Οι πρόσφατες τοποθετήσεις του Ντόναλντ Τραμπ για τη σκοπιμότητα επανεξέτασης της αμερικανικής συμμετοχής στο ΝΑΤΟ εντάσσονται σε μια αντίληψη περί συμμαχιών, σύμφωνα με την οποία οι διεθνείς δεσμεύσεις δεν νοούνται πρωτίστως ως θεσμικές και στρατηγικές σταθερές, αλλά ως πεδία ανταλλακτικής αξιολόγησης κόστους και οφέλους. Η αντίληψη αυτή, που έχει διατυπωθεί επανειλημμένα ήδη από την πρώτη περίοδο της πολιτικής του ανόδου και επανέρχεται σήμερα με ανανεωμένη ένταση, συμπυκνώνει μια βαθύτερη μετατόπιση της αμερικανικής συζήτησης για την παγκόσμια ισχύ: από την ηγεμονική λογική της εγγύησης διεθνούς τάξης προς μια συναλλακτική λογική στρατηγικής επιλεκτικότητας. Οι δηλώσεις στο πλαίσιο των οποίων ο Τραμπ αμφισβήτησε την αξία της συμμαχικής ανταπόκρισης και συνέδεσε το μέλλον του ΝΑΤΟ με την προθυμία των συμμάχων να στηρίξουν αμερικανικές επιδιώξεις σε κρίσιμες περιφερειακές ζώνες ασφαλείας, δεν έχουν σημασία μόνο για το άμεσο πολιτικό τους βάρος· έχουν σημασία διότι επαναφέρουν στο προσκήνιο το βασικό ερώτημα της διατλαντικής πολιτικής: είναι το ΝΑΤΟ κοινότητα συλλογικής άμυνας ή μηχανισμός επιλεκτικής εξυπηρέτησης των εκάστοτε αμερικανικών στρατηγικών απαιτήσεων; Η ίδια η Ατλαντική Συμμαχία, βάσει του Άρθρου 5, στηρίζεται στην αρχή ότι ένοπλη επίθεση εναντίον ενός συμμάχου στην ορισμένη γεωγραφική και νομική της εμβέλεια θεωρείται επίθεση εναντίον όλων, χωρίς όμως να εξισώνει κάθε εξωπεριφερειακή στρατιωτική επιδίωξη των Ηνωμένων Πολιτειών με αυτομάτως κοινή συμμαχική υποχρέωση. Το κρίσιμο, επομένως, δεν είναι απλώς ότι ο Τραμπ άσκησε πίεση στους συμμάχους, αλλά ότι επανανοηματοδότησε δημοσίως την έννοια της αλληλεγγύης, μετατρέποντάς την από νομικο-στρατηγική αρχή συλλογικής ασφάλειας σε εργαλείο ελέγχου της πολιτικής πειθαρχίας των εταίρων. Αυτή ακριβώς η μετατόπιση είναι που καθιστά τις δηλώσεις του όχι συγκυριακά θορυβώδεις, αλλά δομικά αποσταθεροποιητικές για το ίδιο το νοηματικό θεμέλιο της συμμαχίας.
