Η θέση της Ελλάδας στο ευρωπαϊκό ενεργειακό σύστημα μεταβάλλεται επειδή για πρώτη φορά συγκεντρώνονται στον ίδιο γεωγραφικό χώρο περισσότερες πηγές τροφοδοσίας, διαδρομές μεταφοράς και δυνατότητες εξαγωγής προς διαφορετικές κατευθύνσεις. Το ελληνικό σύστημα μπορεί να δέχεται φυσικό αέριο από αγωγούς και εγκαταστάσεις υγροποιημένου φυσικού αερίου, να το διοχετεύει προς τις βόρειες αγορές, να αυξάνει την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και να ενισχύει σταδιακά τις ηλεκτρικές του διασυνδέσεις προς την ευρωπαϊκή ενδοχώρα και την Ανατολική Μεσόγειο. Η εξέλιξη αυτή αλλάζει την οικονομική λειτουργία της χώρας. Η Ελλάδα αποκτά μεγαλύτερη αξία για το ευρωπαϊκό ενεργειακό σύστημα όταν μπορεί να προσφέρει περισσότερες επιλογές σε κράτη και αγορές που επιδιώκουν ασφαλέστερη, διαφοροποιημένη και περισσότερο ευέλικτη πρόσβαση στην ενέργεια.
Η μεταβολή γίνεται ήδη ορατή στις πραγματικές ροές. Το 2025 η ελληνική παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας έφθασε τις 54,4 TWh και οι καθαρές εξαγωγές ξεπέρασαν τις 3 TWh, σχεδόν δεκαπλάσιες σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος. Τα έσοδα από τις εξαγωγές ηλεκτρισμού ανήλθαν σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή σε 972 εκατ. ευρώ και το εμπορικό ισοζύγιο ηλεκτρικής ενέργειας εμφάνισε πλεόνασμα 261 εκατ. ευρώ. Η ίδια η Επιτροπή περιγράφει πλέον την Ελλάδα ως χώρα που εδραιώνει τη θέση της ως καθαρός εξαγωγέας ηλεκτρισμού στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Αυτή η αλλαγή έχει μεγαλύτερη σημασία από μια πρόσκαιρη καλή εξαγωγική επίδοση, επειδή δείχνει ότι το ελληνικό σύστημα αποκτά την ικανότητα να εξυπηρετεί περιφερειακή ζήτηση πέρα από τις ανάγκες της εσωτερικής αγοράς.
Η δυνατότητα αυτή αποκτά στρατηγικό περιεχόμενο όταν συνδυάζεται με τη γεωγραφία των διεθνών συνδέσεων. Η Ελλάδα είναι ηλεκτρικά συνδεδεμένη προς τα βόρεια με τη Βουλγαρία, τη Βόρεια Μακεδονία και την Αλβανία και προς τα δυτικά με την Ιταλία. Η δεύτερη ελληνοβουλγαρική γραμμή ενισχύει τη δυνατότητα μεταφοράς στον άξονα Βορρά–Νότου, ενώ η σχεδιαζόμενη δεύτερη διασύνδεση Ελλάδας–Ιταλίας, ισχύος 1.000 MW, θα αυξήσει αισθητά τη δυνατότητα ανταλλαγών με τη δυτικοευρωπαϊκή αγορά και έχει ήδη χαρακτηριστεί Έργο Κοινού Ενδιαφέροντος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το Great Sea Interconnector προσθέτει έναν νέο προσανατολισμό. Με αρχική μεταφορική ικανότητα 1.000 MW και αμφίδρομη λειτουργία, συνδέει την Κρήτη και μέσω αυτής το ευρωπαϊκό σύστημα με την Κύπρο, μεταφέροντας το ελληνικό ηλεκτρικό δίκτυο βαθύτερα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι πολύ διαφορετική από την παραδοσιακή θέση της Ελλάδας ως ενεργειακού άκρου της Ευρώπης. Η χώρα μπορεί σταδιακά να λειτουργεί ως σημείο στο οποίο τέμνονται διαφορετικοί άξονες: βόρειος προς τα Βαλκάνια και την Κεντρική Ευρώπη, δυτικός προς την Ιταλία και ανατολικός μέσω της Κρήτης και της Κύπρου. Η αξία αυτής της γεωμετρίας βρίσκεται στην πολλαπλότητα. Όσο περισσότερες κατευθύνσεις μπορούν να εξυπηρετηθούν, τόσο μεγαλύτερη είναι η δυνατότητα του ελληνικού συστήματος να προσαρμόζεται σε μεταβολές τιμών, προσφοράς και ζήτησης. Η ενεργειακή ασφάλεια αποκτά έτσι δυναμικό χαρακτήρα: η χώρα δεν εξαρτάται από μια μοναδική όδευση και ταυτόχρονα προσφέρει στους εταίρους της πρόσβαση σε εναλλακτικές.
