Το Στενό του Ορμούζ είναι ο γεωπολιτικός πυρήνας της συμφωνίας ΗΠΑ–Ιράν επειδή συμπυκνώνει σε ένα περιορισμένο θαλάσσιο πέρασμα την παγκόσμια ενεργειακή εξάρτηση, την περιφερειακή στρατιωτική αντιπαράθεση, το διεθνές δίκαιο της ναυσιπλοΐας και τη στρατηγική σχέση Ουάσιγκτον–Τεχεράνης. Όταν το Ορμούζ απειλείται, δεν απειλείται μόνο η ασφάλεια του Κόλπου. Απειλούνται τιμές ενέργειας, ναυτιλιακά ασφάλιστρα, εφοδιαστικές αλυσίδες, πληθωρισμός, δημοσιονομικές ισορροπίες και στρατηγικοί υπολογισμοί κρατών πολύ πέρα από τη Μέση Ανατολή. Γι’ αυτό τα ρεπορτάζ για τη συμφωνία εστιάζουν επανειλημμένα στην επαναλειτουργία ή ασφάλεια του Στενού ως βασικό άμεσο αντάλλαγμα, ενώ τα πυρηνικά ζητήματα φαίνεται να μετατίθενται σε επόμενη τεχνική φάση.
Η γεωπολιτική αξία του Ορμούζ έγκειται στην ασυμμετρία που παράγει. Το Ιράν δεν χρειάζεται να υπερνικήσει στρατιωτικά τις Ηνωμένες Πολιτείες για να αποκτήσει διαπραγματευτική ισχύ. Αρκεί να μπορεί να απειλήσει ή να διαταράξει μια κρίσιμη θαλάσσια ροή. Η απειλή κατά της ναυσιπλοΐας, ακόμη και όταν δεν οδηγεί σε πλήρες κλείσιμο, αυξάνει τον κίνδυνο, ανεβάζει κόστη, προκαλεί αβεβαιότητα στις αγορές και πιέζει κυβερνήσεις που εξαρτώνται από ενεργειακή σταθερότητα. Από την άλλη πλευρά, οι ΗΠΑ δεν χρειάζεται να καταλάβουν το Ιράν για να ασκήσουν πίεση. Μπορούν να χρησιμοποιήσουν ναυτική ισχύ, αποκλεισμούς, συνοδείες πλοίων, κυρώσεις και στρατιωτική αποτροπή. Το Ορμούζ είναι, επομένως, πεδίο όπου η ασύμμετρη ιρανική πίεση συναντά την αμερικανική ναυτική υπεροχή.
Η συμφωνία γύρω από το Ορμούζ έχει τρεις διακριτές διαστάσεις. Η πρώτη είναι η φυσική ασφάλεια της ναυσιπλοΐας: πλοία, τάνκερ, εμπορικές διαδρομές, drones, νάρκες, ταχύπλοα, έλεγχοι και στρατιωτικές συνοδείες. Η δεύτερη είναι η οικονομική ασφάλεια: πετρέλαιο, φυσικό αέριο, ασφάλιστρα, ναύλοι, τιμές και παγκόσμιες αγορές. Η τρίτη είναι η συμβολική κυριαρχία: ποιος εμφανίζεται να ελέγχει το πέρασμα, ποιος εγγυάται την ελευθερία ναυσιπλοΐας, ποιος υποχωρεί και ποιος επιβάλλει όρους. Η συμφωνία θα πρέπει να ρυθμίσει και τα τρία επίπεδα. Αν αποκαταστήσει τη διέλευση αλλά αφήσει την εικόνα ότι μία πλευρά επιβλήθηκε πλήρως, μπορεί να γίνει πολιτικά μη βιώσιμη. Αν παράγει πολιτικά αποδεκτή διατύπωση αλλά όχι πραγματική ασφάλεια, θα καταρρεύσει στις αγορές και στη θάλασσα.
Το Στενό του Ορμούζ είναι επίσης σημείο όπου η διπλωματία συναντά το δίκαιο της θάλασσας. Η ελευθερία ναυσιπλοΐας σε διεθνή στενά δεν είναι απλή εμπορική ευκολία. Είναι θεμελιώδης αρχή λειτουργίας της διεθνούς οικονομίας. Όταν ένα κράτος ή μια δύναμη απειλεί να παρεμποδίσει τη διέλευση, η πράξη αποκτά χαρακτήρα διεθνούς στρατηγικού εξαναγκασμού. Βεβαίως, η νομική ανάλυση του Ορμούζ είναι σύνθετη λόγω των ειδικών θέσεων των παράκτιων κρατών και της ευρύτερης συζήτησης για τη Σύμβαση του Δικαίου της Θάλασσας. Όμως σε πολιτικό επίπεδο, η βασική αρχή είναι σαφής: ένα πέρασμα τόσο κρίσιμο για την παγκόσμια ενέργεια δεν μπορεί να μετατραπεί σε μόνιμο εργαλείο μονομερούς καταναγκασμού χωρίς διεθνή αντίδραση.
