Σε ένα κοινοβουλευτικό σύστημα, τα κόμματα μετατρέπουν την κοινωνική προτίμηση σε πολιτική αντιπροσώπευση, τη λαϊκή ψήφο σε πρόγραμμα, τη διαφωνία σε διαδικασία, την κυβερνητική ή αντιπολιτευτική στάση σε θεσμική λειτουργία. Όταν ο αριθμός των ανεξάρτητων βουλευτών αυξάνεται σε τέτοιο βαθμό ώστε να αλλοιώνει την κανονική κομματική αρχιτεκτονική της Βουλής, δεν έχουμε απλώς μετακινήσεις προσώπων. Έχουμε ένδειξη ότι τα κόμματα δυσκολεύονται να συγκρατήσουν τους εκπροσώπους τους, να παράγουν εσωτερική συνοχή και να διατηρήσουν την εμπιστοσύνη όσων εξελέγησαν με τα ψηφοδέλτιά τους. Η ανεξαρτητοποίηση γίνεται τότε όχι εξαίρεση, αλλά σύμπτωμα μιας ευρύτερης απορρύθμισης.
Η Νέα Αριστερά είναι το πιο πρόσφατο και οξύ παράδειγμα αυτής της διαδικασίας, αλλά δεν είναι το μοναδικό. Ο ΣΥΡΙΖΑ γνώρισε ήδη από το 2023 και μετά κύματα αποχωρήσεων και βαθιά κρίση κοινοβουλευτικής και κομματικής συνοχής. Η Νέα Αριστερά, που γεννήθηκε από αυτή την κρίση, αναπαρήγαγε μέσα σε μικρότερο χρονικό διάστημα το ίδιο μοτίβο: στελεχιακή διαφοροποίηση, κοινοβουλευτική μετακίνηση, αδυναμία οργανωτικής συγκράτησης, νέα αποχώρηση. Το γεγονός ότι επτά από τους έντεκα βουλευτές της αποχώρησαν, οδηγώντας στη διάλυση της ΚΟ επειδή δεν συγκεντρώνεται πλέον ο απαιτούμενος αριθμός των δέκα βουλευτών, συμπυκνώνει αυτή την απορρύθμιση με σχεδόν εργαστηριακή καθαρότητα.
Η νέα Βουλή των πολλών ανεξάρτητων αποκαλύπτει κάτι περισσότερο από κρίση της Αριστεράς. Αποκαλύπτει κρίση κομματικής δέσμευσης. Ο βουλευτής εκλέγεται μέσα από κόμμα, αλλά όταν το κόμμα χάνει την πολιτική του πειστικότητα, η σχέση αντιπροσώπευσης μετατρέπεται σε προσωπική στρατηγική. Ο βουλευτής μπορεί να θεωρήσει ότι υπηρετεί καλύτερα το πολιτικό του σχέδιο έξω από τον φορέα με τον οποίο εξελέγη. Μπορεί να αναζητήσει νέο κόμμα, νέα συμμαχία, νέο ρόλο, νέα διαπραγματευτική θέση. Αυτό δεν είναι απαραίτητα αθέμιτο σε ατομικό επίπεδο. Σε συστημικό επίπεδο, όμως, όταν γενικεύεται, αποδυναμώνει την κομματική λογική της αντιπροσώπευσης. Η ψήφος των πολιτών δόθηκε σε κομματικά ψηφοδέλτια, αλλά η κοινοβουλευτική σύνθεση μεταβάλλεται εκ των υστέρων μέσα από ατομικές αποχωρήσεις και αναδιατάξεις.
