Η Σεντζέν είναι μία από τις πόλεις που συμπυκνώνουν περισσότερο καθαρά τον κινεζικό μετασχηματισμό των τελευταίων δεκαετιών: βιομηχανική παραγωγή, τεχνολογία, εξαγωγές, χρηματοδότηση και βαθιά ένταξη στις παγκόσμιες αλυσίδες αξίας. Το γεγονός ότι οι ηγέτες των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ρωσίας συναντώνται εκεί με τον ηγέτη της Κίνας έχει επομένως πολιτικό βάρος που υπερβαίνει την πρακτική φιλοξενία της APEC. Η πρώτη τριμερής των τριών πραγματοποιείται σε κινεζικό έδαφος, σε μια πόλη που αποτελεί υλική απόδειξη της οικονομικής ανόδου του κράτους που φιλοξενεί τη σύνοδο.
Η γεωγραφία έχει σημασία επειδή οι μεγάλες διεθνείς συναντήσεις συχνά αποκτούν ιστορική αξία εκ των υστέρων. Μια πόλη μετατρέπεται σε πολιτικό σύμβολο όταν μια συγκεκριμένη συνάντηση αρχίζει να χρησιμοποιείται ως χρονικό σημείο αναφοράς για μια μεταβολή που ακολούθησε. Η Σεντζέν δεν είναι ακόμη τέτοιο σημείο. Θα μπορούσε να γίνει μόνο αν η αυριανή σύνοδος δημιουργήσει πρακτικές, συμφωνίες ή μηχανισμούς που επιβιώσουν της ίδιας της συνάντησης.
Αυτό είναι το πρώτο κριτήριο με το οποίο πρέπει να αξιολογηθεί η ιστορική της σημασία: η συνέχεια. Μία φωτογραφία τριών ηγετών έχει συμβολική ισχύ αλλά περιορισμένη θεσμική αξία. Η δημιουργία τακτικών επαφών μεταξύ συμβούλων εθνικής ασφαλείας, στρατιωτικών επιτελείων, πυρηνικών εμπειρογνωμόνων ή υπουργείων Εξωτερικών θα είχε πολύ μεγαλύτερη συνέπεια. Θα σήμαινε ότι η συνάντηση παράγει νέα υποδομή διπλωματικής διαχείρισης του ανταγωνισμού.
Το δεύτερο κριτήριο είναι το εύρος της ατζέντας. Εάν η τριμερής περιοριστεί σε γενικές διατυπώσεις περί ειρήνης και στρατηγικής σταθερότητας, το αποτέλεσμα θα είναι κυρίως συμβολικό. Εάν όμως συνδέσει διαφορετικά πεδία —πυρηνικά, περιφερειακές κρίσεις, τεχνητή νοημοσύνη, κυβερνοασφάλεια, Διάστημα, στρατηγικές επικοινωνίες— τότε θα δημιουργήσει ένα πλαίσιο στο οποίο οι τρεις δυνάμεις αναγνωρίζουν ότι οι μεταξύ τους ανταγωνισμοί αποτελούν τμήματα ενός ενιαίου προβλήματος στρατηγικής σταθερότητας.
Αυτό θα ήταν σημαντική αλλαγή στη διεθνή πολιτική. Τα τελευταία χρόνια οι σχέσεις ΗΠΑ–Κίνας, ΗΠΑ–Ρωσίας και Ρωσίας–Κίνας εξελίσσονται κυρίως μέσα από ξεχωριστούς άξονες. Η τριμερής εισάγει τη δυνατότητα οι τρεις σχέσεις να αντιμετωπίζονται ως ενιαίο τρίγωνο. Κάθε παραχώρηση σε μία πλευρά μπορεί τότε να επηρεάζει τα κίνητρα της τρίτης. Κάθε συμφωνία για πυρηνικά όπλα επηρεάζει ταυτόχρονα δύο στρατηγικές ισορροπίες. Κάθε αμερικανορωσική προσέγγιση επηρεάζει το Πεκίνο, όπως κάθε αμερικανοκινεζική σταθεροποίηση επηρεάζει τη Μόσχα.
Η νέα ισορροπία δεν χρειάζεται να βασίζεται σε φιλία ή σε ευρεία συμφωνία. Οι μεγάλες ισορροπίες συχνά δημιουργούνται ακριβώς επειδή οι δρώντες παραμένουν ανταγωνιστές αλλά αποκτούν κοινό ενδιαφέρον να εμποδίσουν τον ανταγωνισμό να γίνει ανεξέλεγκτος. Η στρατηγική σταθερότητα δεν απαιτεί κοινή αντίληψη περί διεθνούς τάξης. Απαιτεί επαρκή προβλεψιμότητα ώστε καμία πλευρά να μη θεωρεί ότι η ασφάλειά της εξαρτάται από αιφνιδιαστική προληπτική δράση.