Υπό αυτή την οπτική, το πρόβλημα δεν εξαντλείται στην κλασική αμερικανική αιτίαση περί άνισης κατανομής βαρών, μολονότι η σχετική συζήτηση έχει αντικειμενική βάση. Το ΝΑΤΟ πράγματι έχει διανύσει μια μακρά περίοδο κατά την οποία η αμερικανική στρατιωτική ισχύς, δημοσιονομική δυνατότητα και επιχειρησιακή ετοιμότητα υπερέβαιναν αισθητά τις αντίστοιχες ευρωπαϊκές δυνατότητες, δημιουργώντας μια χρόνια ασυμμετρία εξάρτησης. Ωστόσο, η σημερινή πραγματικότητα δεν είναι ταυτόσημη με εκείνη της δεκαετίας του 2000 ή ακόμη και της δεκαετίας του 2010. Τα επίσημα στοιχεία του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης δείχνουν ότι η ευρωπαϊκή αμυντική δαπάνη έχει αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια, ενώ μετά τις αποφάσεις της Χάγης το 2025 οι σύμμαχοι δεσμεύθηκαν σε ακόμη υψηλότερους στόχους επένδυσης, με ορίζοντα το 2035, γεγονός που φανερώνει πως η συζήτηση περί «δωρεάν επιβατών» δεν μπορεί πλέον να αναπαράγεται μηχανικά χωρίς διαφοροποίηση και ποιοτική αξιολόγηση. Παράλληλα, οι συνολικές αμυντικές δαπάνες των κρατών-μελών της ΕΕ ανήλθαν σε επίπεδα σαφώς αυξημένα σε σχέση με την προ πενταετίας περίοδο, επιβεβαιώνοντας ότι η ευρωπαϊκή ήπειρος, έστω καθυστερημένα, επανέρχεται σε λογική επανεξοπλισμού, βιομηχανικής κινητοποίησης και στρατηγικής προσαρμογής. Η ουσία, λοιπόν, δεν είναι αν υπάρχει ακόμη υστέρηση· υστέρηση προφανώς υπάρχει σε κρίσιμους τομείς, όπως η στρατηγική αερομεταφορά, η πυραυλική άμυνα, οι δυνατότητες πληροφοριών, η κοινή αμυντική βιομηχανική βάση και η ταχεία αναπλήρωση αποθεμάτων. Η ουσία είναι ότι η διαφορά ανάμεσα σε μια θεμιτή πίεση για δικαιότερη κατανομή βαρών και σε μια πολιτική αμφισβήτησης της ίδιας της συμμαχικής αρχής είναι τεράστια. Το πρώτο μπορεί να λειτουργήσει αναμορφωτικά. Το δεύτερο μπορεί να λειτουργήσει αποδομητικά. Όταν, επομένως, η αμερικανική ηγεσία δεν περιορίζεται στο να αξιώνει περισσότερη συνεισφορά, αλλά συνδέει την αξιοπιστία της αμερικανικής δέσμευσης με την ετοιμότητα των συμμάχων να εμπλακούν σε αποστολές που δεν ενεργοποιούν αυτομάτως το κανονιστικό πλαίσιο της συλλογικής άμυνας, τότε το ζήτημα μετατρέπεται από δημοσιονομική διαφωνία σε κρίση στρατηγικού δόγματος.
Η ιστορική ιδιαιτερότητα του ΝΑΤΟ έγκειται στο ότι ουδέποτε υπήρξε απλώς ένας στρατιωτικός συνασπισμός στενής εργαλειακής λογικής. Από την ίδρυσή του το 1949, η Συμμαχία συνδύασε τρία επίπεδα συνοχής: την κοινή αντίληψη απειλής, τη θεσμική δέσμευση συλλογικής άμυνας και την πολιτική ταυτότητα ενός ευρωατλαντικού χώρου ο οποίος, παρά τις διακυμάνσεις και τις εσωτερικές του αντιθέσεις, συγκροτήθηκε ως κοινότητα ασφαλείας. Αυτό σημαίνει ότι η επιβίωση και η αποτελεσματικότητά του δεν εξαρτήθηκαν μόνο από τη διαθεσιμότητα στρατευμάτων ή την καταβολή δαπανών, αλλά από την πεποίθηση ότι η Ουάσιγκτον παραμένει τελικός εγγυητής ενός ευρύτερου συστήματος αποτροπής και σταθερότητας. Εάν αυτή η πεποίθηση διαρραγεί, τότε ακόμη και υψηλότερες αμυντικές δαπάνες δεν αρκούν για να καλύψουν το κενό πολιτικής αξιοπιστίας που δημιουργείται. Η στρατηγική αξία του ΝΑΤΟ δεν μετριέται μόνο με δείκτες προϋπολογισμών, αλλά με το κατά