Το φαινόμενο αποκτά ιδιαίτερη σημασία στον χώρο της αντιπολίτευσης. Η κυβέρνηση διατηρεί σαφή κοινοβουλευτική πλειοψηφία, ενώ η αντιπολίτευση εμφανίζεται κατακερματισμένη όχι μόνο σε επίπεδο κομμάτων, αλλά και σε επίπεδο κοινοβουλευτικής πειθαρχίας. Αυτό παράγει διπλή συνέπεια. Από τη μία πλευρά, δυσκολεύει τη συγκρότηση συνεκτικού αντίπαλου πόλου. Από την άλλη, ενισχύει την εικόνα ότι το κομματικό σύστημα δεν μπορεί να απορροφήσει και να οργανώσει τη δυσαρέσκεια που παράγεται στην κοινωνία. Η κοινωνική φθορά της κυβέρνησης δεν μετατρέπεται αυτομάτως σε πολιτική εναλλακτική, επειδή οι αντιπολιτευτικοί φορείς αδυνατούν να εμφανιστούν ως σταθερές δομές εμπιστοσύνης. Η αύξηση των ανεξάρτητων, επομένως, δεν είναι απλώς αριθμητικό παράδοξο. Είναι ένδειξη ότι η αντιπολιτευτική ύλη δεν βρίσκει ακόμη σταθερή κομματική μορφή.
Στην περίπτωση της Νέας Αριστεράς, το πρόβλημα είναι ακόμη πιο έντονο, διότι η ίδια είχε επιχειρήσει να εμφανιστεί ως διόρθωση της απορρύθμισης του ΣΥΡΙΖΑ. Ήθελε να είναι πιο συλλογική, πιο θεσμική, πιο σοβαρή, πιο προγραμματική. Η κατάληξή της σε διάλυση Κοινοβουλευτικής Ομάδας και ενίσχυση του αριθμού των ανεξάρτητων βουλευτών δείχνει ότι δεν αρκεί να καταγγέλλει κανείς την αστάθεια του προηγούμενου κόμματος. Πρέπει να παράγει μηχανισμούς σταθερότητας στο νέο. Η Νέα Αριστερά δεν μπόρεσε να το κάνει, διότι η συνοχή της ήταν περισσότερο στελεχιακή και πολιτισμική παρά κοινωνικά θεμελιωμένη. Όταν η ΕΛ.Α.Σ. εμφανίστηκε ως μεγαλύτερο πεδίο πιθανής ανασύνταξης, η εσωτερική της συνοχή δεν άντεξε.
Η νέα αριθμητική της Βουλής έχει και συμβολική διάσταση. Οι ανεξάρτητοι ως δεύτερη αριθμητικά δύναμη δεν συγκροτούν βέβαια ενιαίο πολιτικό υποκείμενο. Δεν έχουν κοινή ιδεολογία, κοινό πρόγραμμα, κοινή πειθαρχία ή κοινή στρατηγική. Ακριβώς γι’ αυτό, όμως, το φαινόμενο είναι τόσο ενδιαφέρον. Η αριθμητική τους ισχύς δεν αντιστοιχεί σε πολιτική ενότητα. Είναι δύναμη χωρίς συλλογική μορφή. Είναι κοινοβουλευτική ποσότητα χωρίς παραταξιακή ποιότητα. Αυτό δείχνει την κρίση του ενδιάμεσου επιπέδου ανάμεσα στον πολίτη και στο κράτος: τα κόμματα αποδυναμώνονται ως οργανωτές συλλογικής βούλησης, αλλά οι ανεξάρτητοι δεν μπορούν να τα υποκαταστήσουν ως προγραμματικοί φορείς. Έτσι, η Βουλή γίνεται πιο ρευστή, αλλά όχι αναγκαστικά πιο αντιπροσωπευτική.