Η πυρηνική διάσταση είναι γι’ αυτό καθοριστική. Μετά την εξάντληση του παλαιού διμερούς πλαισίου ελέγχου εξοπλισμών, η πραγματικότητα έχει αλλάξει. Η Κίνα έχει αποκτήσει πυρηνικό οπλοστάσιο αρκετά μεγάλο και αρκετά δυναμικό ώστε να επηρεάζει πλέον τον σχεδιασμό τόσο των Ηνωμένων Πολιτειών όσο και της Ρωσίας. Μια αμερικανορωσική συμφωνία που αγνοεί πλήρως την κινεζική ανάπτυξη γίνεται δύσκολότερη, ενώ η Κίνα δεν έχει λόγο να αποδεχθεί ακριβώς τις ίδιες ποσοτικές δεσμεύσεις με δύο δυνάμεις που ξεκινούν από πολύ μεγαλύτερα οπλοστάσια.
Η Σεντζέν μπορεί επομένως να αποδειχθεί σημαντική ακόμη και αν δεν παραγάγει άμεση συνθήκη. Θα μπορούσε να δημιουργήσει κοινή αναγνώριση του προβλήματος και να εγκαινιάσει σταδιακή διαδικασία: διαφάνεια, κοινοποίηση δοκιμών, κανόνες για συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, μηχανισμούς επικοινωνίας σε κρίση και αργότερα συζήτηση για περιορισμούς συγκεκριμένων κατηγοριών όπλων. Η δημιουργία τέτοιων «μικρών» κανόνων θα ήταν στην πράξη πολύ σημαντικότερη από ένα μεγαλόπνοο κοινό ανακοινωθέν.
Το τρίτο κριτήριο αφορά την αποδοχή ορίων. Μια σταθερή ισορροπία μεγάλων δυνάμεων χρειάζεται κάποια μορφή αμοιβαίας αναγνώρισης του τι θεωρεί κάθε πλευρά ζωτικό συμφέρον, χωρίς αυτό να σημαίνει αναγνώριση δικαιώματος ελέγχου άλλων κρατών. Εδώ βρίσκεται και ο μεγαλύτερος κίνδυνος της τριμερούς. Η διαχείριση του ανταγωνισμού μπορεί εύκολα να διολισθήσει προς την αντίληψη ότι τρεις μεγάλες δυνάμεις μπορούν να διευθετούν ζητήματα που αφορούν τρίτους χωρίς τη συμμετοχή τους.
Η διάκριση ανάμεσα στη στρατηγική σταθερότητα και στις σφαίρες επιρροής είναι επομένως θεμελιώδης. Το πρώτο σημαίνει δημιουργία κανόνων που περιορίζουν τον κίνδυνο σύγκρουσης μεταξύ ισχυρών κρατών. Το δεύτερο σημαίνει αποδοχή ότι οι μικρότερες χώρες διαθέτουν περιορισμένη ελευθερία επειδή βρίσκονται κοντά σε έναν μεγάλο πόλο. Μια νέα ισορροπία μπορεί να αποκτήσει σχετική διεθνή νομιμοποίηση μόνο αν στηρίζεται στο πρώτο και αποφεύγει το δεύτερο.
Η Σεντζέν είναι γι’ αυτό πολύ διαφορετικό περιβάλλον από τις ιστορικές διασκέψεις που συχνά χρησιμοποιούνται ως αναλογίες. Ο σημερινός κόσμος χαρακτηρίζεται από πολύ μεγαλύτερη οικονομική αλληλεξάρτηση, πολύ περισσότερα κυρίαρχα κράτη, ισχυρούς διεθνείς θεσμούς και πολύ πυκνότερα δίκτυα παραγωγής, κεφαλαίου και τεχνολογίας. Η δυνατότητα τριών ηγετών να καθορίσουν μονομερώς ολόκληρες περιφέρειες είναι πολύ μικρότερη από ό,τι υπονοούν οι εύκολες ιστορικές αναλογίες.