πόσον οι αντίπαλοι πιστεύουν ότι οι δεσμεύσεις του θα τηρηθούν και οι σύμμαχοι πιστεύουν ότι δεν θα εγκαταλειφθούν σε στιγμή κρίσης. Σε αυτό ακριβώς το σημείο οι δηλώσεις Τραμπ λειτουργούν διαβρωτικά, διότι παράγουν συστημική αβεβαιότητα. Ακόμη και αν δεν συνοδεύονται άμεσα από τυπική διαδικασία αποχώρησης ή θεσμικής ανατροπής, επηρεάζουν τις προσδοκίες, αναγκάζουν τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να σχεδιάζουν σενάρια μερικής αμερικανικής αναδίπλωσης και ενθαρρύνουν τρίτους δρώντες να ελέγξουν την αντοχή της διατλαντικής αποτροπής. Η αποτρεπτική ισχύς δεν είναι μόνον υλική· είναι και ψυχολογική, γνωσιακή και πολιτική. Όταν ο κορυφαίος ηγέτης της ισχυρότερης συμμαχικής χώρας μεταχειρίζεται τη συμμετοχή στο ΝΑΤΟ ως εν δυνάμει ανακλητή επιλογή, ανάλογα με το αν οι εταίροι συνδράμουν σε κάθε συγκεκριμένη κρίση αμερικανικού ενδιαφέροντος, τότε δεν ασκεί απλώς πίεση για burden-sharing· επανακαθορίζει τη συμμαχική σχέση ως σχέση υπό αίρεση. Και μια συμμαχία υπό αίρεση παύει σταδιακά να λειτουργεί ως συμμαχία υψηλής αξιοπιστίας.
Από την άλλη πλευρά, θα ήταν αναλυτικά ανεπαρκές να αντιμετωπιστεί η υπόθεση αποκλειστικά ως προϊόν αμερικανικού αναθεωρητισμού, παραγνωρίζοντας τις ευρωπαϊκές αδυναμίες που επί δεκαετίες τροφοδότησαν την αμερικανική δυσφορία. Η Ευρώπη επέτρεψε σε μεγάλο βαθμό να παγιωθεί ένα μοντέλο στρατηγικού καταμερισμού εργασίας, στο οποίο οι Ηνωμένες Πολιτείες παρείχαν την ύψιστη αποτροπή, τις κρίσιμες δυνατότητες διοίκησης και ελέγχου, τη στρατηγική ομπρέλα και συχνά το πολιτικό ρίσκο, ενώ πολλά ευρωπαϊκά κράτη ευνοούνταν από το λεγόμενο peace dividend και διοχέτευαν πολιτικό κεφάλαιο και δημοσιονομικούς πόρους σε άλλες προτεραιότητες. Η μεταψυχροπολεμική περίοδος καλλιέργησε την ψευδαίσθηση ότι η μεγάλη διακρατική σύγκρουση υψηλής έντασης είχε επιστρέψει οριστικά στο παρελθόν και ότι η ευρωπαϊκή ασφάλεια μπορούσε να στηρίζεται σε μια περίπου αυτόματη αμερικανική εγγύηση χωρίς συνεχή αντίστοιχη επένδυση. Αυτή η παραδοχή κατέρρευσε βίαια με την επιστροφή του πολέμου μεγάλης κλίμακας στην ευρωπαϊκή ήπειρο, με την ενεργειακή αστάθεια, την αναβάθμιση των θαλάσσιων γραμμών επικοινωνίας ως ζήτημα εθνικής ισχύος και τη διασύνδεση περιφερειακών κρίσεων με την παγκόσμια οικονομική ασφάλεια. Η Ευρώπη αναγκάστηκε έτσι να αντιμετωπίσει το στρατηγικό έλλειμμα αυτονομίας της. Οι πρόσφατες εξελίξεις, περιλαμβανομένων νέων πρωτοβουλιών διακρατικής χρηματοδότησης εξοπλισμών και συμπληρωματικών σχημάτων αμυντικής συνεργασίας, φανερώνουν ότι οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες έχουν πλέον αντιληφθεί πως η αμυντική κυριαρχία δεν είναι αφηρημένο ιδεολόγημα αλλά όρος πολιτικής επιβίωσης. Η ενίσχυση των αμυντικών βιομηχανιών, η κοινή προμήθεια κρίσιμων συστημάτων, η διαλειτουργικότητα και η δυνατότητα παρατεταμένης επιχειρησιακής υποστήριξης δεν αποτελούν πλέον δευτερεύοντα τεχνοκρατικά ζητήματα. Αποτελούν τη βάση πάνω στην οποία θα κριθεί αν η Ευρώπη θα είναι στρατηγικός εταίρος με ουσιαστικό ειδικό βάρος ή γεωπολιτικός καταναλωτής ασφάλειας εξαρτώμενος από τις διακυμάνσεις της αμερικανικής εσωτερικής πολιτικής.
