της λογικής, όχι μόνον επειδή αποτελεί το γεωγραφικό κέντρο του σχήματος, αλλά και επειδή συμπυκνώνει σχεδόν υποδειγματικά το πρόβλημα της σύγχρονης μικρής ευρωπαϊκής κρατικότητας σε περιοχή υψηλού κινδύνου. Η γεωγραφική της θέση της προσδίδει ανεκτίμητη στρατηγική αξία, αλλά ταυτόχρονα την εκθέτει σε υπέρμετρες πιέσεις. Ακριβώς αυτή η δυαδικότητα, αξία και ευπάθεια μαζί, εξηγεί γιατί η Κύπρος είναι κρίσιμος κόμβος όχι μόνο για τους άμεσους εταίρους της, αλλά και για την ίδια την Ευρώπη, εφόσον η τελευταία επιθυμεί να διατηρήσει σοβαρή γεωπολιτική παρουσία στον νότιο και νοτιοανατολικό της περίγυρο. Η έννοια του γεωπολιτικού κόμβου δεν αφορά απλώς ένα σημείο του χάρτη με καλή θέση. Αφορά έναν χώρο από τον οποίο εξαρτώνται αλληλουχίες επιτήρησης, πρόσβασης, ανεφοδιασμού, επικοινωνίας, διαπραγμάτευσης και, τελικά, επιρροής. Η Κύπρος, ως νησιωτικό κράτος ενταγμένο στο ευρωπαϊκό θεσμικό σώμα, καθίσταται ακριβώς τέτοιος κόμβος. Η τριμερής την εντάσσει σε μια ευρύτερη στρατηγική δομή που αποσκοπεί να μετατρέψει τη γεωγραφική της έκθεση σε θεσμική και αποτρεπτική ενδυνάμωση.
Από καθαρά θεωρητική σκοπιά, η τριμερής μπορεί να προσεγγισθεί ως μορφή σύνθετης εξισορρόπησης. Η κλασική έννοια της εξισορρόπησης αναφέρεται συνήθως στη δημιουργία αντίρροπων συγκεντρώσεων ισχύος απέναντι σε έναν δρώντα ή σε μια απειλητική δυναμική. Ωστόσο, στο σημερινό διεθνές σύστημα, η εξισορρόπηση δεν πραγματώνεται μόνο με μαζική στρατιωτική συσσώρευση ή με κλασικές συμμαχίες τύπου Ψυχρού Πολέμου. Συχνά λαμβάνει τη μορφή πλεγμάτων συνεργασίας με ενδιάμεσο βαθμό θεσμοποίησης, όπου διπλωματία, άμυνα, παρουσία στη θάλασσα, ανταλλαγή πληροφοριών και πολιτική αλληλεγγύη λειτουργούν συνδυαστικά. Η τριμερής Ελλάδας, Γαλλίας και Κυπριακής Δημοκρατίας εντάσσεται ακριβώς σε αυτή τη λογική, διότι δεν στηρίζεται σε μία μονοδιάστατη ισορροπία δυνάμεων αλλά σε ένα πολυπαραγοντικό πλέγμα που αυξάνει συνολικά το κόστος αστάθειας στον ευρύτερο χώρο. Με άλλα λόγια, η τριμερής δεν επιδιώκει απλώς να αντιπαραθέσει ισχύ σε ισχύ. Επιδιώκει να συγκροτήσει περιβάλλον μέσα στο οποίο η παραγωγή ανασφάλειας καθίσταται δυσκολότερη, περισσότερο δαπανηρή και πολιτικά περισσότερο απονομιμοποιημένη.
Η Ελλάδα εισέρχεται σε αυτή τη στρατηγική εξίσωση με ένα ειδικό συγκριτικό πλεονέκτημα: διαθέτει τη δυνατότητα να συνδέει τη βαλκανική, την αιγαιακή και την ανατολικομεσογειακή διάσταση της ασφάλειας σε ένα συνεκτικό γεωπολιτικό αφήγημα. Αυτή η ικανότητα είναι εξαιρετικά σημαντική, διότι η γεωστρατηγική αξία ενός κράτους δεν προκύπτει μόνο από τις δικές του αμυντικές δυνατότητες, αλλά και από την ικανότητά του να λειτουργεί ως γέφυρα μεταξύ υποσυστημάτων. Η Ελλάδα, ακριβώς λόγω της θέσης της, μπορεί να παρουσιάζει την Ανατολική Μεσόγειο όχι ως απομονωμένη περιφερειακή υπόθεση, αλλά ως φυσική προέκταση της νότιας ευρωπαϊκής ασφάλειας, της ναυτικής σταθερότητας και της συνοχής της ευρωπαϊκής περιμέτρου. Αυτή η διαμεσολαβητική ικανότητα ενισχύει τη σημασία της τριμερούς, επειδή μετατρέπει την ελληνοκυπριακή στρατηγική συνάφεια σε στοιχείο ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος και ταυτόχρονα παρέχει στη Γαλλία ένα πλαίσιο μέσω του οποίου μπορεί να αναπτύξει τη δική της στρατηγική παρουσία σε συνεργασία με κράτη που διαθέτουν άμεση γεωγραφική και πολιτική εμπλοκή στον χώρο.
