Η ουσιαστική κατανόηση της θεσμικής λειτουργίας στο Ιράν προϋποθέτει την εγκατάλειψη της νομικιστικής προσέγγισης και τη μετάβαση σε μια ανάλυση πραγματικής ισχύος. Το ιρανικό κράτος δεν κυβερνάται πρωτίστως μέσω των θεσμών που προβλέπει το Σύνταγμα, αλλά μέσω ενός πλέγματος παραθεσμικών μηχανισμών που λειτουργούν παράλληλα, υπερκείμενα και συχνά ανεξέλεγκτα από το επίσημο πολιτειακό πλαίσιο. Αυτοί οι μηχανισμοί δεν αποτελούν παρεκκλίσεις· αποτελούν τον πυρήνα του συστήματος.
Κεντρικός άξονας αυτής της παραθεσμικής εξουσίας είναι οι Φρουροί της Επανάστασης (IRGC). Τυπικά, το Σύνταγμα τους αναγνωρίζει ως δύναμη προστασίας της επανάστασης. Στην πράξη, συνιστούν κράτος εν κράτει. Διαθέτουν στρατιωτική, οικονομική, πληροφοριακή και ιδεολογική ισχύ που υπερβαίνει κάθε άλλη κρατική δομή. Ο ρόλος τους δεν περιορίζεται στην ασφάλεια· επεκτείνεται στην πολιτική καθοδήγηση, στην καταστολή εσωτερικών απειλών και στη διαμόρφωση στρατηγικών επιλογών της χώρας.
Η οικονομική διάσταση της ισχύος των IRGC είναι κρίσιμη. Μέσω ενός δικτύου εταιρειών, ιδρυμάτων και «φιλανθρωπικών» οργανισμών, ελέγχουν βασικούς τομείς της ιρανικής οικονομίας: ενέργεια, κατασκευές, μεταφορές, τηλεπικοινωνίες. Αυτή η οικονομική αυτονομία τους καθιστά ανεξάρτητους από τον κρατικό προϋπολογισμό και άρα από κάθε μορφή κοινοβουλευτικού ή διοικητικού ελέγχου. Η πολιτική ισχύς θεμελιώνεται έτσι σε υλική βάση.
Παράλληλα, λειτουργεί ένα εκτεταμένο σύστημα παραδικαστικών μηχανισμών. Επαναστατικά δικαστήρια, ειδικές εισαγγελίες, θρησκευτικά όργανα επιβολής ηθικής τάξης συνιστούν ένα δίκτυο ποινικής εξουσίας που λειτουργεί εκτός των εγγυήσεων δίκαιης δίκης. Η δικαιοσύνη δεν λειτουργεί ως θεσμός προστασίας δικαιωμάτων, αλλά ως εργαλείο πολιτικής πειθάρχησης.
Ιδιαίτερη σημασία έχει ο ιδεολογικός μηχανισμός ελέγχου. Μέσω της εκπαίδευσης, των ΜΜΕ, της λογοκρισίας και της πολιτιστικής πολιτικής, το καθεστώς επιχειρεί να αναπαράγει τη νομιμοποίησή του.
Το παραθεσμικό σύστημα ολοκληρώνεται από τα θρησκευτικά ιδρύματα (bonyads), τα οποία ελέγχουν τεράστιους πόρους χωρίς διαφάνεια ή λογοδοσία. Τυπικά λειτουργούν ως κοινωφελείς οργανισμοί· ουσιαστικά αποτελούν οικονομικά και πολιτικά εργαλεία του καθεστώτος. Η ύπαρξή τους υπονομεύει κάθε έννοια δημοσιονομικού ελέγχου και θεσμικής ισονομίας.
Το αποτέλεσμα αυτής της αρχιτεκτονικής είναι ένα σύστημα όπου το Σύνταγμα λειτουργεί περισσότερο ως συμβολικό περίβλημα παρά ως πραγματικός κανόνας εξουσίας. Η πολιτική απόφαση λαμβάνεται εκτός θεσμών, εφαρμόζεται μέσω παραθεσμικών δικτύων και νομιμοποιείται εκ των υστέρων, αν χρειαστεί, μέσω τυπικών διαδικασιών. Πρόκειται για ένα καθεστώς όπου η διάκριση μεταξύ κράτους, καθεστώτος και ιδεολογίας καταρρέει.
Αυτή η δομή εξηγεί γιατί οι κρίσεις στο Ιράν δεν οδηγούν σε θεσμικές μεταρρυθμίσεις αλλά σε ενίσχυση της καταστολής. Το σύστημα δεν διαθέτει μηχανισμούς αυτοδιόρθωσης. Κάθε πίεση εκλαμβάνεται ως υπαρξιακή απειλή. Έτσι, η παραθεσμική εξουσία δεν είναι προσωρινή λύση, αλλά μόνιμη συνθήκη διακυβέρνησης.
Το ιρανικό καθεστώς, επομένως, δεν μπορεί να αναλυθεί με όρους τυπικής πολιτειακής θεωρίας. Αποτελεί παράδειγμα θεσμοποιημένης παραθεσμικότητας, όπου η πραγματική ισχύς κατοικεί εκτός του Συντάγματος αλλά αντλεί από αυτό συμβολική νομιμοποίηση. Αυτή η αντίφαση είναι το δομικό του αδιέξοδο.
Πρόσφατα σχόλια