Επιπλέον, η ίδια η ισορροπία μεταξύ των τριών είναι άνιση. Οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν παγκόσμιο συμμαχικό σύστημα που καμία από τις άλλες δύο δεν διαθέτει. Η Κίνα έχει εξαιρετική βιομηχανική κλίμακα και ισχυρό οικονομικό αποτύπωμα σε μεγάλο μέρος του κόσμου. Η Ρωσία διαθέτει πυρηνική ισοτιμία με τις Ηνωμένες Πολιτείες σε κρίσιμες κατηγορίες και γεωγραφική ικανότητα να επηρεάζει ταυτόχρονα την Ευρώπη, την Αρκτική, τον Καύκασο, την Κεντρική Ασία και τον Ειρηνικό. Μια νέα ισορροπία θα πρέπει να λειτουργεί χωρίς να προσποιείται ότι αυτά τα διαφορετικά είδη ισχύος είναι απολύτως ισοδύναμα.
Η θέση της Κίνας ως οικοδέσποινας προσθέτει μια ακόμη διάσταση. Το Πεκίνο αποκτά τη δυνατότητα να εμφανιστεί όχι μόνο ως συμμετέχων αλλά ως χώρος μέσα στον οποίο πραγματοποιείται η στρατηγική συνεννόηση. Η Κίνα επιδιώκει εδώ και χρόνια να παρουσιάζεται ως δύναμη που δεν αρκείται στην αμφισβήτηση της παλαιάς τάξης αλλά μπορεί να συμβάλει στη διαχείριση μιας νέας. Η επιτυχία της συνόδου θα ενίσχυε αυτή την εικόνα.
Για τη Ρωσία, η τριμερής προσφέρει διαφορετικό πολιτικό κέρδος. Η φυσική της παρουσία δίπλα στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα επιβεβαιώνει ότι η Μόσχα εξακολουθεί να θεωρείται απαραίτητη σε ζητήματα παγκόσμιας στρατηγικής ασφάλειας, παρά την οικονομική ασυμμετρία. Μια σταθερή τριμερής δομή θα θεσμοποιούσε αυτή την ιδιότητα και θα αύξανε τη διαπραγματευτική της αξία και απέναντι στις άλλες δύο.
Για την Ουάσιγκτον, το κέρδος είναι περισσότερο σύνθετο. Η αμερικανική στρατηγική αντιμετωπίζει το δύσκολο πρόβλημα ταυτόχρονης διαχείρισης δύο μεγάλων ανταγωνιστών. Ένας τριμερής μηχανισμός θα μπορούσε να περιορίσει τον κίνδυνο η ένταση στο ένα μέτωπο να συνδυάζεται ανεξέλεγκτα με ένταση στο άλλο. Θα επέτρεπε επίσης στις Ηνωμένες Πολιτείες να αξιοποιούν τις διαφορές μεταξύ Μόσχας και Πεκίνου αντί να θεωρούν τη σχέση τους ένα αδιάσπαστο στρατηγικό μπλοκ.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ΗΠΑ μπορούν εύκολα να αποσπάσουν τη Ρωσία από την Κίνα ή να δημιουργήσουν ένα αντίστροφο τριγωνικό σχήμα. Οι οικονομικές και πολιτικές σχέσεις Μόσχας–Πεκίνου έχουν αποκτήσει μεγάλη πυκνότητα. Σημαίνει όμως ότι η ύπαρξη απευθείας τριμερούς επικοινωνίας καθιστά τη διεθνή πολιτική περισσότερο ευέλικτη. Οι συσχετισμοί μπορούν να μεταβάλλονται ανά θέμα αντί να οργανώνονται αποκλειστικά σε δύο άκαμπτα στρατόπεδα.
Αυτό θα μπορούσε να είναι και το πιο σημαντικό μακροχρόνιο αποτέλεσμα της Σεντζέν. Η παγκόσμια πολιτική των τελευταίων ετών παρουσιάζεται συχνά ως σταδιακή διαμόρφωση δύο μεγάλων μπλοκ. Η τριμερής εισάγει διαφορετική δυνατότητα: έναν κόσμο όπου οι μεγάλες δυνάμεις ανταγωνίζονται έντονα, συνεργάζονται επιλεκτικά και διαπραγματεύονται διαφορετικές ισορροπίες ανά πεδίο. Μια τέτοια τάξη θα ήταν περισσότερο συναλλακτική, περισσότερο ρευστή και λιγότερο ιδεολογικά σταθερή.
Η ρευστότητα αυτή έχει πλεονεκτήματα και κινδύνους. Μπορεί να μειώσει την πιθανότητα μιας γενικευμένης αντιπαράθεσης δύο συνασπισμών, επειδή κάθε μεγάλη δύναμη διατηρεί περισσότερες από μία διπλωματικές επιλογές. Μπορεί όμως να αυξήσει την αβεβαιότητα για μικρότερα κράτη και συμμάχους, τα οποία θα δυσκολεύονται να γνωρίζουν αν οι δεσμεύσεις των μεγάλων δυνάμεων είναι μόνιμες ή μέρος ευρύτερων συναλλαγών.