Υπάρχει εδώ ένας κίνδυνος που αφορά τη δημοκρατική λειτουργία συνολικά. Όσο περισσότερο η κομματική εκπροσώπηση αποσυνδέεται από σταθερούς φορείς, τόσο περισσότερο η πολιτική μετατρέπεται σε άθροισμα προσωπικών διαδρομών. Η προσωπική ανεξαρτησία του βουλευτή είναι θεσμικά νόμιμη και σε ορισμένες περιπτώσεις πολιτικά αναγκαία. Όταν, όμως, η ανεξαρτητοποίηση γίνεται μαζική μορφή αναδιάταξης, τότε το κοινοβουλευτικό σύστημα αποκτά χαρακτήρα διαρκούς μεταβατικότητας. Οι πολίτες δυσκολεύονται να καταλάβουν ποια πολιτική εντολή εκπροσωπείται, ποια κόμματα ενισχύονται ή αποδυναμώνονται, ποια προγράμματα ισχύουν και ποιος αναλαμβάνει ευθύνη. Η ρευστότητα μπορεί να μοιάζει με ελευθερία, αλλά συχνά καταλήγει σε αδιαφάνεια πολιτικής ευθύνης.
Η διάλυση της ΚΟ της Νέας Αριστεράς, επομένως, δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως μικρή ιστορία ενός μικρού κόμματος. Είναι μέρος μιας ευρύτερης κρίσης θεσμικής κομματικότητας. Τα κόμματα χάνουν την ικανότητα να συγκρατούν τις διαφωνίες στο εσωτερικό τους. Οι κοινοβουλευτικές ομάδες γίνονται πιο ευάλωτες. Οι ανεξάρτητοι πολλαπλασιάζονται. Οι νέοι φορείς γεννιούνται από αποχωρήσεις πριν αποκτήσουν κοινωνική ρίζα. Η πολιτική κίνηση αυξάνεται, αλλά η πολιτική θεσμοποίηση μειώνεται. Αυτό είναι το παράδοξο της συγκυρίας: υπάρχει έντονη κινητικότητα, αλλά όχι αντίστοιχη σταθερή ανασύνθεση.
Το ερώτημα που ανοίγει είναι αν το ελληνικό κομματικό σύστημα μπορεί να δημιουργήσει φορείς με ικανότητα ενσωμάτωσης, πειθαρχίας, κοινωνικής εκπροσώπησης και προγραμματικής διάρκειας. Αν η απάντηση είναι αρνητική, θα βλέπουμε διαρκώς νέες αποσχίσεις, ανεξαρτητοποιήσεις, μετακινήσεις, προσωρινές συμπράξεις και αρχηγικά εγχειρήματα που υπόσχονται να βάλουν τάξη στη ρευστότητα, χωρίς να τη θεραπεύουν. Αν η απάντηση είναι θετική, τότε η κρίση της Νέας Αριστεράς μπορεί να λειτουργήσει ως προειδοποίηση: κανένα κόμμα δεν επιβιώνει μόνο από κοινοβουλευτική μορφή, από στελεχιακή ποιότητα ή από επικοινωνιακή δυναμική. Επιβιώνει όταν μπορεί να συγκρατήσει ανθρώπους επειδή εκπροσωπεί κάτι που υπερβαίνει τις ατομικές τους στρατηγικές.
Η Βουλή των ανεξάρτητων δεν είναι ένδειξη πολιτικής ανανέωσης από μόνη της. Είναι, πριν απ’ όλα, ένδειξη ασταθούς αντιπροσώπευσης. Η Νέα Αριστερά κατέρρευσε κοινοβουλευτικά επειδή δεν είχε προλάβει να γίνει κοινωνικά αναγκαία. Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν είχε θεσμοποιήσει την εκλογική του έκρηξη σε ανθεκτική παράταξη. Η αύξηση των ανεξάρτητων βουλευτών αποτυπώνει την ίδια κρίση σε κοινοβουλευτική μορφή: πρόσωπα υπάρχουν, κόμματα αδυνατούν να τα συγκρατήσουν, κοινωνικά ρεύματα μένουν ασταθή, και η αντιπολίτευση δυσκολεύεται να αποκτήσει συνεκτική μορφή.
Πρόσφατα σχόλια