Η τρέχουσα ένταση γύρω από τη στάση των συμμάχων σε κρίσιμες θαλάσσιες και περιφερειακές ζώνες ασφαλείας δείχνει επίσης κάτι βαθύτερο: ότι η Δύση έχει εισέλθει σε φάση γεωπολιτικής διασποράς απειλών χωρίς πλήρως ενοποιημένη στρατηγική ιεράρχηση. Για ορισμένα ευρωπαϊκά κράτη, η πρωταρχική απειλή παραμένει αναμφίβολα η ρωσική αναθεωρητική ισχύς και η διαρκής αβεβαιότητα στο ανατολικό μέτωπο. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, αντιθέτως, η ατζέντα ασφαλείας είναι ευρύτερη και συνδέεται με θαλάσσια περάσματα, παγκόσμιες ενεργειακές ροές, τη σταθερότητα κρίσιμων περιφερειών και τη διατήρηση της αμερικανικής αποτρεπτικής εικόνας σε πολλαπλά θέατρα ταυτοχρόνως. Η απόκλιση αυτή δεν είναι απλή παρεξήγηση· είναι διαφορά στρατηγικής προτεραιοποίησης. Όταν, λοιπόν, η Ουάσιγκτον απαιτεί συμμαχική συμμετοχή σε επιχειρήσεις ή αποστολές εκτός του αυστηρού πυρήνα του Άρθρου 5, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις δεν αντιδρούν κατ’ ανάγκην από ιδεολογική άρνηση ή έλλειψη αλληλεγγύης, αλλά από διαφορετική ιεράρχηση απειλών, περιορισμούς μέσων, εσωτερικούς πολιτικούς συσχετισμούς και φόβο υπερεπέκτασης. Αυτό είναι ακριβώς το σημείο όπου το ΝΑΤΟ συναντά το εγγενές του όριο ως συμμαχία: η συνοχή του είναι υψηλή όταν διακυβεύεται η ασφάλεια του ευρωατλαντικού χώρου σε στενή έννοια, αλλά λιγότερο αυτόματη όταν η συζήτηση μετατοπίζεται σε «υβριδικά» ή εξωπεριφερειακά σενάρια που συνδέονται έμμεσα, και όχι άμεσα, με τη συλλογική άμυνα. Συνεπώς, η άρνηση συμμάχων να εμπλακούν σε συγκεκριμένη στρατιωτική αποστολή δεν ισοδυναμεί αναγκαστικά με κατάρρευση της συμμαχικής αλληλεγγύης. Μπορεί να σημαίνει ότι οι σύμμαχοι επιμένουν στη διάκριση ανάμεσα στην υπαρξιακή υποχρέωση της συνθήκης και στην πολιτική προαιρετικότητα των ευρύτερων στρατηγικών επιλογών. Το ερμηνευτικό σφάλμα του Τραμπ έγκειται ακριβώς εδώ: αντιμετωπίζει την περιορισμένη διάθεση των συμμάχων ως σχεδόν ηθικό παράπτωμα απέναντι στην Ουάσιγκτον, ενώ πρόκειται κατά βάση για διαφοροποίηση περί του τι συνιστά νομικά, πολιτικά και στρατηγικά συμμαχική υποχρέωση.
