Για τους μεγαλύτερους ψηφοφόρους, η Ευρωπαϊκή Ένωση συχνά εμφανιζόταν ως ζήτημα κυριαρχίας, νόμων, συνόρων, εθνικής αυτονομίας και μνήμης μιας Βρετανίας που μπορούσε να αποφασίζει μόνη της. Για πολλούς νέους, η Ευρώπη δεν είναι πρωτίστως θεσμικό σύστημα. Είναι χώρος κινητικότητας, σπουδών, εργασίας, φιλίας, πολιτισμικής εξοικείωσης, ψηφιακής καθημερινότητας και ευκαιριών. Αυτή η διαφορά εμπειρίας είναι βαθύτερη από την απλή αντίθεση Remain–Leave. Είναι διαφορά πολιτικής κοινωνικοποίησης.
Τα δεδομένα του 2016 ήδη έδειχναν έντονη ηλικιακή διαίρεση. Σύμφωνα με ανάλυση που δημοσιεύθηκε μετά το δημοψήφισμα, περίπου 73% των ψηφοφόρων ηλικίας 18–24 ψήφισε υπέρ της παραμονής στην ΕΕ, ενώ στις μεγαλύτερες ηλικιακές κατηγορίες η στήριξη στην αποχώρηση ήταν πολύ ισχυρότερη. Η διαφορά αυτή δεν ήταν απλώς τεχνική δημοσκοπική απόκλιση. Αποτύπωνε δύο διαφορετικές βιογραφικές σχέσεις με την Ευρώπη. Οι νεότεροι είχαν μεγαλώσει μέσα σε μια καθημερινότητα όπου τα φθηνά ταξίδια, τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια, οι διακρατικές φιλίες, η κοινή αγορά εργασίας, η πολιτισμική αλληλεπίδραση και η ιδέα μιας ευρωπαϊκής κανονικότητας ήταν αυτονόητα στοιχεία ζωής. Για πολλούς μεγαλύτερους, αντίθετα, η ΕΕ παρέμενε περισσότερο εξωτερικός μηχανισμός περιορισμού παρά βιωματικός χώρος.
Δέκα χρόνια μετά, η δημογραφική μετατόπιση έχει ενισχύσει το ευρωπαϊκό ζήτημα από την πλευρά των νεότερων γενεών. Νέα δημοσκόπηση που δημοσιεύθηκε το 2026 δείχνει ότι η πλειοψηφία των Βρετανών της Gen Z θεωρεί ότι το Brexit απέτυχε και υποστηρίζει νέο δημοψήφισμα επανένταξης στην ΕΕ· μεταξύ των πιθανών ψηφοφόρων αυτής της ηλικιακής ομάδας, η στήριξη στην επανένταξη εμφανίζεται ακόμη υψηλότερη. Ακόμη κι αν τέτοια στοιχεία δεν μεταφράζονται αυτομάτως σε άμεση πολιτική αλλαγή, δείχνουν μια βαθιά μεταβολή: το Brexit δεν είναι για τους νέους ολοκληρωμένη εθνική απόφαση, αλλά κληρονομημένος περιορισμός.
Η ευρωπαϊκή ταυτότητα που επιστρέφει στη νεότερη βρετανική γενιά δεν είναι αναγκαστικά κλασικός ομοσπονδιακός ευρωπαϊσμός. Δεν σημαίνει ότι όλοι οι νέοι σκέφτονται με όρους ευρωπαϊκού συντάγματος, θεσμικής εμβάθυνσης ή πολιτικής ένωσης. Είναι περισσότερο πρακτική και βιωματική. Συνδέεται με το δικαίωμα να σπουδάζεις σε άλλη χώρα, να εργάζεσαι προσωρινά στην Ευρώπη, να ταξιδεύεις χωρίς αίσθηση περιορισμού, να ανήκεις σε ερευνητικά δίκτυα, να συμμετέχεις σε πολιτιστικές ανταλλαγές, να έχεις επαγγελματικό ορίζοντα πέρα από τα βρετανικά σύνορα. Η Ευρώπη για τους νέους είναι συχνά λιγότερο σημαία και περισσότερο δυνατότητα. Όταν αυτή η δυνατότητα περιορίζεται, η ευρωπαϊκή ταυτότητα επανέρχεται ως αίσθηση απώλειας.
