Η συζήτηση για την εντολή της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας κινδυνεύει συχνά να τεθεί με λανθασμένο τρόπο. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η άποψη ότι ένας σύγχρονος κεντρικός τραπεζίτης δεν μπορεί πλέον να ενδιαφέρεται μόνο για τον πληθωρισμό, επειδή η οικονομία επηρεάζεται από κλιματική αλλαγή, γεωπολιτικές συγκρούσεις, χρηματοπιστωτικούς κινδύνους, ψηφιακή μετάβαση, δημογραφία και στρατηγικές εξαρτήσεις. Από την άλλη πλευρά βρίσκεται ο φόβος ότι κάθε επέκταση της αναλυτικής ατζέντας μετατρέπει μια ανεξάρτητη κεντρική τράπεζα σε μη αιρετή οικονομική κυβέρνηση. Και οι δύο προσεγγίσεις συλλαμβάνουν πραγματικό πρόβλημα, αλλά συγχέουν δύο διαφορετικά ζητήματα: το εύρος των παραγόντων που πρέπει να αναλύει η ΕΚΤ και το εύρος των τελικών πολιτικών στόχων που πρέπει να επιδιώκει.
Το ευρωπαϊκό δίκαιο είναι σαφές ως προς την ιεραρχία των στόχων. Το άρθρο 127 ΣΛΕΕ ορίζει ως πρωτεύοντα στόχο του Ευρωπαϊκού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών τη διατήρηση της σταθερότητας των τιμών. Μόνο χωρίς να θίγεται αυτός ο στόχος, το ΕΣΚΤ υποστηρίζει τις γενικές οικονομικές πολιτικές της Ένωσης και συμβάλλει στην επίτευξη των ευρύτερων ευρωπαϊκών σκοπών. Πρόκειται για ιεραρχική και όχι ισότιμη εντολή. Η ΕΚΤ δεν έχει τρεις παράλληλους τελικούς στόχους —πληθωρισμό, κλίμα και απασχόληση— μεταξύ των οποίων μπορεί να επιλέγει ελεύθερα. Διαθέτει πρωτεύον στόχο και δευτερεύουσα υποχρέωση υποστήριξης άλλων πολιτικών στον βαθμό που δεν υπονομεύεται ο πρώτος.
Η θεσμική λογική αυτής της αρχιτεκτονικής είναι ισχυρή. Η ανεξαρτησία είναι ευκολότερο να δικαιολογηθεί όταν ο σκοπός της ανατεθειμένης εξουσίας είναι σαφής. Αν ένας μη αιρετός θεσμός αποκτήσει ταυτόχρονα ισότιμη ευθύνη για πληθωρισμό, απασχόληση, κλιματική μετάβαση, βιομηχανική πολιτική, χρηματοπιστωτική σταθερότητα και περιφερειακή συνοχή, οι αποφάσεις του παύουν να είναι πρωτίστως επιλογή τεχνικών μέσων. Μετατρέπονται σε στάθμιση πολιτικών προτεραιοτήτων μεταξύ διαφορετικών κοινωνικών ομάδων — δηλαδή στον πυρήνα της δημοκρατικής πολιτικής.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μια κεντρική τράπεζα με στόχο τη σταθερότητα των τιμών μπορεί να αγνοεί το κλίμα, τη γεωπολιτική ή τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα. Το αντίθετο. Αν οι παράγοντες αυτοί μεταβάλλουν τη δυναμική του πληθωρισμού, την παραγωγική δυνατότητα της οικονομίας, την αξία των εξασφαλίσεων ή τη μετάδοση της νομισματικής πολιτικής, η αγνόησή τους θα αποτελούσε αποτυχία εκπλήρωσης ακριβώς της στενής εντολής.
Η κλιματική αλλαγή αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Μια ξηρασία μπορεί να αυξήσει τις τιμές τροφίμων. Ένας καύσωνας μπορεί να μειώσει την παραγωγικότητα. Καταστροφές μπορούν να καταστρέψουν κεφαλαιακό απόθεμα και να αυξήσουν ασφαλιστικές ζημίες. Η μετάβαση προς καθαρότερη ενέργεια μπορεί να απαιτεί μεγάλες επενδύσεις, να μεταβάλλει σχετικές τιμές και να απαξιώσει περιουσιακά στοιχεία επιχειρήσεων υψηλού άνθρακα. Όλα αυτά επηρεάζουν τον πληθωρισμό, το δυνητικό προϊόν, την πιστωτική ποιότητα και την αξία των περιουσιακών στοιχείων που η ίδια η ΕΚΤ δέχεται ως εξασφάλιση.
