Η Ευρωπαϊκή Ένωση είχε επί δεκαετίες ισχυρή πολιτική παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο, χωρίς πάντοτε να διαθέτει αντίστοιχη υλική εμπλοκή. Η συμμετοχή κρατών της περιοχής στην Ένωση, η διεύρυνση, οι εμπορικές σχέσεις, οι συμφωνίες σύνδεσης και οι επανειλημμένες ευρωπαϊκές παρεμβάσεις σε περιφερειακά ζητήματα δημιούργησαν σημαντική θεσμική παρουσία. Η ανάπτυξη όμως ενεργειακών, ψηφιακών και άλλων κρίσιμων υποδομών εισάγει μια διαφορετική ποιότητα. Η Ευρώπη αποκτά περιουσιακά στοιχεία, χρηματοδοτικές δεσμεύσεις και λειτουργικές εξαρτήσεις των οποίων η αξία προϋποθέτει σταθερότητα σε συγκεκριμένους θαλάσσιους και χερσαίους χώρους.
Αυτό είναι πολύ σημαντικό για την κατανόηση του Great Sea Interconnector. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη διαθέσει 658 εκατ. ευρώ για την κατασκευή της ηλεκτρικής σύνδεσης Ελλάδας–Κύπρου και θεωρεί το έργο αναγκαίο για να τερματιστεί η ενεργειακή απομόνωση του τελευταίου κράτους-μέλους που παραμένει εκτός του ευρωπαϊκού ηλεκτρικού δικτύου. Παράλληλα, το GSI περιλαμβάνεται στα έργα που η Επιτροπή έχει αναδείξει ως επείγουσες ενεργειακές διασυνδέσεις, ακριβώς επειδή η ανεπάρκεια δικτύων αποτελεί πλέον πρόβλημα για την ανταγωνιστικότητα, την ασφάλεια και την ενεργειακή μετάβαση ολόκληρης της Ευρώπης.
Τα 658 εκατ. ευρώ έχουν πολιτική σημασία που υπερβαίνει το λογιστικό τους μέγεθος. Όταν ο ευρωπαϊκός προϋπολογισμός χρηματοδοτεί μια υποδομή, η επιτυχία της αποκτά θεσμική αξία για την ίδια την Ένωση. Μια μακρά καθυστέρηση δεν αποτελεί πλέον αποκλειστικά αποτυχία του κράτους ή της εταιρείας που αναπτύσσει το έργο. Αφορά την αποτελεσματικότητα του ευρωπαϊκού προγράμματος διευρωπαϊκών δικτύων, την αξιοπιστία της πολιτικής συνοχής της αγοράς και τη δυνατότητα μετατροπής των ευρωπαϊκών αποφάσεων σε φυσική υποδομή. Η Ένωση αποκτά συνεπώς λόγο να ενδιαφέρεται όχι απλώς για την πολιτική σταθερότητα της περιοχής αλλά για τις συγκεκριμένες συνθήκες που επιτρέπουν την κατασκευή και τη λειτουργία ενός δικού της έργου προτεραιότητας.
Αυτό αλλάζει σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να αντιλαμβάνεται την Ανατολική Μεσόγειο. Μια περιοχή που αντιμετωπίζεται μόνο μέσα από την Κοινή Εξωτερική Πολιτική παραμένει σε σημαντικό βαθμό αντικείμενο διπλωματίας. Οι αποφάσεις επηρεάζονται από την ανάγκη ομοφωνίας, από τις διαφορετικές προτεραιότητες των κρατών-μελών και από το εκάστοτε επίπεδο πολιτικής έντασης. Όταν όμως στην ίδια περιοχή υπάρχουν κρίσιμες υποδομές που εντάσσονται στην εσωτερική αγορά, η γεωγραφία εισέρχεται ταυτόχρονα στις πολιτικές ενέργειας, ανταγωνιστικότητας, επενδύσεων, προστασίας κρίσιμων υποδομών και οικονομικής ασφάλειας. Περισσότερα ευρωπαϊκά θεσμικά κέντρα αποκτούν λόγο να ενδιαφέρονται για την ίδια περιοχή.