Η ίδια λογική έχει αναπτυχθεί ταχύτερα στο φυσικό αέριο. Οι εγκαταστάσεις υγροποιημένου φυσικού αερίου, ο TAP, οι διασυνδέσεις με τα βόρεια συστήματα και ο Κάθετος Διάδρομος επιτρέπουν σε ποσότητες που εισέρχονται στην Ελλάδα να κινηθούν προς μεγαλύτερο τμήμα της Νοτιοανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης. Η πολιτική σημασία αυτής της λειτουργίας αυξήθηκε μετά τη ριζική αναδιάρθρωση της ευρωπαϊκής ενεργειακής ασφάλειας από το 2022 και μετά. Η διαφοροποίηση πηγών και διαδρομών έγινε κεντρικός ευρωπαϊκός στόχος, άρα η ελληνική γεωγραφία απέκτησε μεγαλύτερη αξία επειδή μπορούσε να φιλοξενήσει πρόσθετες πύλες εισόδου και να τις συνδέσει με αγορές που αναζητούσαν εναλλακτικούς εφοδιασμούς.
Εδώ βρίσκεται ένα στοιχείο που συχνά χάνεται στη συζήτηση. Η θέση μιας χώρας μέσα σε ένα ενεργειακό δίκτυο δεν εξαρτάται μόνο από την ποσότητα ενέργειας που παράγει. Εξαρτάται από τον αριθμό των επιλογών που δημιουργεί για τους άλλους. Μια χώρα που επιτρέπει σε περισσότερους προμηθευτές να προσεγγίζουν περισσότερους καταναλωτές αποκτά αξία ως οργανωτής ροών. Η ισχύς αυτή είναι διαφορετική από την ισχύ ενός μεγάλου παραγωγού. Βασίζεται στη διασύνδεση, στην αξιοπιστία των υποδομών, στη δυνατότητα αλλαγής κατεύθυνσης και στη δυσκολία αντικατάστασης της συγκεκριμένης διαδρομής από μια εξίσου αποτελεσματική εναλλακτική.
Για την Ελλάδα αυτή η μορφή ισχύος ταιριάζει ιδιαίτερα στη γεωγραφία και στο οικονομικό της μέγεθος. Η χώρα δεν χρειάζεται να μετατραπεί σε έναν από τους μεγαλύτερους παραγωγούς ενέργειας της Ευρώπης για να αποκτήσει αυξημένη περιφερειακή βαρύτητα. Μπορεί να επηρεάζει ένα πολύ μεγαλύτερο ενεργειακό σύστημα όταν οι υποδομές της αποκτούν σημασία για τη μεταφορά, την εξισορρόπηση και τη διαφοροποίηση των ροών. Πρόκειται για μορφή λειτουργικής κεντρικότητας: το ελληνικό σύστημα αποκτά αξία επειδή επιτρέπει στο ευρύτερο δίκτυο να λειτουργεί με περισσότερες επιλογές και μικρότερη έκθεση σε επιμέρους διαταραχές.
