Η συζήτηση για τη φορολογία εισοδήματος επικεντρώνεται συνήθως στους ονομαστικούς συντελεστές: πόσο φορολογείται το πρώτο, το δεύτερο ή το τρίτο τμήμα του εισοδήματος, ποιος συντελεστής θεωρείται υψηλός και ποια ελάφρυνση είναι κοινωνικά δικαιότερη. Πολύ λιγότερο εξετάζεται ένα τεχνικό χαρακτηριστικό που μπορεί, σε περιόδους πληθωρισμού, να μεταβάλει αισθητά την πραγματική φορολογική επιβάρυνση χωρίς καμία τυπική αύξηση συντελεστή: η διατήρηση των ορίων των φορολογικών κλιμακίων σε σταθερές ονομαστικές τιμές. Όταν οι μισθοί αυξάνονται απλώς για να αντισταθμίσουν μέρος της απώλειας αγοραστικής δύναμης, αλλά τα φορολογικά όρια παραμένουν αμετάβλητα, μεγαλύτερο τμήμα του εισοδήματος μετακινείται σε υψηλότερα κλιμάκια. Ο φορολογούμενος μπορεί έτσι να μην έχει γίνει ουσιαστικά πλουσιότερος, αλλά να αντιμετωπίζεται από το φορολογικό σύστημα σαν να έχει αυξηθεί η πραγματική οικονομική του δυνατότητα.
Αυτό είναι το ουσιώδες πρόβλημα της πληθωριστικής φορολογικής διολίσθησης. Σε ένα προοδευτικό φορολογικό σύστημα, η αύξηση του ονομαστικού εισοδήματος μεταβάλλει τον μέσο φορολογικό συντελεστή ακόμη και όταν η πραγματική αγοραστική δύναμη παραμένει στάσιμη. Αν ένας εργαζόμενος λάβει αύξηση 5% σε περιβάλλον πληθωρισμού 5%, το πραγματικό του εισόδημα, πριν από τη φορολογία, δεν έχει ουσιαστικά αυξηθεί. Εφόσον όμως τα όρια της φορολογικής κλίμακας δεν μεταβληθούν, μέρος αυτής της ονομαστικής αύξησης μπορεί να φορολογηθεί με υψηλότερο οριακό συντελεστή. Το κράτος εισπράττει έτσι μεγαλύτερο ποσοστό από ένα εισόδημα του οποίου η πραγματική αξία δεν έχει αυξηθεί αντίστοιχα. Πρόκειται για αύξηση της πραγματικής φορολογικής επιβάρυνσης που δεν προκύπτει από ρητή πολιτική απόφαση για υψηλότερους φόρους, αλλά από την αλληλεπίδραση πληθωρισμού και ονομαστικά σταθερών φορολογικών παραμέτρων.
Το ζήτημα αφορά πρωτίστως τη φορολογική δικαιοσύνη. Η προοδευτικότητα δικαιολογείται επειδή συνδέει τη φορολογική επιβάρυνση με τη φοροδοτική ικανότητα. Αν όμως η μετάβαση σε υψηλότερο κλιμάκιο προκαλείται από γενική άνοδο του επιπέδου των τιμών και όχι από πραγματική βελτίωση της οικονομικής θέσης, ο μηχανισμός παύει εν μέρει να μετρά τη φοροδοτική ικανότητα και αρχίζει να φορολογεί τον ίδιο τον πληθωρισμό. Η στρέβλωση είναι εντονότερη στα μεσαία εισοδήματα, όπου σχετικά μικρές ονομαστικές αυξήσεις μπορούν να μεταβάλουν τον μέσο φορολογικό συντελεστή χωρίς ανάλογη βελτίωση του πραγματικού διαθέσιμου εισοδήματος. Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο: οι μισθολογικές αναπροσαρμογές που αποσκοπούν στην προστασία από την ακρίβεια μπορεί να καταλήγουν εν μέρει σε πρόσθετα φορολογικά έσοδα.
Η αυτόματη τιμαριθμοποίηση επιχειρεί να αποσυνδέσει αυτά τα δύο φαινόμενα. Τα όρια των κλιμακίων, οι βασικές απαλλαγές, οι μειώσεις φόρου ή άλλα ονομαστικά μεγέθη αναπροσαρμόζονται περιοδικά με βάση έναν προκαθορισμένο δείκτη τιμών. Με αυτόν τον τρόπο η προοδευτικότητα δεν καταργείται. Αντιθέτως, διατηρείται η πραγματική της δομή: ο φορολογούμενος μετακινείται ουσιαστικά σε υψηλότερη φορολογική επιβάρυνση όταν αυξάνεται η πραγματική και όχι απλώς η ονομαστική οικονομική του δυνατότητα. Η πρακτική δεν είναι περιθωριακή διεθνώς. Ο ΟΟΣΑ καταγράφει ότι αρκετά κράτη μέλη χρησιμοποιούν αυτόματους μηχανισμούς προσαρμογής φορολογικών ορίων, ενώ άλλα διατηρούν την αναπροσαρμογή στη διακριτική ευχέρεια της κυβέρνησης.