Η αλλαγή αυτή ενισχύεται από τη γενικότερη μεταβολή της ευρωπαϊκής αντίληψης για την ενέργεια. Το Συμβούλιο έχει συνδέσει την ενεργειακή ασφάλεια, τις τεχνολογικές εξαρτήσεις και την ανθεκτικότητα των αλυσίδων εφοδιασμού με την ίδια την ευρωπαϊκή κυριαρχία και οικονομική ασφάλεια. Η καθαρή μετάβαση αντιμετωπίζεται πλέον και ως στρατηγική περιορισμού εξωτερικών ευπαθειών. Παράλληλα, η ατζέντα «Μία Ευρώπη, μία αγορά» συνδέει την ολοκλήρωση της αγοράς, την προσιτή ενέργεια, τη βιομηχανική ανανέωση και τη μείωση εξαρτήσεων με την ενίσχυση της στρατηγικής αυτονομίας.
Η Ανατολική Μεσόγειος αποκτά μέσα σε αυτό το πλαίσιο διαφορετική αξία. Δεν αποτελεί μόνο γειτονική ζώνη ασφάλειας. Αποτελεί δυνητικό χώρο μέσα από τον οποίο η Ένωση μπορεί να επεκτείνει δίκτυα, να διαφοροποιήσει οικονομικές σχέσεις και να ενισχύσει τη σύνδεση των νοτιοανατολικών κρατών-μελών με την ενιαία αγορά. Η σταθερότητά της συνδέεται συνεπώς περισσότερο άμεσα με ευρωπαϊκούς στόχους που έχουν μετρήσιμο οικονομικό αποτέλεσμα.
Για την Ελλάδα αυτή η εξέλιξη είναι ιδιαίτερα ευνοϊκή όταν εντάσσεται σε ένα πλαίσιο κανόνων. Η ελληνική πολιτική επιδιώκει να μην αντιμετωπίζεται η Ανατολική Μεσόγειος αποκλειστικά ως πεδίο διμερούς ελληνοτουρκικού ανταγωνισμού. Η παρουσία ευρωπαϊκών υποδομών εισάγει στην περιοχή συμφέροντα που δεν εξαρτώνται από την ελληνική επιχειρηματολογία. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν χρειάζεται να υιοθετήσει κάθε ελληνική εκτίμηση για να ενδιαφέρεται αντικειμενικά για την προστασία ενός χρηματοδοτούμενου ευρωπαϊκού καλωδίου, για την ελευθερία λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς ή για την ολοκλήρωση μιας διασύνδεσης που η ίδια έχει χαρακτηρίσει στρατηγική.
Ακριβώς εδώ εντοπίζεται η μεγαλύτερη στρατηγική χρησιμότητα της ευρωπαϊκής υλικής παρουσίας. Η Ελλάδα έχει ισχυρότερο συμφέρον να δημιουργεί συγκλίσεις συμφερόντων από το να ζητά περιστασιακές πολιτικές δηλώσεις υποστήριξης. Μια διακήρυξη αλληλεγγύης έχει πολιτική αξία αλλά μικρή διάρκεια εάν δεν συνοδεύεται από πραγματικές δεσμεύσεις. Μια υποδομή με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση, αντίθετα, δημιουργεί συγκεκριμένους λόγους συνεχούς ενδιαφέροντος: πρέπει να ολοκληρωθεί, να λειτουργήσει, να προστατευθεί, να ενταχθεί στην αγορά και να αποδώσει τις επενδύσεις που έχουν πραγματοποιηθεί.
