Η συνεργασία ΗΠΑ–Ιράν για την ειρηνική χρήση της πυρηνικής ενέργειας εγκαινιάστηκε το 1957, στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας “Atoms for Peace” του Προέδρου Αϊζενχάουερ. Η συμφωνία προέβλεπε μεταφορά τεχνολογίας, ερευνητικού εξοπλισμού και καυσίμων υψηλού εμπλουτισμού. Η Ουάσινγκτον αναγνώριζε το Ιράν ως σύμμαχο έναντι της εξάπλωσης της σοβιετικής επιρροής στη Μέση Ανατολή.
Οραματισμός για περιφερειακή ηγεμονία
Κατά τη δεκαετία του 1970, το Ιράν φιλοδοξούσε να καταστεί περιφερειακή βιομηχανική υπερδύναμη. Με την υποστήριξη της Γερμανίας και της Γαλλίας, ιδρύθηκε ο Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας του Ιράν (AEOI) το 1974. Οι μεγάλες επενδύσεις – όπως η συμμετοχή στην Eurodif – υποδήλωναν την πρόθεση του Ιράν να καταστεί ενεργειακά αυτόνομο.
- 1979–2002: Από την Επανάσταση στην Επιστροφή στην Πυρηνική Σκηνή
Η μετα-επαναστατική απόσυρση
Μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, το Ιράν διέκοψε τις σχέσεις με τη Δύση και ανέστειλε το μεγαλύτερο μέρος των πυρηνικών του έργων. Η νέα ηγεσία, υπό τον Αγιατολάχ Χομεϊνί, χαρακτήρισε το πρόγραμμα “δυτικό κατάλοιπο”. Ωστόσο, η εμπειρία του πολέμου με το Ιράκ (1980–1988) και η χρήση χημικών όπλων από τον Σαντάμ Χουσεΐν ώθησε το καθεστώς να επανεξετάσει τις δυνατότητες της πυρηνικής αποτροπής.
Αθόρυβη ανασύσταση πυρηνικών ικανοτήτων
Στη δεκαετία του 1990, η Τεχεράνη ενίσχυσε τη συνεργασία με την Κίνα και τη Ρωσία, ενώ άρχισε να κατασκευάζει κρυφά εγκαταστάσεις εμπλουτισμού στο Νατάνζ και εγκαταστάσεις βαρέος ύδατος στο Αράκ, χωρίς να τις δηλώσει στην ΙΑΕΑ.
- 2002–2006: Η Αποκάλυψη των Μυστικών Εγκαταστάσεων
Το σοκ της διεθνούς κοινότητας
Το 2002, το αντιπολιτευόμενο Εθνικό Συμβούλιο Αντίστασης του Ιράν αποκάλυψε τις μυστικές εγκαταστάσεις. Η ΙΑΕΑ επιβεβαίωσε παραβίαση των κανόνων δήλωσης, γεγονός που ενίσχυσε τις υποψίες για πιθανή στρατιωτική διάσταση του προγράμματος. Παρά τις προσπάθειες των «Τριών της ΕΕ» (Γαλλία, Βρετανία, Γερμανία), το Ιράν επανεκκίνησε τον εμπλουτισμό το 2006, οδηγώντας σε κυρώσεις του ΟΗΕ με το Ψήφισμα 1737.
- 2013–2015: Το JCPOA και η Διπλωματική Στροφή
Ιστορική συμφωνία
Η συμφωνία JCPOA (2015), περιόρισε αυστηρά το πυρηνικό πρόγραμμα για 10–15 χρόνια. Το Ιράν συμφώνησε να μειώσει τα αποθέματα εμπλουτισμένου ουρανίου, να περιορίσει το επίπεδο εμπλουτισμού στο 3,67%, και να επιτρέψει 24ωρη επιτήρηση της ΙΑΕΑ.
Οικονομική αποσυμπίεση
Η συμφωνία επέφερε άρση σημαντικών κυρώσεων και επέτρεψε στο Ιράν να ανακτήσει πρόσβαση σε ~100 δισ. USD, ενισχύοντας προσωρινά την οικονομική του ανάκαμψη και διπλωματική αξιοπιστία.
- 2021–2024: Κατάρρευση Επιτήρησης και Νέες Συμμαχίες
Μετά την αδυναμία επαναδιαπραγμάτευσης της συμφωνίας, η Τεχεράνη αύξησε τον εμπλουτισμό έως 60% και διέκοψε την πρόσβαση των επιθεωρητών της ΙΑΕΑ. Η Ρωσο-ιρανική και η σινο-ιρανική συνεργασία ενισχύθηκαν, με το Ιράν να μετατοπίζεται προς έναν πολυπολικό στρατηγικό άξονα που απορρίπτει την αμερικανική ηγεμονία.
2025: Αεροπορικές Επιθέσεις και Επιστροφή στην Κρίση
Η πρόσφατη ισραηλινή αεροπορική επιχείρηση σε περιοχές όπως το Αράκ και το Ισφαχάν, ανέβασε τη θερμοκρασία επικίνδυνα. Οι δορυφορικές ενδείξεις για οπλική δραστηριότητα εντείνουν τους φόβους. Η προοπτική ενός πυρηνικά ένοπλου Ιράν γίνεται πλέον κρίσιμο σενάριο.
Η υπόθεση του Ιράν καταδεικνύει τη δυσκολία διαχείρισης της πυρηνικής τεχνολογίας. Επί επτά δεκαετίες, η παγκόσμια κοινότητα αναζητά ισορροπία ανάμεσα στην αναφαίρετη εθνική κυριαρχία και τη συλλογική ασφάλεια. Το JCPOA φάνηκε να πετυχαίνει μια τέτοια ισορροπία – προσωρινά.
Η πυρηνική στρατηγική του Ιράν αποτελεί κομβικό παράγοντα για τη σταθερότητα του παγκόσμιου συστήματος. Η σταδιακή μετάβαση από την ειρηνική χρήση της πυρηνικής ενέργειας στην αμφιλεγόμενη πρόσκτηση προηγμένης τεχνογνωσίας αποτυπώνει ένα ευρύτερο γεωστρατηγικό φαινόμενο: τον αναπροσδιορισμό της ισχύος εκτός του δυτικού πλαισίου
Πρόσφατα σχόλια