Η στρατηγική αξιολόγηση του 2025 αναγνωρίζει ρητά ότι η κλιματική αλλαγή και η υποβάθμιση της φύσης έχουν συνέπειες για τη σταθερότητα των τιμών και του χρηματοπιστωτικού συστήματος και επηρεάζουν το προφίλ κινδύνου των περιουσιακών στοιχείων του Ευρωσυστήματος. Ταυτόχρονα, η ίδια η ΕΚΤ διευκρινίζει ότι τα κύρια εργαλεία και η πρωτεύουσα ευθύνη για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής βρίσκονται στις κυβερνήσεις. Η διάκριση είναι θεσμικά ουσιώδης: το κλίμα μπορεί να είναι παράγοντας νομισματικής πολιτικής χωρίς η ΕΚΤ να μετατρέπεται σε υπουργείο περιβάλλοντος.
Παρόμοια είναι η σχέση με τη γεωπολιτική. Η αποσύνδεση εμπορικών αλυσίδων, οι κυρώσεις, οι διαταραχές ενεργειακών ροών, οι περιορισμοί εξαγωγών κρίσιμων πρώτων υλών και οι αμυντικές δαπάνες μπορούν να μεταβάλλουν ταυτόχρονα την προσφορά, τη ζήτηση, τις τιμές, τις επενδύσεις και τα δημόσια οικονομικά. Η αναθεώρηση στρατηγικής της ΕΚΤ το 2025 ενσωμάτωσε ρητά την αυξανόμενη γεωπολιτική και οικονομική κατακερματισμένη πραγματικότητα στο νέο περιβάλλον της νομισματικής πολιτικής.
Αυτό δεν συνεπάγεται ότι η ΕΚΤ πρέπει να κρίνει ποια γεωπολιτική στρατηγική είναι ορθότερη. Σημαίνει ότι δεν μπορεί να εκτιμήσει τη μελλοντική πορεία του πληθωρισμού χωρίς να εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο οι γεωπολιτικές αποφάσεις μεταβάλλουν την οικονομία. Η διαφορά ανάμεσα στις δύο λειτουργίες είναι η διαφορά μεταξύ ανάλυσης συνεπειών και επιλογής εξωτερικής πολιτικής.
Η χρηματοπιστωτική σταθερότητα δημιουργεί ακόμη πιο περίπλοκη σχέση επειδή βρίσκεται πολύ κοντά στη νομισματική λειτουργία. Ένα εύθραυστο τραπεζικό σύστημα μπορεί να αποδυναμώσει τον μηχανισμό μετάδοσης. Αν κάθε αύξηση επιτοκίου απειλεί να δημιουργήσει τραπεζική κρίση, η ΕΚΤ δεν είναι πραγματικά ελεύθερη να καθορίσει το επιτόκιο που θεωρεί αναγκαίο για τη σταθερότητα των τιμών. Η χρηματοπιστωτική σταθερότητα γίνεται τότε προϋπόθεση της νομισματικής ανεξαρτησίας. Η ίδια η ΕΚΤ έχει αναγνωρίσει αυτή τη σχέση, επισημαίνοντας ότι η χρηματοπιστωτική ευθραυστότητα μπορεί να περιορίσει τον χώρο άσκησης νομισματικής πολιτικής.
Ταυτόχρονα, η χρηματοπιστωτική σταθερότητα δεν αποτελεί απλώς ανεπίσημη επέκταση της εντολής. Οι Συνθήκες προβλέπουν συμβολή του ΕΣΚΤ στις πολιτικές που αφορούν την προληπτική εποπτεία και τη σταθερότητα του χρηματοπιστωτικού συστήματος, ενώ ειδική νομική βάση επέτρεψε την ανάθεση συγκεκριμένων εποπτικών αρμοδιοτήτων στην ΕΚΤ μέσω του Ενιαίου Εποπτικού Μηχανισμού. Υπάρχει συνεπώς θεσμική διαφοροποίηση ανάμεσα στο πρωτεύον νομισματικό καθήκον και στις ειδικότερες λειτουργίες χρηματοπιστωτικής εποπτείας.
Η πραγματική δυσκολία εμφανίζεται όταν οι στόχοι συγκρούονται βραχυπρόθεσμα. Φανταστεί κανείς μια οικονομία όπου ο πληθωρισμός βρίσκεται επίμονα πάνω από τον στόχο, αλλά η περαιτέρω αύξηση επιτοκίων απειλεί σοβαρή χρηματοπιστωτική αστάθεια. Ή ένα ενεργειακό σοκ στο οποίο η αυστηρή νομισματική πολιτική μπορεί να περιορίσει τη δευτερογενή πληθωριστική διάχυση αλλά όχι να αυξήσει την ενεργειακή προσφορά. Ή μια πράσινη μετάβαση που απαιτεί τεράστιες επενδύσεις την ίδια στιγμή που η νομισματική σύσφιγξη αυξάνει το κόστος κεφαλαίου.