Η πρακτική δυσκολία είναι ότι η «επαναλειτουργία» του Ορμούζ δεν είναι απλό γεγονός. Δεν αρκεί μια ανακοίνωση. Χρειάζεται τεχνική, ναυτική και ασφαλιστική πραγματικότητα. Τα πλοία πρέπει να πειστούν ότι μπορούν να περάσουν. Οι ασφαλιστές πρέπει να μειώσουν την εκτίμηση κινδύνου. Οι ναυτιλιακές εταιρείες πρέπει να επαναφέρουν διαδρομές. Οι στρατιωτικές δυνάμεις πρέπει να γνωρίζουν ποιοι κανόνες εμπλοκής ισχύουν. Οι πλευρές πρέπει να αποφύγουν επεισόδια που θα εμφανιστούν ως παραβίαση. Η σημερινή αναφορά σε κατάρριψη ιρανικών drones κοντά στα Στενά δείχνει ακριβώς ότι το Ορμούζ δεν ανοίγει μόνο με διπλωματική βούληση· ανοίγει όταν η θάλασσα γίνει προβλέψιμη.
Η ενεργειακή διάσταση είναι εξίσου καθοριστική. Η είδηση προόδου στις διαπραγματεύσεις έχει ήδη συνδεθεί με αντιδράσεις αγορών και μεταβολές στις τιμές πετρελαίου, στοιχείο που δείχνει πόσο άμεσα η διπλωματία στο Ορμούζ μεταφράζεται σε οικονομικές προσδοκίες. Η συμφωνία δεν ενδιαφέρει μόνο τους διπλωμάτες. Ενδιαφέρει κεντρικές τράπεζες, υπουργεία οικονομικών, ναυτιλιακές εταιρείες, ενεργειακούς ομίλους, βιομηχανίες και καταναλωτές. Σε έναν κόσμο ήδη επιβαρυμένο από πληθωριστικές πιέσεις, γεωπολιτικό κατακερματισμό και ενεργειακές μεταβάσεις, η σταθερότητα ενός θαλάσσιου περάσματος μπορεί να έχει άμεση κοινωνική και πολιτική σημασία.
Για το Ιράν, το Ορμούζ είναι μοχλός πίεσης αλλά και παγίδα. Όσο μπορεί να το απειλεί, αποκτά διαπραγματευτική ισχύ. Αν όμως το χρησιμοποιήσει υπερβολικά, κινδυνεύει να προκαλέσει ευρεία διεθνή αντίδραση, ακόμη και από χώρες που δεν επιθυμούν αμερικανική στρατιωτική κλιμάκωση αλλά εξαρτώνται από την ενεργειακή ροή. Κίνα, Ινδία, ευρωπαϊκά κράτη και ασιατικές οικονομίες δεν μπορούν να αντιμετωπίζουν επ’ αόριστον το Ορμούζ ως πεδίο ιρανικής στρατηγικής πίεσης. Άρα η Τεχεράνη πρέπει να ισορροπήσει ανάμεσα στη χρήση του Ορμούζ ως διαπραγματευτικού όπλου και στην ανάγκη να μη μετατραπεί σε διεθνή αποσταθεροποιητή με υπερβολικό κόστος.
Για τις ΗΠΑ, το Ορμούζ είναι πεδίο αξιοπιστίας. Η αμερικανική ισχύς στη Μέση Ανατολή έχει ιστορικά συνδεθεί με την προστασία θαλάσσιων ροών, την ασφάλεια συμμάχων και την ικανότητα αποτροπής περιφερειακών εκβιασμών. Αν οι ΗΠΑ αποτύχουν να διασφαλίσουν την ελευθερία ναυσιπλοΐας, πλήττεται η εικόνα τους ως εγγυητή τάξης. Αν όμως επιλέξουν υπερβολική στρατιωτική απάντηση, κινδυνεύουν να μετατρέψουν το Ορμούζ σε θρυαλλίδα ευρύτερου πολέμου. Η συμφωνία προσφέρει μια τρίτη οδό: αποκατάσταση ναυσιπλοΐας μέσω συμφωνημένου μηχανισμού αποκλιμάκωσης.
Η ναυτιλιακή διάσταση έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για την Ελλάδα. Η ελληνόκτητη ναυτιλία έχει άμεσο συμφέρον από τη μείωση κινδύνου στα Στενά του Ορμούζ, καθώς κάθε άνοδος ασφάλιστρων, κάθε περιορισμός διαδρομών και κάθε απειλή κατά πληρωμάτων ή φορτίων μεταφέρεται σε κόστος και στρατηγική αβεβαιότητα. Η συμφωνία, επομένως, δεν είναι μακρινό γεγονός. Επηρεάζει εμπορικές ροές, ενεργειακές τιμές και θαλάσσια ασφάλεια σε επίπεδο που αφορά άμεσα την ελληνική οικονομία και τη θέση της Ελλάδας ως ναυτιλιακής δύναμης.
Τα Στενά του Ορμούζ βρίσκονται στον πυρήνα της συμφωνίας ΗΠΑ–Ιράν. Αν τα πλοία περάσουν με ασφάλεια, η συμφωνία θα αποκτήσει αρχική αξιοπιστία. Αν η ναυσιπλοΐα παραμείνει επισφαλής, καμία πολιτική διακήρυξη δεν θα αρκέσει. Το Ορμούζ είναι το σημείο όπου η διπλωματία παύει να είναι λόγος και γίνεται πράξη: πλοίο που περνά, αγορά που ηρεμεί, στρατιωτικό επεισόδιο που αποφεύγεται, παγκόσμια οικονομία που αναπνέει. Εκεί θα κριθεί πρώτα αν η συμφωνία είναι πραγματικός μηχανισμός αποκλιμάκωσης ή απλώς προσωρινή παύση πριν από την επόμενη κρίση.
Πρόσφατα σχόλια