Η σημερινή οικονομική πίεση αγγίζει τον πυρήνα του ευρωπαϊκού οικοδομήματος: τη θεσμική αξιοπιστία. Η αξιοπιστία αυτή συνιστά λειτουργικό όρο της οικονομικής και πολιτικής σταθερότητας, διότι πάνω σε αυτήν στηρίζονται η εμπιστοσύνη των πολιτών, η προθυμία των αγορών να χρηματοδοτούν, η δυνατότητα των κυβερνήσεων να ζητούν κοινωνική ανοχή σε δύσκολες αποφάσεις και η ικανότητα των υπερεθνικών θεσμών να εμφανίζονται ως φορείς συλλογικής ασφάλειας. Σε περιβάλλον αυξημένου κόστους και αβεβαιότητας, η αξιοπιστία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα, επειδή οι υλικές πιέσεις κάνουν τις κοινωνίες πιο απαιτητικές, τις αγορές πιο καχύποπτες και τις κυβερνήσεις πιο εκτεθειμένες σε σφάλματα κρίσης ή αστοχίες σχεδιασμού.
Η ευρωπαϊκή ιδιαιτερότητα έγκειται στο ότι η θεσμική αξιοπιστία υπήρξε για δεκαετίες ένα από τα ισχυρότερα υποκατάστατα της περιορισμένης πολιτικής και δημοσιονομικής ενοποίησης. Η Ευρωπαϊκή Ένωση και ειδικότερα η Ευρωζώνη δεν μπορούσαν να στηριχθούν στον ίδιο βαθμό με ένα ενιαίο κράτος σε κοινή δημοσιονομική κυριαρχία, άρα στήριξαν σημαντικό μέρος της σταθερότητάς τους στη δημιουργία προσδοκίας σοβαρότητας, προβλεψιμότητας, κανονιστικής συνέπειας και ορθολογικής διαχείρισης. Όσο αυτή η προσδοκία παρέμενε ισχυρή, οι ατέλειες της αρχιτεκτονικής ήταν περισσότερο διαχειρίσιμες. Όταν όμως οι οικονομικές πιέσεις αυξάνονται και οι πολίτες ή οι αγορές αρχίζουν να αμφιβάλλουν ότι οι θεσμοί μπορούν να προλάβουν ή να αμβλύνουν τις συνέπειες, τότε η αξιοπιστία δεν λειτουργεί πλέον ως σταθεροποιητής αλλά ως πεδίο δοκιμασίας. Και επειδή η Ευρώπη έχει επενδύσει τόσο έντονα σε αυτή την πηγή νομιμοποίησης, η φθορά της γίνεται ιδιαίτερα σοβαρή.
Η σχέση ανάμεσα στο οικονομικό κόστος και στη θεσμική αξιοπιστία είναι πιο άμεση απ’ όσο συνήθως αναγνωρίζεται. Όταν η οικονομική πίεση περιορίζεται, οι θεσμοί μπορούν να διατηρούν κύρος ακόμη και αν κινούνται βραδύτερα ή αν λειτουργούν περισσότερο με όρους διαδικασίας παρά αποτελέσματος. Όταν όμως οι πολίτες αισθάνονται ότι η καθημερινότητά τους επιβαρύνεται αισθητά, ότι η σταθερότητα του εισοδήματος αποδυναμώνεται και ότι το μέλλον καθίσταται λιγότερο προβλέψιμο, τότε η κοινωνική προσδοκία μετατοπίζεται. Οι θεσμοί δεν κρίνονται πλέον μόνο ως προς την κανονιστική τους ορθότητα αλλά ως προς την ικανότητά τους να παράγουν χειροπιαστή προστασία. Σε αυτό το σημείο, ακόμη και τεχνικά επαρκείς ή οικονομικά ορθές αποφάσεις μπορεί να εμφανιστούν ως ανεπαρκείς εφόσον δεν συνοδεύονται από αίσθηση ασφάλειας. Η αξιοπιστία, συνεπώς, δεν είναι μόνο ζήτημα λογικής συνέπειας· είναι και ζήτημα κοινωνικής εμπειρίας.
Το ίδιο ισχύει και στις αγορές. Οι επενδυτές δεν αξιολογούν μόνο τους αριθμούς ενός προϋπολογισμού ή ενός χρέους, αλλά και τη γενικότερη εντύπωση θεσμικής σοβαρότητας που αποπνέει ένα κράτος ή μια ένωση κρατών. Όσο πιο πειστικός εμφανίζεται ένας πολιτικός και διοικητικός μηχανισμός ως προς τη δυνατότητά του να αναγνωρίζει τον κίνδυνο, να αποφασίζει εγκαίρως και να τηρεί συνεπή πορεία, τόσο μεγαλύτερη εμπιστοσύνη προκαλεί ακόμη και σε δύσκολες συνθήκες. Αντιθέτως, η αίσθηση αμφιθυμίας, καθυστέρησης, αποσπασματικότητας ή διαρκούς αναπροσαρμογής χωρίς σαφή στρατηγικό ορίζοντα μπορεί να έχει σοβαρές επιπτώσεις στο κόστος δανεισμού και στην αντίληψη περί κινδύνου. Με άλλα λόγια, η αξιοπιστία είναι οικονομικό περιουσιακό στοιχείο. Και όπως κάθε περιουσιακό στοιχείο, μπορεί να απομειωθεί αν δεν συντηρείται με συνέπεια.