Από τη σκοπιά της πολιτικής επιστήμης και ειδικότερα της θεωρίας συμμαχιών, η συγκεκριμένη κρίση ρητορικής και εμπιστοσύνης επιβεβαιώνει δύο κλασικά συμπεράσματα. Πρώτον, όλες οι συμμαχίες φέρουν ταυτοχρόνως τον φόβο της εγκατάλειψης και τον φόβο της εμπλοκής. Τα μικρότερα ή περισσότερο εκτεθειμένα κράτη φοβούνται μήπως ο ισχυρός προστάτης υποχωρήσει όταν χρειαστεί να τους υπερασπιστεί. Ο ισχυρός προστάτης, αντιστοίχως, φοβάται μήπως οι δεσμεύσεις του τον παρασύρουν σε αχρείαστες ή δυσανάλογες εμπλοκές ή μήπως οι σύμμαχοι εκμεταλλεύονται τη δική του ισχύ χωρίς αντίστοιχο μερίδιο ευθύνης. Δεύτερον, οι συμμαχίες είναι σταθερές όχι επειδή εξαλείφουν αυτή τη διττή ανησυχία, αλλά επειδή την θεσμοποιούν και την διαχειρίζονται πολιτικά. Το ΝΑΤΟ υπήρξε επιτυχημένο ακριβώς επειδή μετέτρεψε το πρόβλημα της αξιοπιστίας σε μόνιμη διαβούλευση, σε κοινό στρατηγικό σχεδιασμό, σε διαλειτουργικότητα, σε πολιτική δέσμευση και σε κοινή επιχειρησιακή κουλτούρα. Όταν, όμως, η ηγετική δύναμη εγκαταλείπει τη θεσμική διαχείριση της αβεβαιότητας και επιστρέφει σε δημόσια γλώσσα όρων συναλλαγής, οι ενδιάμεσοι μηχανισμοί εξομάλυνσης υποχωρούν. Οι σύμμαχοι παύουν να αισθάνονται ότι συμμετέχουν σε κοινό στρατηγικό εγχείρημα και αρχίζουν να λειτουργούν ως κράτη που ελαχιστοποιούν το ρίσκο έκθεσής τους έναντι μιας απρόβλεπτης ηγεσίας. Με άλλα λόγια, η ρητορική της «πληρωμής» και της «ανταπόδοσης» δεν καθιστά απλώς το ΝΑΤΟ πιο απαιτητικό· το καθιστά πιο εύθραυστο, διότι αποσυνδέει τη συμμαχία από το κανονιστικό της υπόστρωμα. Η συμμαχική σχέση, για να είναι βιώσιμη, πρέπει να ξεπερνά το επίπεδο της λογιστικής αντιπαραβολής. Αν περιοριστεί σε αυτήν, η στρατηγική νομιμοποίηση αποσυντίθεται και τη θέση της καταλαμβάνει η καχυποψία. Σ’ ένα τέτοιο περιβάλλον, ακόμη και η σωστή διάγνωση υπαρκτών προβλημάτων βαρών και δυνατοτήτων οδηγεί σε λανθασμένη θεραπεία, διότι αντί να διορθώνει τις ανισορροπίες, επιταχύνει την αποσυσπείρωση.