Η διάκριση μεταξύ αυτόματης και διακριτικής αναπροσαρμογής είναι πολιτικά σημαντικότερη από όσο φαίνεται. Στο διακριτικό σύστημα, η κυβέρνηση μπορεί ανά διαστήματα να αυξάνει τα όρια και να παρουσιάζει την αλλαγή ως φορολογική ελάφρυνση. Όμως μέρος αυτής της ελάφρυνσης μπορεί απλώς να επιστρέφει στον φορολογούμενο την επιβάρυνση που είχε προηγουμένως δημιουργηθεί από τον πληθωρισμό. Η μη τιμαριθμοποίηση προσφέρει έτσι στις κυβερνήσεις ένα είδος αθέατου δημοσιονομικού μερίσματος: τα φορολογικά έσοδα αυξάνονται μηχανικά, χωρίς να χρειάζεται να ψηφιστεί αύξηση συντελεστών. Αργότερα, ένα μέρος του πρόσθετου αυτού εσόδου μπορεί να επιστραφεί μέσω αλλαγής κλιμακίων, εκπτώσεων ή επιδομάτων ως νέα πολιτική παροχή. Θεσμικά, όμως, υπάρχει διαφορά ανάμεσα σε μια πραγματική φορολογική ελάφρυνση και στην απλή αποκατάσταση της πραγματικής αξίας ενός φορολογικού ορίου.
Η ελληνική περίπτωση καθιστά το ερώτημα ιδιαίτερα ενδιαφέρον. Από το φορολογικό έτος 2026 η κλίμακα φορολογίας εισοδήματος έχει μεταβληθεί σημαντικά, με νέους συντελεστές, πρόσθετη διαφοροποίηση ανάλογα με τον αριθμό των τέκνων και ειδικές ρυθμίσεις για νεότερους φορολογουμένους. Πρόκειται για ουσιαστική μεταρρύθμιση της κατανομής του φορολογικού βάρους. Το διαφορετικό, όμως, ερώτημα είναι τι συμβαίνει μετά τη θέσπιση μιας κλίμακας: αν τα ονομαστικά της όρια παραμένουν σταθερά επί σειρά ετών, η πραγματική της λειτουργία αλλάζει σταδιακά ακόμη και χωρίς νέα νομοθεσία. Η τιμαριθμοποίηση επομένως δεν αφορά το αν η σημερινή κλίμακα είναι περισσότερο ή λιγότερο γενναιόδωρη. Αφορά το αν η πραγματική της δομή θα διατηρείται διαχρονικά ή αν ο πληθωρισμός θα την τροποποιεί σιωπηρά.
Υπάρχει, ωστόσο, σοβαρό αντεπιχείρημα. Η αυτόματη τιμαριθμοποίηση αφαιρεί από τη δημοσιονομική πολιτική έναν μηχανισμό προσαρμογής των εσόδων. Σε περιόδους κατά τις οποίες το δημόσιο χρέος είναι υψηλό, οι χρηματοδοτικές ανάγκες αυξάνονται ή νέες κοινωνικές και αμυντικές δαπάνες πιέζουν τον προϋπολογισμό, η ονομαστική αύξηση της φορολογικής βάσης συμβάλλει στη σταθεροποίηση των δημόσιων εσόδων. Η πλήρης και άμεση τιμαριθμοποίηση μπορεί να περιορίζει αυτήν την προσαρμογή, αναγκάζοντας την κυβέρνηση είτε να μειώσει δαπάνες είτε να αυξήσει εμφανώς άλλους φόρους. Από τη σκοπιά της δημοσιονομικής διαχείρισης, η μη τιμαριθμοποίηση διαθέτει επομένως ένα χαρακτηριστικό που δεν μπορεί να αγνοηθεί: αυξάνει τα έσοδα χωρίς την πολιτική και διοικητική τριβή μιας συνεχούς αλλαγής φορολογικών συντελεστών.