Η προοπτική ενός youth experience scheme και η πιθανή επανασύνδεση με το Erasmus+ έχουν γι’ αυτό συμβολική σημασία μεγαλύτερη από την τεχνική τους εμβέλεια. Η Common Understanding ΕΕ–Ηνωμένου Βασιλείου προβλέπει εργασία προς ένα ισορροπημένο σχήμα νεανικής εμπειρίας, με ειδική visa route, ώστε νέοι από την ΕΕ και το Ηνωμένο Βασίλειο να μπορούν να συμμετέχουν σε δραστηριότητες όπως εργασία, σπουδές, au-pairing, εθελοντισμός ή ταξίδι για περιορισμένο διάστημα. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει επίσης καταγράψει ότι οι συζητήσεις για mobility και Erasmus+ αποτελούν κεντρικά πεδία της νέας σχέσης. Αυτό δείχνει ότι το ευρωπαϊκό ζήτημα επιστρέφει όχι πρώτα μέσα από μεγάλα συνταγματικά σχέδια, αλλά μέσα από την καθημερινή βιογραφία της νέας γενιάς.
Η δημογραφία όμως δεν λειτουργεί μηχανικά. Δεν αρκεί να πει κανείς ότι οι νεότεροι είναι φιλοευρωπαϊκοί, άρα η Βρετανία θα επιστρέψει αναπόφευκτα στην ΕΕ. Η πολιτική μεταβολή χρειάζεται συμμετοχή, οργάνωση, ηγεσία, αφήγημα και θεσμική δυνατότητα. Οι νέοι ψηφοφόροι συχνά έχουν χαμηλότερη συμμετοχή από τις μεγαλύτερες ηλικίες, μετακινούνται γεωγραφικά, δεν ανήκουν πάντα σε κόμματα, και η πολιτική τους ενέργεια μπορεί να κατευθυνθεί προς Πράσινους, Φιλελεύθερους Δημοκράτες, αριστερότερες κινήσεις ή αποχή αν δεν βρουν πειστική έκφραση. Η δημογραφική μετατόπιση αλλάζει το πεδίο των δυνατοτήτων, αλλά δεν παράγει μόνη της αποτέλεσμα. Η γενιά που είναι περισσότερο ευρωπαϊκή πρέπει να μετατραπεί σε πολιτική δύναμη, όχι απλώς σε δημοσκοπική τάση.
Υπάρχει επίσης κίνδυνος η ευρωπαϊκή ταυτότητα των νέων να γίνει πολιτισμικό σύμβολο που αποξενώνει άλλες κοινωνικές ομάδες. Αν παρουσιαστεί ως ένδειξη ανωτερότητας των μορφωμένων, αστικών, κινητικών νέων απέναντι στους μεγαλύτερους ή στους ψηφοφόρους περιφερειακών περιοχών, θα αναζωπυρώσει την ίδια διαίρεση που επέτρεψε στο Brexit να επικρατήσει. Η νέα ευρωπαϊκή πολιτική γλώσσα πρέπει να είναι κοινωνικά ενσωματωτική. Να δείχνει ότι η κινητικότητα νέων δεν είναι προνόμιο μιας κοσμοπολίτικης μειοψηφίας, αλλά εργαλείο εκπαίδευσης, κατάρτισης, εργασίας και κοινωνικής ανόδου. Να εξηγεί ότι η επανασύνδεση με την Ευρώπη δεν αφορά μόνο φοιτητές πανεπιστημίων, αλλά μαθητευόμενους, τεχνικά επαγγέλματα, καλλιτέχνες, νέους εργαζομένους, περιφερειακές πόλεις, μικρές επιχειρήσεις και οικογένειες που θέλουν τα παιδιά τους να έχουν περισσότερες επιλογές.