Η ηλεκτρική ενέργεια μπορεί να διευρύνει πολύ περισσότερο αυτή την προοπτική. Η ταχεία αύξηση των ανανεώσιμων πηγών έχει ήδη αλλάξει τη σύνθεση της ελληνικής παραγωγής, ενώ οι επενδύσεις του Ταμείου Ανάκαμψης έχουν προσθέσει περισσότερα από 7,5 GW νέας εγκατεστημένης ισχύος ΑΠΕ. Η Ελλάδα διαθέτει ώρες στις οποίες η διαθέσιμη παραγωγή υπερβαίνει την εγχώρια ζήτηση και οι εξαγωγές μπορούν να αποτρέψουν την απώλεια οικονομικά αξιοποιήσιμης ενέργειας. Σε ένα τέτοιο σύστημα οι διεθνείς διασυνδέσεις παύουν να λειτουργούν αποκλειστικά ως ασφαλιστική δικλίδα για περιόδους έλλειψης. Γίνονται παραγωγικό τμήμα του ίδιου του ενεργειακού μοντέλου.
Η εξέλιξη αυτή εξηγεί γιατί το GSI συνδέεται με μια πολύ μεγαλύτερη ελληνική στρατηγική. Η γραμμή Κρήτης–Κύπρου δεν προσθέτει απλώς ακόμη μία διακρατική σύνδεση. Μεταβάλλει τη λειτουργία της Κρήτης μέσα στο ελληνικό σύστημα. Η ολοκλήρωση της σύνδεσης Αττικής–Κρήτης έχει ήδη εντάξει πλήρως το μεγάλο νησιωτικό σύστημα στο ηπειρωτικό δίκτυο. Με το GSI, η Κρήτη μπορεί να λειτουργήσει ως ενδιάμεσος κόμβος μεταξύ του ευρωπαϊκού δικτύου και της Ανατολικής Μεσογείου. Η ελληνική γεωγραφία μετατρέπεται έτσι από εμπόδιο που αύξανε το κόστος ηλεκτροδότησης των νησιών σε πλεονέκτημα για τη δημιουργία διεθνών ηλεκτρικών διαδρόμων.
Η θέση αυτή εξυπηρετεί ευθέως και την ελληνική πολιτική στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Ελλάδα έχει συμφέρον να αυξάνει την παρουσία της στην περιοχή μέσω υποδομών που παράγουν οικονομική αξία, ενισχύουν την ευρωπαϊκή ενσωμάτωση και δημιουργούν μακροχρόνια συμφέροντα γύρω από τη σταθερότητα του θαλάσσιου χώρου. Το GSI έχει χαρακτηριστεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση στρατηγικό διασυνοριακό έργο, διαθέτει ευρωπαϊκή χρηματοδότηση περίπου 657 εκατ. ευρώ και περιλαμβάνεται στις προτεραιότητες των ευρωπαϊκών «Ενεργειακών Λεωφόρων». Η ελληνική ενεργειακή στρατηγική αποκτά έτσι ευρωπαϊκό βάθος: ελληνικές υποδομές εξυπηρετούν σκοπούς που η ίδια η Ένωση θεωρεί κρίσιμους για την ολοκλήρωση και την ανθεκτικότητα της αγοράς της.
Η περαιτέρω αναβάθμιση, πάντως, προϋποθέτει μια ουσιαστική μεταβολή προτεραιοτήτων. Η Ελλάδα έχει ήδη επενδύσει πολύ στην παραγωγή και στις νέες εισόδους ενέργειας. Το επόμενο στάδιο αφορά περισσότερο τη δυνατότητα διαχείρισης αυτής της αφθονίας. Η αποθήκευση, η εσωτερική ενίσχυση του δικτύου, οι διεθνείς διασυνδέσεις και οι μηχανισμοί ευελιξίας καθορίζουν αν η αυξημένη παραγωγή μπορεί πράγματι να αξιοποιηθεί. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι η περιορισμένη αποθηκευτική ικανότητα και οι ανάγκες ενίσχυσης του δικτύου εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικούς περιορισμούς για το ελληνικό σύστημα, παρά τη μεγάλη πρόοδο στις ΑΠΕ.
