Η ενεργειακή αναστάτωση δεν είναι μόνο πρόβλημα διεθνών αγορών ή μακροοικονομικών προβολών. Είναι πρωτίστως πρόβλημα καθημερινής οικονομίας, δηλαδή πρόβλημα του πώς ένα εξωτερικό σοκ μετασχηματίζεται σε διαρκή πίεση πάνω στο πραγματικό εισόδημα, στην οικιακή κατανάλωση, στη μικρή επιχείρηση και τελικά στη συνολική κοινωνική συνοχή. Όταν η ενέργεια ακριβαίνει απότομα, δεν αυξάνει απλώς έναν λογαριασμό. Μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο κατανέμονται όλες οι αναγκαίες δαπάνες του νοικοκυριού. Το κόστος μετακίνησης, η θέρμανση και η ψύξη, τα τρόφιμα, το μεταφορικό κόστος των βασικών αγαθών, οι τιμές υπηρεσιών και το λειτουργικό κόστος της μικρής αγοράς εισέρχονται σε νέα ανοδική τροχιά. Έτσι, η ενεργειακή πίεση μετατρέπεται σε οριζόντια απομείωση της αγοραστικής δύναμης. Η οικονομική ζημία, επομένως, δεν μετριέται μόνο με βάση τον δείκτη τιμών, αλλά και με βάση το πόσο μικρότερο πραγματικό περιθώριο επιλογών έχει το μέσο νοικοκυριό στο τέλος κάθε μήνα.
Ο πιο σκληρός μηχανισμός αυτού του φαινομένου είναι η άνιση κοινωνική του διάχυση. Τα χαμηλά και μεσαία εισοδήματα δαπανούν αναλογικά μεγαλύτερο μέρος του προϋπολογισμού τους σε βασικά αγαθά, ενέργεια και μεταφορές. Επομένως, η ίδια ποσοστιαία αύξηση τιμών επιδρά πολύ εντονότερα στο βιοτικό τους επίπεδο απ’ ό,τι στα ανώτερα στρώματα. Η ενεργειακή κρίση λειτουργεί έτσι ως έμμεσος μηχανισμός αναδιανομής εις βάρος όσων έχουν λιγότερη δυνατότητα προσαρμογής. Τα ευπορότερα στρώματα μπορούν να μειώσουν άλλες δαπάνες, να αξιοποιήσουν αποταμιεύσεις ή να απορροφήσουν προσωρινά το κόστος. Τα ασθενέστερα κοινωνικά στρώματα, αντίθετα, αναγκάζονται να κόψουν ακόμη και αναγκαίες ή ημι-αναγκαίες καταναλώσεις. Από εκεί ξεκινά μια αλυσιδωτή επίπτωση που επηρεάζει το λιανεμπόριο, τις μικρές υπηρεσίες, την τοπική αγορά και την ίδια τη ροή της εσωτερικής ζήτησης. Η ακρίβεια στην ενέργεια, συνεπώς, δεν εξαντλείται στο επίπεδο του κόστους διαβίωσης. Μετατρέπεται σε παράγοντα κοινωνικής και αναπτυξιακής αποδυνάμωσης.
Αυτό ακριβώς καθιστά τη σημερινή συγκυρία τόσο επικίνδυνη για οικονομίες που ήδη αναπτύσσονται αργά. Το ΔΝΤ εξακολουθεί να προβλέπει 1,3% ανάπτυξη για την Ευρωζώνη το 2026, δηλαδή μια επίδοση ήδη ανεπαρκή για να προσφέρει ισχυρά κοινωνικά περιθώρια απορρόφησης νέου σοκ. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ακόμη και μέτρια αύξηση της ενεργειακής επιβάρυνσης αρκεί για να συρρικνώσει την ιδιωτική κατανάλωση και να μεταφέρει σημαντικό βάρος σε νοικοκυριά και μικρές επιχειρήσεις. Η οικονομία γίνεται τότε κοινωνικά ασύμμετρη: οι δείκτες μπορεί να συνεχίζουν να κινούνται οριακά ανοδικά, αλλά η καθημερινή εμπειρία μεγάλων τμημάτων της κοινωνίας γίνεται αισθητά χειρότερη. Αυτή η απόκλιση ανάμεσα στη στατιστική ανάπτυξη και στη βιωμένη οικονομική πραγματικότητα είναι μία από τις πιο επικίνδυνες συνθήκες για τη σταθερότητα ενός κοινωνικού συστήματος.
Η νομισματική πολιτική αδυνατεί να δώσει από μόνη της απάντηση σε αυτό το πρόβλημα. Οι κεντρικές τράπεζες μπορούν να προσπαθήσουν να αποτρέψουν τη μονιμοποίηση των πληθωριστικών προσδοκιών, δεν μπορούν όμως να αποκαταστήσουν άμεσα το πραγματικό εισόδημα των νοικοκυριών. Αντιθέτως, όταν η απάντηση στον πληθωρισμό συνοδεύεται από παρατεταμένα υψηλά επιτόκια, το κοινωνικό κόστος επιτείνεται μέσω της ακριβότερης χρηματοδότησης, των πιέσεων σε στεγαστικά και επιχειρηματικά δάνεια και της υποχώρησης της οικονομικής κινητικότητας. Η αγορά χρήματος γίνεται έτσι ένας δεύτερος μηχανισμός πίεσης πάνω σε νοικοκυριά και μικρές επιχειρήσεις. Πρόκειται για τυπική περίπτωση όπου η αναγκαία αντιπληθωριστική στάση δεν αρκεί ως κοινωνική πολιτική. Αντιθέτως, αναδεικνύει ακόμη περισσότερο την ανάγκη για στοχευμένη, προσεκτική και κοινωνικά δίκαιη κρατική παρέμβαση. Οι τελευταίες τοποθετήσεις Ευρωπαίων κεντρικών τραπεζιτών και η αγοραία αναπροσαρμογή των προσδοκιών επιβεβαιώνουν ακριβώς αυτό: ο ενεργειακός πληθωρισμός περιορίζει την ευχέρεια χαλάρωσης και αναγκάζει τη νομισματική πολιτική να παραμένει σε αυξημένη επιφυλακή.
Η ελληνική οικονομία προσφέρει χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η ακρίβεια στην ενέργεια μετατρέπεται σε κοινωνική πίεση ευρύτερου τύπου. Μια οικονομία όπου τα νοικοκυριά έχουν περάσει ήδη διαδοχικά κύματα απώλειας εισοδηματικής άνεσης, όπου η μικρή και μεσαία επιχείρηση κυριαρχεί στην αγορά και όπου μεγάλο μέρος της κατανάλωσης αφορά βασικά αγαθά και υπηρεσίες, δεν διαθέτει μεγάλη ικανότητα απορρόφησης ενός νέου κύκλου ανατιμήσεων. Όταν αυξάνονται οι λογαριασμοί, τα καύσιμα και το κόστος μεταφοράς, η πίεση δεν σταματά στον οικογενειακό προϋπολογισμό. Φθάνει στις τιμές των προϊόντων, στις λειτουργικές δαπάνες των επιχειρήσεων, στην εστίαση, στη διανομή, στη μικρή βιοτεχνία, στον αγρότη, στον αυτοαπασχολούμενο. Η ενεργειακή ακρίβεια μετατρέπεται έτσι σε σύστημα μετάδοσης αβεβαιότητας που διαπερνά ολόκληρη την κοινωνική δομή.
Πρόσφατα σχόλια