Η νεότερη γενιά μεταβάλλει το ευρωπαϊκό ζήτημα και με έναν ακόμη τρόπο: μετακινεί το κέντρο από το παρελθόν στο μέλλον. Το Brexit οργανώθηκε σε μεγάλο βαθμό γύρω από μνήμες κυριαρχίας, ανακτήσεις ελέγχου, νοσταλγία πολιτικής αυτάρκειας, δυσφορία απέναντι σε αλλαγές που είχαν ήδη συμβεί. Η νεότερη γενιά θέτει άλλο ερώτημα: ποια χώρα δίνει περισσότερες δυνατότητες ζωής; Δεν συγκινείται εύκολα από την ιδέα ότι η εθνική κυριαρχία είναι πλήρης αν συνοδεύεται από στεγαστική κρίση, ακριβές σπουδές, περιορισμένη κινητικότητα, χαμηλούς μισθούς και κλιματική αβεβαιότητα. Για αυτή τη γενιά, η Ευρώπη επιστρέφει ως μέρος μιας ευρύτερης αναζήτησης δυνατοτήτων, όχι ως καθαρό ιδεολογικό δόγμα.
Η πολιτική συνέπεια είναι βαθιά. Όποιο κόμμα θέλει να μιλήσει στη νεότερη βρετανική γενιά δεν μπορεί να περιοριστεί σε ένα αμυντικό “make Brexit work”. Πρέπει να μιλήσει για κινητικότητα, στέγαση, εργασία, κλίμα, παιδεία, έρευνα, πολιτισμό, ελευθερία ζωής. Το Εργατικό Κόμμα ειδικά βρίσκεται μπροστά σε κρίσιμο δίλημμα: αν παραμείνει υπερβολικά φοβικό απέναντι στο ευρωπαϊκό ζήτημα, κινδυνεύει να χάσει την πιο φυσικά φιλοευρωπαϊκή γενιά· αν το ανοίξει απότομα χωρίς κοινωνική γείωση, κινδυνεύει να αποξενώσει περιοχές και ηλικίες που εξακολουθούν να βλέπουν την ΕΕ με καχυποψία. Η λύση δεν είναι σιωπή, αλλά μετάφραση: η Ευρώπη ως ευκαιρία ζωής, όχι ως πολιτισμική ταμπέλα.
Συμπερασματικά, η νεότερη βρετανική γενιά επαναφέρει την ευρωπαϊκή ταυτότητα επειδή ζει το Brexit όχι ως απελευθέρωση, αλλά ως περιορισμό οριζόντων. Η δημογραφία μεταβάλλει το ευρωπαϊκό ζήτημα όχι με αυτόματο τρόπο, αλλά δημιουργώντας μια νέα κοινωνική βάση για στενότερη σχέση με την ΕΕ. Η θετική πλευρά αυτής της εξέλιξης είναι ότι μπορεί να αποδραματοποιήσει την Ευρώπη και να την ξανασυνδέσει με δικαιώματα, ευκαιρίες, σπουδές, εργασία και καθημερινή ελευθερία. Η αρνητική πιθανότητα είναι να μετατραπεί η νεανική ευρωπαϊκότητα σε νέο πολιτισμικό χάσμα με τους μεγαλύτερους και τις περιφέρειες. Το μεγάλο στοίχημα είναι να γίνει η ευρωπαϊκή ταυτότητα όχι προνόμιο μιας γενιάς εναντίον μιας άλλης, αλλά γέφυρα προς μια Βρετανία πιο ανοικτή, πιο δίκαιη και πιο ικανή να προσφέρει μέλλον.
Πρόσφατα σχόλια