Σε τέτοιες περιπτώσεις το ζήτημα δεν είναι αν η εντολή της σταθερότητας των τιμών είναι «παλιά». Είναι αν διαθέτει αρκετή λειτουργική ευελιξία ώστε να αντιμετωπίζει ένα περιβάλλον πολλαπλών σοκ χωρίς να μετατρέπεται σε μηχανικό κανόνα. Η στρατηγική της ΕΚΤ ήδη κινείται προς αυτή την κατεύθυνση. Ο στόχος 2% είναι μεσοπρόθεσμος και συμμετρικός, ακριβώς επειδή μια κεντρική τράπεζα δεν θεωρεί ούτε εφικτό ούτε επιθυμητό να εξαφανίζει κάθε προσωρινή απόκλιση αμέσως, ανεξάρτητα από το κόστος.
Η έννοια του «μεσοπρόθεσμου» δημιουργεί χώρο για κρίση. Αν μια προσωρινή αύξηση των τιμών προέρχεται από καθαρό σοκ προσφοράς και οι μακροχρόνιες προσδοκίες παραμένουν αγκυροβολημένες, η βίαιη επιστροφή στο 2% μέσα σε ελάχιστους μήνες μπορεί να απαιτούσε δυσανάλογη συρρίκνωση δραστηριότητας. Αντίστροφα, αν οι πληθωριστικές πιέσεις διαχέονται στις υπηρεσίες και στις προσδοκίες, η επίκληση του εξωτερικού σοκ δεν αρκεί για αδράνεια. Η εντολή παραμένει η ίδια, αλλά η αντίδραση εξαρτάται από την αιτία, τη διάρκεια και τη μετάδοση.
Εδώ βρίσκεται ίσως το ισχυρότερο επιχείρημα υπέρ της διάκρισης μεταξύ «ευρείας ανάλυσης» και «ευρείας εντολής». Μια σύγχρονη ΕΚΤ χρειάζεται εξαιρετικά ευρύ αναλυτικό οπτικό πεδίο. Πρέπει να κατανοεί κλιματικά μοντέλα, ενεργειακές αγορές, γεωπολιτικούς κινδύνους, τραπεζικούς ισολογισμούς, διαταραχές εφοδιασμού, τεχνητή νοημοσύνη, δημογραφία και διεθνείς κεφαλαιακές ροές. Αυτό όμως δεν συνεπάγεται αναγκαστικά ότι όλοι αυτοί οι παράγοντες πρέπει να γίνουν ισότιμοι τελικοί στόχοι της.
Η αντίθετη θεσμική επιλογή —η ρητή διεύρυνση της εντολής— έχει δικά της επιχειρήματα. Θα μπορούσε να κάνει περισσότερο διαφανές ότι οι αποφάσεις μιας κεντρικής τράπεζας δεν λαμβάνονται σε κενό και ότι η οικονομική σταθερότητα έχει περισσότερες από μία διαστάσεις. Θα μπορούσε επίσης να μειώσει την ανάγκη να «μεταφράζεται» κάθε νέα απειλή τεχνητά σε όρους πληθωρισμού ώστε να θεωρείται θεμιτό αντικείμενο ενδιαφέροντος.
Έχει όμως και κόστος. Όσο περισσότεροι ισότιμοι στόχοι ανατίθενται σε έναν ανεξάρτητο θεσμό, τόσο δυσκολότερη γίνεται η λογοδοσία του. Αν ο πληθωρισμός βρίσκεται πάνω από τον στόχο αλλά η απασχόληση είναι υψηλή και οι πράσινες επενδύσεις αυξάνονται, έχει πετύχει ή αποτύχει; Ποιος καθορίζει τη στάθμιση; Αν η στάθμιση γίνεται από το ίδιο το Διοικητικό Συμβούλιο, τότε η ανεξαρτησία των μέσων μετατρέπεται σταδιακά σε ανεξαρτησία πολιτικών προτεραιοτήτων.
Αυτό είναι το θεσμικό trade-off που βρίσκεται πίσω από τη συζήτηση. Μια στενότερη ιεραρχική εντολή διευκολύνει τη λογοδοσία και την ανεξαρτησία, αλλά απαιτεί ευφυή και δυναμική ερμηνεία των κινδύνων που επηρεάζουν τον πρωτεύοντα στόχο. Μια ευρύτερη πολυστοχική εντολή αναγνωρίζει περισσότερο ρητά την πολυπλοκότητα της σύγχρονης οικονομίας, αλλά μεταφέρει περισσότερες κοινωνικές σταθμίσεις σε έναν μη αιρετό θεσμό.
Πρόσφατα σχόλια