Οι συνέπειες αυτής της εξέλιξης για την Ευρώπη είναι πολλαπλές και δεν περιορίζονται στο αμυντικό επίπεδο. Καταρχάς, επανενεργοποιείται με ένταση η συζήτηση περί ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας, όχι πλέον ως ιδεολογικός ανταγωνισμός προς το ΝΑΤΟ, αλλά ως λειτουργική αναγκαιότητα για την επιβίωση της ίδιας της διατλαντικής σχέσης σε πιο ισόρροπη βάση. Η στρατηγική αυτονομία, εφόσον νοηθεί σοβαρά και όχι ως ρητορικό σύνθημα, δεν σημαίνει αποδέσμευση από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Σημαίνει ικανότητα της Ευρώπης να αποτρέπει, να υποστηρίζει και να ενεργεί με τρόπο που να μειώνει το διαρκές έλλειμμα εξάρτησης από την αμερικανική βούληση. Δεύτερον, αναβαθμίζεται η σημασία της αμυντικής βιομηχανικής πολιτικής. Η Ευρώπη δεν μπορεί να μιλά για στρατηγική ωρίμανση όσο εξακολουθεί να εξαρτάται από εξωτερικούς προμηθευτές, κατακερματισμένες παραγγελίες, βραδείς κύκλους παραγωγής και ελλείμματα τυποποίησης. Τρίτον, η κρίση αυτή ενισχύει τον ρόλο κρατών που ήδη κινούνται ταχύτερα προς λογικές συντονισμένης χρηματοδότησης, κοινών προμηθειών και επιτάχυνσης επενδύσεων, διαμορφώνοντας νέους «πυρήνες» στρατηγικής πρωτοβουλίας μέσα στην ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας. Τέταρτον, εισάγει μια νέα πραγματικότητα για τα μεσαία και μικρότερα ευρωπαϊκά κράτη: δεν αρκεί πλέον η πολιτική επίκληση της συμμαχίας· απαιτείται χειροπιαστή συμβολή σε δυνάμεις, δυνατότητες, υποδομές, εφοδιαστική υποστήριξη, κυβερνοάμυνα, ανθεκτικότητα και βιομηχανική παραγωγική ικανότητα. Αυτό το νέο περιβάλλον δεν επιτρέπει στρατηγικό εφησυχασμό. Επιβάλλει αναθεώρηση δογμάτων, επενδυτική συνέχεια, πολιτική προετοιμασία της κοινής γνώμης και κυρίως μια νέα θεώρηση της ασφάλειας ως θεμελιώδους όρου κυριαρχίας και όχι ως δευτερεύουσας δημόσιας πολιτικής. Η Ευρώπη, επομένως, βρίσκεται ενώπιον μιας ιστορικής ειρωνείας: η αμερικανική αμφιθυμία μπορεί τελικά να λειτουργήσει ως καταλύτης για τη δική της γεωπολιτική ενηλικίωση.
Για τις ίδιες τις Ηνωμένες Πολιτείες, όμως, η συναλλακτική υποβάθμιση του ΝΑΤΟ θα ήταν βραχυπρόθεσμα εντυπωσιακή αλλά μακροπρόθεσμα αυτοϋπονομευτική. Η αμερικανική ισχύς στη μεταπολεμική διεθνή τάξη ουδέποτε στηρίχθηκε αποκλειστικά στο ακαθάριστο μέγεθος των ενόπλων δυνάμεών της. Στηρίχθηκε στο γεγονός ότι η Ουάσιγκτον ηγήθηκε ενός πλέγματος θεσμών, συμμαχιών, κανόνων, χρηματοπιστωτικών και τεχνολογικών δικτύων που πολλαπλασίαζαν την επιρροή της πολύ πέραν της αμιγώς εθνικής της ισχύος. Το ΝΑΤΟ ήταν και παραμένει το σημαντικότερο γεωστρατηγικό παράδειγμα αυτής της πολλαπλασιαστικής λογικής. Μια Αμερική που απειλεί περιοδικά να αποδυναμώσει ή να επαναξιολογήσει τον πυρήνα της ίδιας της διατλαντικής δομής δεν εμφανίζεται ισχυρότερη, αλλά περισσότερο ασταθής ως ηγεμονική δύναμη. Ενδέχεται να κερδίζει