Η γαλλική συμμετοχή, αντιστοίχως, εισφέρει στη συνεργασία εκείνο το επίπεδο διεθνούς βάρους που επιτρέπει στην τριμερή να υπερβεί τα όρια ενός σχήματος περιφερειακής αυτοβοήθειας. Η Γαλλία δεν προσδίδει μόνο στρατιωτικές δυνατότητες ή διπλωματική ακτινοβολία. Προσδίδει κυρίως την ιδιότητα του μεγάλου ευρωπαϊκού δρώντος που είναι πρόθυμος να μεταφέρει τη συζήτηση για την Ανατολική Μεσόγειο από τη σφαίρα της τοπικής ανησυχίας στη σφαίρα της ευρωπαϊκής στρατηγικής. Η διαφορά αυτή είναι καίρια. Όταν μια περιφερειακή συνεργασία παραμένει εγκλωβισμένη στην εσωτερική της λογική, κινδυνεύει να ιδωθεί από τους τρίτους ως περιορισμένου εύρους συνεννόηση αμυντικού χαρακτήρα. Όταν, όμως, σε αυτήν συμμετέχει μία ευρωπαϊκή δύναμη με στρατηγική εμβέλεια, η ίδια η συνεργασία επανανοηματοδοτείται. Παύει να εμφανίζεται ως αμυντικός μηχανισμός μικρής κλίμακας και μετατρέπεται σε κρίκο μιας ευρύτερης διαδικασίας ευρωπαϊκής παρουσίας και ανασυγκρότησης ισχύος στον μεσογειακό χώρο.
Η τριμερής αποκτά ακόμη βαθύτερη σημασία αν εξεταστεί υπό το πρίσμα της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτοσυνείδησης. Η Ευρώπη τα τελευταία χρόνια βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα διαρκώς εντονότερο ερώτημα: αν επιθυμεί να λειτουργεί ως πραγματική γεωπολιτική οντότητα, οφείλει να διαθέτει όχι μόνο οικονομικό εκτόπισμα και κανονιστικό λόγο, αλλά και ικανότητα να υπερασπίζεται τα εξωτερικά της όρια, να παρεμβαίνει στη γειτονία της και να προλαμβάνει την εξαγωγή αστάθειας προς το εσωτερικό της. Η νοτιοανατολική περιφέρεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι, υπό αυτή την έννοια, ένα από τα πλέον αυστηρά τεστ αξιοπιστίας της ευρωπαϊκής ισχύος. Η Κύπρος δεν είναι απλώς ένα ακόμα κράτος-μέλος. Είναι το σημείο στο οποίο δοκιμάζεται αν η Ευρώπη κατανοεί τη γεωγραφία της ως ευθύνη ή απλώς ως χαρτογραφική περιγραφή. Η τριμερής σύμπραξη λειτουργεί ακριβώς ως μερική απάντηση σε αυτό το πρόβλημα, επειδή δείχνει ότι η ευρωπαϊκή στρατηγική μπορεί να αποκτήσει υλικό περιεχόμενο μέσω επιλεκτικών πυρήνων συνεργασίας, ακόμη και αν η συνολική ευρωπαϊκή άμυνα παραμένει ατελής ή ελλιπώς ολοκληρωμένη.