Στη σημερινή Ευρώπη, η δοκιμασία αυτή είναι σύνθετη επειδή οι θεσμοί λειτουργούν σε πολλά επίπεδα ταυτόχρονα. Η εθνική κυβέρνηση καλείται να παραμείνει αξιόπιστη προς τους πολίτες, τις αγορές και τους ευρωπαϊκούς κανόνες. Οι ευρωπαϊκοί θεσμοί οφείλουν να εμφανίζονται αξιόπιστοι τόσο ως θεματοφύλακες σταθερότητας όσο και ως μηχανισμοί συλλογικής ασφάλειας. Η κεντρική τράπεζα πρέπει να διατηρεί την αξιοπιστία της ως εγγυήτρια νομισματικής σταθερότητας, χωρίς να προκαλεί την εντύπωση ότι αδιαφορεί για το πολιτικό και κοινωνικό κόστος. Σε εποχές πίεσης, οι τρεις αυτές διαστάσεις δεν ταυτίζονται πάντοτε. Αυτό δημιουργεί πεδίο τριβής, στο οποίο κάθε επίπεδο διακυβέρνησης μπορεί να φαίνεται επαρκές ως προς τον δικό του ρόλο και ταυτόχρονα ανεπαρκές ως προς τις συνολικές προσδοκίες της κοινωνίας. Εκεί ακριβώς γεννάται ο κίνδυνος φθοράς της εμπιστοσύνης.
Η φθορά αυτή είναι ιδιαιτέρως επικίνδυνη για την Ευρώπη, επειδή η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση δεν στηρίζεται αποκλειστικά σε συναισθηματική ή ταυτοτική ενότητα, αλλά σε μεγάλο βαθμό στην προσδοκία ότι παρέχει ανώτερη σταθερότητα σε σχέση με ένα κατακερματισμένο εθνικό πλαίσιο. Εάν αυτή η υπόσχεση σταθερότητας αποδυναμωθεί, το πρόβλημα δεν θα περιοριστεί σε επιμέρους κυβερνήσεις ή σε συγκεκριμένες πολιτικές. Θα αγγίξει το ίδιο το νόημα της ευρωπαϊκής προστασίας. Οι πολίτες θα αρχίσουν να αναρωτιούνται κατά πόσον η πολυεπίπεδη διακυβέρνηση που χαρακτηρίζει την Ευρώπη τους καθιστά πράγματι ασφαλέστερους ή απλώς πιο απομακρυσμένους από τα κέντρα λήψης αποφάσεων. Η αμφιβολία αυτή μπορεί να εξελιχθεί σε βαθύτερη κρίση νομιμοποίησης εάν δεν υπάρξει πειστική επανασύνδεση μεταξύ θεσμικής λογικής και κοινωνικού αποτελέσματος.
Σε αυτή τη βάση, η ενίσχυση της αξιοπιστίας δεν μπορεί να περιορίζεται σε διακηρύξεις σοβαρότητας ή σε επίκληση κανόνων. Απαιτείται σύνθεση αποτελεσματικότητας, διαφάνειας, έγκαιρης παρέμβασης, δίκαιης κατανομής βαρών και σαφούς πολιτικού λόγου. Οι θεσμοί γίνονται πειστικοί όταν οι αποφάσεις τους είναι ταυτόχρονα κατανοητές, συνεπείς και πρακτικά αισθητές ως στοιχείο σταθεροποίησης. Σε περιόδους πίεσης, η καθυστέρηση ή η υπερβολική αφαίρεση της γλώσσας μπορεί να είναι εξίσου επιζήμιες με την ίδια την ανεπάρκεια των μέτρων. Διότι ο πολίτης ή ο επενδυτής δεν κρίνει μόνο το αν τελικώς υιοθετήθηκε μια ορθή λύση, αλλά και το αν υπήρξε η εντύπωση ότι η εξουσία κατανοεί πραγματικά τη φύση του προβλήματος και μπορεί να το αντιμετωπίσει χωρίς σύγχυση.
Το κρίσιμο συμπέρασμα είναι ότι σε έναν ακριβότερο και πιο αβέβαιο κόσμο η θεσμική αξιοπιστία καθίσταται ακόμη πιο πολύτιμη, αλλά ταυτόχρονα και πιο δύσκολη στη διατήρησή της. Δεν αρκεί πλέον η τυπική συνέπεια ή η προηγούμενη φήμη· χρειάζεται διαρκής ανανέωση της εμπιστοσύνης μέσω αποτελέσματος. Η Ευρώπη θα κριθεί τα επόμενα χρόνια όχι μόνο από την ικανότητά της να διαχειρίζεται οικονομικά τις πιέσεις, αλλά και από το αν κατορθώσει να διατηρήσει την αίσθηση ότι η πολιτική και θεσμική της οργάνωση εξακολουθεί να αποτελεί πλεονέκτημα και όχι πρόσθετο βάρος. Εάν το πετύχει, θα ενισχύσει τη συνοχή της ακόμη και μέσα στην πίεση. Εάν αποτύχει, η οικονομική δυσκολία θα μετατραπεί σταδιακά σε κρίση εμπιστοσύνης με μακροχρόνιες συνέπειες για τη λειτουργία της ίδιας της ευρωπαϊκής δημοκρατικής και οικονομικής τάξης.
Πρόσφατα σχόλια