πρόσκαιρη διαπραγματευτική πίεση έναντι ορισμένων εταίρων, αλλά ταυτοχρόνως προκαλεί μεσοπρόθεσμη μείωση της εμπιστοσύνης προς τις αμερικανικές εγγυήσεις, άρα και μείωση της προθυμίας τρίτων να στοιχηματίσουν στρατηγικά πάνω στη σταθερότητα της αμερικανικής βούλησης. Η αντίφαση είναι προφανής: μια ηγεμονική δύναμη που ζητεί από τους συμμάχους της περισσότερα, ενώ ταυτόχρονα καθιστά αβέβαιη τη θεμελιώδη εγγύηση που τους ενώνει, υπονομεύει το ίδιο το κίνητρο συμμόρφωσης που επιθυμεί να ενισχύσει. Επιπλέον, η αμφισβήτηση της συμμαχίας ανοίγει ζωτικό χώρο σε ανταγωνιστές να επενδύσουν σε διαιρετικές στρατηγικές, στην αποδόμηση της διατλαντικής συνοχής και στην ενθάρρυνση του ευρωπαϊκού κατακερματισμού. Υπό αυτή την έννοια, η επανειλημμένη δημοσιοποίηση σκέψεων περί αποστασιοποίησης από το ΝΑΤΟ δεν είναι απλώς σκληρή διαπραγμάτευση. Είναι μια μορφή στρατηγικής αυταπάτης, διότι υποτιμά το πόσο εξαρτάται και η ίδια η αμερικανική παγκόσμια πρωτοκαθεδρία από τη μακροχρόνια συνοχή των συμμαχιών της.
Από ιστορική άποψη, κάθε μεγάλη συμμαχική κρίση γεννά δύο παράλληλες αναγνώσεις: την αναγνωστική της παρακμής και την αναγνωστική της προσαρμογής. Η πρώτη θεωρεί ότι οι εσωτερικές αντιθέσεις, η άνιση επιβάρυνση, οι αποκλίνουσες προτεραιότητες και η κόπωση της ηγεμονικής δύναμης προοιωνίζονται αναπόφευκτη αποσύνθεση. Η δεύτερη θεωρεί ότι οι κρίσεις, εφόσον δεν μετατραπούν σε θεσμική ρήξη, λειτουργούν συχνά ως μηχανισμοί αναδιάρθρωσης και αναζωογόνησης. Στην περίπτωση του ΝΑΤΟ, τα δεδομένα συνηγορούν υπέρ μιας ενδιάμεσης εκτίμησης. Η Συμμαχία δεν βρίσκεται στο χείλος μιας άμεσης κατάρρευσης. Παραμένει ο ισχυρότερος, πυκνότερος και επιχειρησιακά πιο ολοκληρωμένος αμυντικός θεσμός στον κόσμο, με κοινές δομές, συσσωρευμένη εμπειρία και εξαιρετικά υψηλό βαθμό διαλειτουργικότητας. Ταυτόχρονα, όμως, βρίσκεται αναμφίβολα σε φάση βαθιάς πολιτικής μετάβασης. Η μετάβαση αυτή δεν αφορά μόνο το ύψος των εξοπλισμών ή τη γεωγραφία των απειλών, αλλά το ίδιο το ερώτημα της ηγεσίας: πώς διατηρείται μια συμμαχία όταν η ηγετική της δύναμη oscillates ανάμεσα στην εγγύηση και στην αμφισβήτηση; Η απάντηση δεν μπορεί να είναι ούτε ευσεβής προσδοκία ότι η παλαιά κανονικότητα θα επανέλθει αυτομάτως ούτε ευρωπαϊκή ακινησία υπό το βάρος της αμερικανικής αβεβαιότητας. Η μόνη ρεαλιστική διέξοδος είναι μια διπλή κίνηση: από τη μία, σαφής ευρωπαϊκή ανάληψη ευθύνης σε επίπεδο πόρων, βιομηχανίας και αποτροπής· από την άλλη, επίμονη υπεράσπιση του θεσμικού χαρακτήρα του ΝΑΤΟ ως συστήματος συλλογικής άμυνας και όχι ως εργαλείου περιστασιακής συμμόρφωσης στις εκάστοτε απαιτήσεις της Ουάσιγκτον. Αν αυτή η διπλή κίνηση αποτύχει, η Δύση θα συνεχίσει να διαθέτει υλικό ισχύος, αλλά με μειωμένη στρατηγική συνοχή. Και στη διεθνή πολιτική, η απώλεια συνοχής είναι συχνά η αρχή της απώλειας επιρροής.