Ειδικότερη σημασία έχει και η διάσταση της αποτροπής μέσω παρουσίας. Στη σύγχρονη στρατηγική θεωρία, η παρουσία δεν είναι απλώς θέμα συμβολισμού, αλλά ενεργός παράγοντας διαμόρφωσης συμπεριφορών. Η εγκαθίδρυση ή η επίδειξη παρουσίας σε έναν χώρο δηλώνει πρόθεση, συμφέρον, προσοχή και ετοιμότητα. Η απουσία, αντιθέτως, μπορεί να ερμηνευθεί ως κενό, ως πρόσκληση σε δοκιμές ή ως έλλειμμα βούλησης. Στην Ανατολική Μεσόγειο, όπου η θαλάσσια διάσταση παραμένει καθοριστική, η παρουσία ευρωπαϊκών και συμμαχικών δυνάμεων σε συνδυασμό με τη σαφή πολιτική στήριξη της Κυπριακής Δημοκρατίας παράγει ένα περιβάλλον αυξημένης αποτρεπτικής πυκνότητας. Η τριμερής λειτουργεί έτσι όχι μόνο ως φόρουμ πολιτικής διαβούλευσης, αλλά και ως μηχανισμός παραγωγής ορατότητας. Καθιστά εμφανές ότι ο συγκεκριμένος χώρος βρίσκεται εντός ακτίνας προσοχής και προστατευτικού ενδιαφέροντος κρατών που διαθέτουν βούληση και ικανότητα παρέμβασης.
Η ανεξάρτητη αξία της τριμερούς φαίνεται και από το γεγονός ότι δεν εξαντλείται στην αντιμετώπιση κλασικών στρατιωτικών απειλών. Το σημερινό περιβάλλον ασφαλείας χαρακτηρίζεται από υβριδικότητα, πολυπλοκότητα και διαδοχικές επικαλύψεις κινδύνων. Θαλάσσιες παρενοχλήσεις, αποσταθεροποίηση εφοδιαστικών αλυσίδων, εργαλειοποίηση μεταναστευτικών ροών, επιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές, ασύμμετρες επιχειρήσεις χαμηλής ορατότητας και περιφερειακή μετάδοση κρίσεων διαμορφώνουν μια πραγματικότητα στην οποία η ασφάλεια δεν είναι πια μονοτομεακή. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η τριμερής παρέχει ένα ευρύτερο πεδίο συνεργασίας που δεν περιορίζεται σε στενά αμυντικό ορίζοντα αλλά μπορεί να περιλάβει επιτήρηση, διαχείριση κρίσεων, συντονισμό σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, προστασία θαλάσσιων και ενεργειακών υποδομών και συνολικότερη ενίσχυση της περιφερειακής ανθεκτικότητας. Η έννοια της ανθεκτικότητας είναι εδώ κομβική, διότι η σταθερότητα μιας περιοχής εξαρτάται όχι μόνο από την ικανότητα απόκρουσης μιας άμεσης απειλής, αλλά και από την ικανότητα των κρατών να απορροφούν, να διαχειρίζονται και να περιορίζουν πολλαπλά σοκ χωρίς να διολισθαίνουν σε στρατηγική απορρύθμιση.
Από ακαδημαϊκή άποψη, η τριμερής έχει ενδιαφέρον και ως υπόδειγμα «μικρής πολυμέρειας» υψηλής απόδοσης. Σε αντίθεση με τα μεγάλα πολυμερή σχήματα, τα οποία συχνά πάσχουν από βραδύτητα, αμφισημία και υπερβολική ετερογένεια συμφερόντων, οι μικρές πολυμερείς συνεργασίες διαθέτουν το πλεονέκτημα της λειτουργικής συγκέντρωσης. Επιτρέπουν μεγαλύτερη ευελιξία, ταχύτερο συγχρονισμό, καλύτερη προσαρμογή στα ειδικά χαρακτηριστικά μιας περιοχής και σαφέστερη κατανομή ρόλων. Η τριμερής Ελλάδας, Γαλλίας και Κυπριακής Δημοκρατίας ενσαρκώνει ακριβώς αυτή τη λογική. Δεν επιδιώκει να υποκαταστήσει τα μεγάλα θεσμικά πλαίσια, αλλά να λειτουργήσει ως επιχειρησιακά και πολιτικά αποδοτικός πυρήνας μέσα σε ένα πιο σύνθετο διεθνές οικοσύστημα. Αυτό είναι σημαντικό και για τη θεωρία και για την πράξη, διότι υποδεικνύει ότι σε συνθήκες πολλαπλών κρίσεων, τα μεσαίου μεγέθους σχήματα συνεργασίας μπορεί να αποδειχθούν αποτελεσματικότερα από ευρύτερες αλλά λιγότερο συνεκτικές συλλογικότητες.