Ακριβώς όμως εδώ βρίσκεται το θεσμικό επιχείρημα υπέρ της αυτόματης προσαρμογής. Αν μια κυβέρνηση χρειάζεται περισσότερα έσοδα, ο δημοκρατικά καθαρότερος τρόπος είναι να εξηγήσει γιατί τα χρειάζεται, ποιοι θα επιβαρυνθούν και για ποιο σκοπό. Η φορολογία αποτελεί έναν από τους πιο άμεσους τρόπους με τους οποίους το κράτος ασκεί εξουσία πάνω στους πολίτες. Η πραγματική αύξησή της δεν είναι ουδέτερη λογιστική μεταβολή. Αποτελεί πολιτική επιλογή. Η χρησιμοποίηση του πληθωρισμού ως μηχανισμού σιωπηρής αύξησης της επιβάρυνσης θολώνει τη λογοδοσία: οι συντελεστές μένουν αμετάβλητοι, αλλά το κράτος εισπράττει μεγαλύτερο πραγματικό μέρος του εισοδήματος. Η δημοσιονομική ευχέρεια που προκύπτει με αυτόν τον τρόπο έχει χαμηλότερη θεσμική διαφάνεια από μια ρητή απόφαση μεταβολής της φορολογίας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ορθότερη λύση είναι μια μηχανική, απόλυτη και χωρίς εξαιρέσεις αναπροσαρμογή κάθε φορολογικής παραμέτρου. Σημασία έχει ο σχεδιασμός του μηχανισμού. Η τιμαριθμοποίηση θα μπορούσε να αφορά κυρίως τα όρια των κλιμακίων και τις βασικές μειώσεις φόρου, να πραγματοποιείται μία φορά ετησίως, να στηρίζεται σε επίσημο δείκτη πληθωρισμού της προηγούμενης περιόδου και να συνοδεύεται από σαφείς κανόνες για ακραίες πληθωριστικές ή αποπληθωριστικές συνθήκες. Θα μπορούσε επίσης να είναι μερική και όχι πλήρης, αν η δημοσιονομική θέση της χώρας το δικαιολογεί. Το κρίσιμο είναι ο κανόνας να είναι προκαθορισμένος και προβλέψιμος, ώστε η σχέση μεταξύ πληθωρισμού και πραγματικής φορολογίας να μην εξαρτάται αποκλειστικά από την εκάστοτε πολιτική συγκυρία.
Υπάρχει και μια δεύτερη διάσταση που συχνά παραβλέπεται. Η τιμαριθμοποίηση πρέπει να εξετάζεται μαζί με τα εισοδηματικά όρια κοινωνικών παροχών. Αν αναπροσαρμόζονται τα φορολογικά κλιμάκια αλλά παραμένουν σταθερά τα όρια πρόσβασης σε επιδόματα, κοινωνικά τιμολόγια ή άλλες μεταβιβάσεις, ο πολίτης μπορεί να προστατεύεται από τη φορολογική διολίσθηση και ταυτόχρονα να χάνει κοινωνικές παροχές επειδή το ονομαστικό του εισόδημα ξεπερνά ένα παλαιό όριο. Η πραγματική δημοσιονομική ουδετερότητα έναντι του πληθωρισμού απαιτεί επομένως συνολικότερη αντιμετώπιση των ονομαστικών παραμέτρων του φορολογικού και κοινωνικού συστήματος. Διαφορετικά, η επιβάρυνση απλώς μετακινείται από τον φόρο στην απώλεια παροχών.
Η αυτόματη τιμαριθμοποίηση δεν είναι συνεπώς ούτε αυτονόητη φορολογική ελάφρυνση ούτε τεχνικό τέχνασμα. Αποτελεί κανόνα για το ποιος αποφασίζει τη μεταβολή της πραγματικής φορολογίας: ο πληθωρισμός ή ο δημοκρατικός νομοθέτης. Μια ώριμη δημοσιονομική πολιτική χρειάζεται επαρκή έσοδα και δεν μπορεί να αρνείται τις ανάγκες χρηματοδότησης του κοινωνικού κράτους, των δημόσιων υπηρεσιών και των επενδύσεων. Η χρηματοδότηση όμως αυτών των αναγκών είναι θεσμικά ισχυρότερη όταν βασίζεται σε διαφανείς φορολογικές επιλογές, ευρείες φορολογικές βάσεις, περιορισμό της φοροδιαφυγής και πραγματική παραγωγή εισοδήματος, όχι σε μια αθέατη αύξηση της επιβάρυνσης επειδή οι ονομαστικές παράμετροι του συστήματος έχουν μείνει πίσω από τις τιμές.
Το ουσιαστικό δίλημμα επομένως δεν είναι ανάμεσα στη δημοσιονομική υπευθυνότητα και στη φορολογική δικαιοσύνη. Είναι αν η δημοσιονομική υπευθυνότητα θα επιδιώκεται μέσα από εμφανείς και αξιολογήσιμες αποφάσεις ή μέσα από την παθητική αξιοποίηση του πληθωρισμού. Ένα σύστημα περιοδικής, κανόνων-βασισμένης τιμαριθμοποίησης, με δυνατότητα αιτιολογημένης παρέκκλισης σε πραγματικά έκτακτες δημοσιονομικές συνθήκες, προσφέρει ίσως την πιο ισορροπημένη λύση. Προστατεύει τον πραγματικό χαρακτήρα της προοδευτικής φορολογίας χωρίς να στερεί πλήρως από το κράτος τη δυνατότητα αντίδρασης. Κυρίως, αποκαθιστά μια βασική αρχή: όταν το κράτος επιθυμεί να μεταβάλει το πραγματικό φορολογικό βάρος, οφείλει να το αποφασίζει πολιτικά και να το εξηγεί δημόσια.
Πρόσφατα σχόλια