Συνολικά, οι πρόσφατες δηλώσεις Τραμπ περί επανεξέτασης της αμερικανικής σχέσης με το ΝΑΤΟ δεν πρέπει να ιδωθούν ως ένα απομονωμένο επικοινωνιακό ξέσπασμα, αλλά ως συμπύκνωση της μεγάλης στρατηγικής αβεβαιότητας που χαρακτηρίζει τη μεταβατική φάση του διεθνούς συστήματος. Η σημασία τους έγκειται στο ότι φέρνουν στην επιφάνεια όλες τις αντιφάσεις που είχαν συγκαλυφθεί από τη μεταπολεμική βεβαιότητα της αμερικανικής πρωτοκαθεδρίας: την αντίφαση ανάμεσα στην ηγεσία και στο κόστος της, ανάμεσα στη θεσμική δέσμευση και στον εθνικό υπολογισμό, ανάμεσα στην κοινότητα ασφαλείας και στη συναλλακτική γεωπολιτική. Το πραγματικό διακύβευμα, επομένως, δεν είναι απλώς αν ο Τραμπ θα επανέλθει λεκτικά κατά της Συμμαχίας ή αν οι Ευρωπαίοι θα αυξήσουν περαιτέρω τις αμυντικές τους δαπάνες. Το βαθύτερο διακύβευμα είναι αν ο ευρωατλαντικός χώρος θα κατορθώσει να επανασυνθέσει ένα πειστικό πλαίσιο αμοιβαιότητας που να μην εκλαμβάνει την αλληλεγγύη ως μονομερή παροχή, αλλά ούτε και να εκβιάζει τη συμμαχική πίστη μέσω δημόσιων απειλών αποστασιοποίησης. Μια βιώσιμη διατλαντική σχέση προϋποθέτει Ευρώπη ισχυρότερη, βιομηχανικά ικανότερη, στρατιωτικά σοβαρότερη και πολιτικά προετοιμασμένη να αναλάβει βαρύτερο μερίδιο ευθύνης. Προϋποθέτει, όμως, και Ηνωμένες Πολιτείες που αντιλαμβάνονται ότι η ηγεσία δεν είναι λογιστικό συμβόλαιο στιγμιαίας ανταπόδοσης, αλλά διαρκής επένδυση σε ένα σύστημα συμμαχιών που ενισχύει τη δική τους στρατηγική θέση. Αν αυτή η αμοιβαία αναπροσαρμογή συμβεί, η τωρινή κρίση μπορεί να λειτουργήσει ως σκληρός αλλά παραγωγικός σταθμός ανασύνταξης. Αν δεν συμβεί, τότε οι δηλώσεις του Τραμπ θα καταγραφούν ιστορικά όχι απλώς ως μια προκλητική παρέμβαση, αλλά ως ένα ακόμη ορόσημο στη σταδιακή μετάβαση από τη θεσμικά οργανωμένη Δύση σε μια περισσότερο ρευστή, ανταγωνιστική και λιγότερο προβλέψιμη εποχή
Πρόσφατα σχόλια