Αξίζει επίσης να υπογραμμιστεί η ιδεολογικο-κανονιστική διάσταση του σχήματος. Η τριμερής δεν συγκροτείται μόνο στη βάση υλικών συμφερόντων, αλλά και στη βάση μιας κοινής αντίληψης περί πολιτικής τάξης στην περιοχή. Η αντίληψη αυτή συνδέεται με τη διατήρηση της κρατικής κυριαρχίας, την απόρριψη των τετελεσμένων που παράγονται διά της ισχύος, την προσήλωση στη θεσμική νομιμότητα και την επιδίωξη μιας μορφής περιφερειακής σταθερότητας στην οποία η ισχύς δεν λειτουργεί πλήρως έξω από κανόνες. Σε εποχές όπου το διεθνές δίκαιο αμφισβητείται συχνά στην πράξη και η σχέση μεταξύ ισχύος και νομιμότητας καθίσταται ολοένα πιο ασταθής, η ύπαρξη συνεργασιών που αρθρώνουν και κανονιστικό περιεχόμενο αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Δεν είναι τυχαίο ότι οι πιο ανθεκτικές στρατηγικές συμπράξεις είναι εκείνες στις οποίες η κοινότητα συμφερόντων συνοδεύεται από, έστω στοιχειώδη, κοινότητα αντίληψης περί νομιμότητας και περιφερειακής τάξης.
Βεβαίως, η ανάλυση δεν μπορεί να αγνοήσει τους περιορισμούς. Καμία τριμερής δεν μπορεί να υποκαταστήσει από μόνη της τα κενά της ευρωπαϊκής στρατηγικής ενοποίησης ούτε να εξαλείψει τις εγγενείς ασυμμετρίες μεταξύ των συμμετεχόντων κρατών. Η Ελλάδα και η Κύπρος έχουν διαφορετική κλίμακα μέσων από τη Γαλλία, ενώ η ίδια η Γαλλία ενδέχεται να ιεραρχεί κατά καιρούς πολλαπλά μέτωπα ενδιαφέροντος. Επιπλέον, κάθε συνεργασία αυτού του τύπου δοκιμάζεται από τη διάρκεια, τη συνέπεια και τη δυνατότητα μετατροπής της συγκυριακής πολιτικής βούλησης σε σταθερή στρατηγική υποδομή. Για να καταστεί η τριμερής πλήρως αποτελεσματική, απαιτείται συνεχής πολιτικός συντονισμός, συστηματική διπλωματική επένδυση, τακτική επιχειρησιακή διασύνδεση και διαρκής ανανέωση του κοινού στρατηγικού αφηγήματος. Με άλλα λόγια, η αξία της είναι μεγάλη, αλλά δεν είναι αυτομάτως αυτοσυντηρούμενη. Χρειάζεται μονιμοποίηση, βάθος και διοικητική πειθαρχία, προκειμένου να εξελιχθεί από σημαντική συνεργασία σε διαρθρωτικό παράγοντα περιφερειακής σταθερότητας.
Η ουσιαστικότερη, ίσως, συμβολή της τριμερούς είναι ότι μεταβάλλει το ερμηνευτικό πλαίσιο μέσω του οποίου διαβάζεται η Ανατολική Μεσόγειος. Αντί να εκλαμβάνεται ως μια ασταθής περιφέρεια στην οποία η Ευρώπη απλώς αντιδρά όταν απειλείται άμεσα, η περιοχή αναδεικνύεται σε χώρο όπου η ευρωπαϊκή ασφάλεια δοκιμάζεται, οργανώνεται και προβάλλεται. Στο νέο αυτό πλαίσιο, η Κύπρος δεν είναι το μακρινό άκρο της Ευρώπης, αλλά ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία της γεωπολιτικής της αυτοσυνειδησίας. Η Ελλάδα δεν είναι απλώς μεσογειακό κράτος με ειδικό ενδιαφέρον για τον νότιο περίγυρό της, αλλά δύναμη-σύνδεσμος μεταξύ της ηπειρωτικής Ευρώπης και της στρατηγικής πραγματικότητας της Ανατολικής Μεσογείου. Και η Γαλλία δεν εμφανίζεται μόνο ως τρίτος εταίρος υψηλού κύρους, αλλά ως παράγοντας μέσω του οποίου η ευρωπαϊκή διάσταση της περιοχής αποκτά ουσία, βαρύτητα και πρακτική αξιοπιστία.
Συνολικά η τριμερής συμπυκνώνει μια βαθύτερη μεταβολή: την επάνοδο της στρατηγικής στην καρδιά της ευρωπαϊκής μεσογειακής πολιτικής. Εάν η συνεργασία αυτή παγιωθεί, θεσμοποιηθεί περισσότερο και συνοδευθεί από επαρκή επιχειρησιακή συνέχεια, τότε είναι δυνατόν να αποτελέσει όχι απλώς ένα επιτυχημένο σχήμα συντονισμού τριών κρατών, αλλά έναν από τους βασικούς άξονες της νέας γεωπολιτικής δομής της Ανατολικής Μεσογείου.
Πρόσφατα σχόλια