Η Ευρώπη θα παρακολουθεί αυτή τη δυναμική με ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Μια μόνιμη τριμερής στην οποία δεν συμμετέχει ευρωπαϊκός θεσμικός δρων θα έκανε περισσότερο ορατή την απόσταση μεταξύ οικονομικού μεγέθους και ενιαίας στρατηγικής ικανότητας. Η ΕΕ θα εξακολουθούσε να επηρεάζει τις παγκόσμιες αγορές και τους διεθνείς κανόνες, αλλά σε κρίσιμες συζητήσεις στρατηγικής σταθερότητας θα κινδύνευε να εμφανίζεται ως αντικείμενο των συνεπειών και όχι ως συνδιαμορφωτής των αποφάσεων.
Η Ινδία θα αποτελούσε επίσης κρίσιμο εξωτερικό παράγοντα. Καμία νέα ισορροπία μεγάλων δυνάμεων δεν μπορεί να θεωρηθεί μακροχρόνια σταθερή αν ένα κράτος τέτοιας δημογραφικής, οικονομικής και πυρηνικής κλίμακας βρίσκεται συστηματικά εκτός της. Αν η τριμερής αποκτήσει θεσμική συνέχεια, είναι πιθανό να ενισχύσει το κίνητρο της Ινδίας να επιταχύνει την ανάδειξή της ως αυτόνομου πόλου και να απαιτήσει μεγαλύτερη συμμετοχή στην παγκόσμια διακυβέρνηση.
Η ιστορική αξία της Σεντζέν θα κριθεί επομένως από όσα συμβούν μετά τη λήξη της συνόδου. Αν η συνάντηση εξαντληθεί σε συμβολικές δηλώσεις, η πόλη θα μείνει ως εντυπωσιακό επεισόδιο μιας ήδη μεταβαλλόμενης διεθνούς τάξης. Αν όμως ακολουθήσουν μόνιμοι μηχανισμοί επικοινωνίας, διαπραγματεύσεις για πυρηνικό έλεγχο, κανόνες αποφυγής στρατιωτικών επεισοδίων και τακτικές συναντήσεις, τότε η Σεντζέν θα έχει δημιουργήσει πολιτικό προηγούμενο.
Μια τέτοια εξέλιξη δεν θα σήμαινε παγκόσμια συμφιλίωση. Θα σήμαινε κάτι περισσότερο ρεαλιστικό και ίσως περισσότερο σημαντικό: ότι οι τρεις δυνάμεις αποδέχονται πως ο ανταγωνισμός τους χρειάζεται όρια, διαδικασίες και μόνιμα κανάλια διαχείρισης. Η νέα ισορροπία δεν θα προέκυπτε επειδή έπαψαν να συγκρούονται τα συμφέροντά τους, αλλά επειδή η σύγκρουση θα είχε αποκτήσει μηχανισμούς αυτοπεριορισμού.
Η Σεντζέν μπορεί έτσι να γίνει σημείο γέννησης μιας νέας ισορροπίας μόνο υπό μία απαιτητική έννοια. Η ιστορική της σημασία δεν θα προέλθει από το γεγονός ότι τρεις ισχυροί ηγέτες εμφανίστηκαν μαζί. Θα προέλθει αν, από εκείνη τη συνάντηση, αρχίσει να δημιουργείται ένα σύστημα στο οποίο Ουάσιγκτον, Πεκίνο και Μόσχα αναγνωρίζουν την αμοιβαία αδυναμία τους να επιβάλουν μονομερώς μια σταθερή παγκόσμια τάξη και επιλέγουν να διαχειριστούν από κοινού τουλάχιστον τους κινδύνους που μπορούν να καταστρέψουν όλες τις πλευρές.
Αν αυτό συμβεί, η Σεντζέν δεν θα είναι μια νέα Γιάλτα. Θα είναι κάτι περισσότερο χαρακτηριστικό του 21ου αιώνα: η απαρχή μιας εύθραυστης, άνισης και διαρκώς διαπραγματευόμενης ισορροπίας μεταξύ κρατών που παραμένουν ανταγωνιστές, αλλά γνωρίζουν ότι η ίδια η κλίμακα της ισχύος τους καθιστά τη συνύπαρξη στρατηγική αναγκαιότητα.
Πρόσφατα σχόλια