Αυτό σημαίνει ότι η επόμενη φάση της ελληνικής ενεργειακής στρατηγικής είναι περισσότερο σύνθετη από την κατασκευή μεμονωμένων έργων. Χρειάζεται να δημιουργηθεί ένα σύστημα στο οποίο παραγωγή, αποθήκευση, διεθνείς συνδέσεις, αγορές και υποδομές φυσικού αερίου λειτουργούν συμπληρωματικά. Ένα ελληνικό ηλεκτρικό πλεόνασμα έχει μικρότερη αξία όταν δεν υπάρχει διαθέσιμη διεθνής μεταφορική ικανότητα. Μια νέα διασύνδεση είναι οικονομικά λιγότερο χρήσιμη όταν δεν υπάρχουν επαρκείς ποσότητες ανταγωνιστικής παραγωγής για να τη χρησιμοποιήσουν. Ένας τερματικός σταθμός υγροποιημένου φυσικού αερίου αποκτά περιορισμένη περιφερειακή εμβέλεια όταν οι βόρειες διαδρομές συμφόρησης εμποδίζουν τη μεταφορά προς τις αγορές που χρειάζονται την ενέργεια. Η πραγματική κεντρικότητα παράγεται από τον συνδυασμό.
Αυτή η λειτουργία μπορεί να δημιουργήσει και νέα οικονομικά οφέλη για την Ελλάδα. Οι ενεργειακές υποδομές προσελκύουν εμπορική δραστηριότητα, δημιουργούν επενδυτικές ανάγκες, ενισχύουν το ενδιαφέρον για αποθήκευση και παραγωγή και μπορούν να μειώσουν το κόστος μεταφοράς προς μεγάλες αγορές. Η μεγαλύτερη διασύνδεση περιορίζει παράλληλα τον κίνδυνο εγκλωβισμού της ελληνικής αγοράς σε ακραίες αποκλίσεις τιμών από τις γειτονικές χώρες. Όσο βαθύτερα εντάσσεται το σύστημα στις ευρωπαϊκές αγορές, τόσο μεγαλύτερη είναι η δυνατότητα να αξιοποιούνται οι διαφορές παραγωγής και ζήτησης σε μεγαλύτερη γεωγραφική κλίμακα.
Η γεωπολιτική αξία βρίσκεται ακριβώς πάνω σε αυτή την οικονομική λειτουργία. Η Ελλάδα αποκτά πρόσθετη περιφερειακή σημασία όταν η ενεργειακή ασφάλεια περισσότερων κρατών συνδέεται με την ομαλή λειτουργία ελληνικών εγκαταστάσεων και διαδρόμων. Η σχέση αυτή δεν χρειάζεται να μεταφράζεται σε επιθετική χρήση της εξάρτησης. Η χρησιμότητα από μόνη της παράγει πολιτικό κεφάλαιο. Κράτη που έχουν συμφέρον από την εύρυθμη λειτουργία ενός ελληνικού δικτύου έχουν ταυτόχρονα μεγαλύτερο συμφέρον από τη σταθερότητα του ελληνικού χώρου, από την ασφάλεια των υποδομών και από τη διατήρηση μιας προβλέψιμης περιφερειακής τάξης.
Για την Ελλάδα, λοιπόν, η ενεργειακή αναβάθμιση αποκτά το πληρέστερο περιεχόμενό της όταν η χώρα γίνει περισσότερο αναγκαία στη λειτουργία ενός ευρύτερου συστήματος. Οι αγωγοί, οι σταθμοί υγροποιημένου φυσικού αερίου, οι γραμμές προς τα Βαλκάνια, η δεύτερη σύνδεση με την Ιταλία, η Κρήτη και το GSI αποτελούν επιμέρους τμήματα μιας ενιαίας γεωγραφίας. Το στρατηγικό αποτέλεσμα εμφανίζεται όταν οι διαφορετικές αυτές υποδομές αρχίζουν να λειτουργούν ως σύστημα και επιτρέπουν στην Ελλάδα να κατευθύνει, να εξάγει, να υποδέχεται και να αναδιανέμει ενέργεια προς περισσότερες κατευθύνσεις.
Μια τέτοια Ελλάδα αποκτά μεγαλύτερη ενεργειακή ασφάλεια στο εσωτερικό, μεγαλύτερη οικονομική αξία για τους εταίρους της και ισχυρότερη θέση στη Νοτιοανατολική Ευρώπη και στην Ανατολική Μεσόγειο. Η ενεργειακή κεντρικότητα γίνεται τότε στοιχείο της συνολικής ελληνικής ισχύος επειδή ενσωματώνεται στην καθημερινή λειτουργία της περιοχής.
Πρόσφατα σχόλια