Η έννοια του υλικού συμφέροντος γίνεται ακόμη σαφέστερη αν εξεταστεί η ασφάλεια των υποθαλάσσιων δικτύων. Τα τελευταία χρόνια η προστασία καλωδίων, ενεργειακών συνδέσεων και άλλων υποδομών βυθού έχει μετατραπεί σε ευρωπαϊκή προτεραιότητα. Οι υποδομές αυτές είναι ευάλωτες σε ατυχήματα, φυσικές καταστροφές, δολιοφθορά και υβριδικές ενέργειες. Το ευρωπαϊκό πακέτο για τα δίκτυα προβλέπει ρητά ενίσχυση της προστασίας και της ανθεκτικότητας των διασυνοριακών ενεργειακών υποδομών. Όσο αυξάνονται τα ευρωπαϊκά περιουσιακά στοιχεία στην Ανατολική Μεσόγειο, τόσο περισσότερο η ασφάλεια της περιοχής συνδέεται με μια ευρωπαϊκή πολιτική προστασίας κρίσιμων δικτύων.
Αυτή η μεταβολή έχει συνέπειες και στην έννοια της στρατηγικής αυτονομίας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί να επιδιώκει μεγαλύτερη αυτονομία αποκλειστικά μειώνοντας εξαρτήσεις από τρίτους. Χρειάζεται επίσης να κατασκευάζει δικά της δίκτυα και να εξασφαλίζει ότι μπορούν να λειτουργούν. Η αυτονομία επομένως αποκτά γεωγραφική διάσταση: πρέπει να υπάρχει φυσική δυνατότητα μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας, πρόσβασης σε παραγωγικές περιοχές, αμφίδρομων ροών και υποστήριξης κρατών-μελών σε περίπτωση διαταραχής. Ένα ευρωπαϊκό δίκτυο που φτάνει έως την Κύπρο διευρύνει τη γεωγραφία μέσα στην οποία η Ένωση μπορεί να εφαρμόζει αυτή τη λογική.
Η ελληνική θέση ενισχύεται ακριβώς επειδή η Ελλάδα βρίσκεται στη διαδρομή αυτής της επέκτασης. Η χώρα μπορεί να αναπτύσσει την περιφερειακή της πολιτική μέσα από έργα των οποίων η χρησιμότητα αναγνωρίζεται ανεξάρτητα από τις ελληνικές διμερείς διαφορές. Η Κρήτη γίνεται τμήμα ευρωπαϊκού διαδρόμου, οι ελληνικές θαλάσσιες υποδομές συνδέονται με την ευρωπαϊκή αγορά και η λειτουργία τους αποκτά σημασία για έναν μεγαλύτερο αριθμό θεσμών και οικονομικών παραγόντων.
Υπάρχει εδώ μια ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στην ευρωπαϊκή πολιτική παρουσία και στην ευρωπαϊκή έκθεση. Η παρουσία επιτρέπει στην Ένωση να εκφράζει θέσεις. Η έκθεση δημιουργεί κόστος σε περίπτωση αστάθειας. Αν μια περιφερειακή ένταση καθυστερεί ένα έργο χρηματοδοτούμενο από τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό, επηρεάζει προγραμματισμένες επενδύσεις. Αν απειλείται ένα υποθαλάσσιο δίκτυο, δημιουργείται ζήτημα προστασίας κρίσιμης υποδομής. Αν ένα κράτος-μέλος παραμένει απομονωμένο από την αγορά, διατηρείται μια ατέλεια της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Η περιοχή αρχίζει έτσι να παράγει απτά κόστη για την Ένωση όταν η σταθερότητά της διαταράσσεται.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ύπαρξη οικονομικού συμφέροντος οδηγεί αυτομάτως σε ενιαία ή αποφασιστική ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική. Η ΕΕ παραμένει σύνθετο πολιτικό σύστημα και τα κράτη-μέλη συνεχίζουν να έχουν διαφορετικές σχέσεις και προτεραιότητες στην Ανατολική Μεσόγειο. Τα υλικά συμφέροντα, όμως, μεταβάλλουν το πλαίσιο μέσα στο οποίο λαμβάνονται οι αποφάσεις. Προσθέτουν θεσμούς, εταιρείες, επενδυτές, διαχειριστές δικτύων και κανονιστικές αρχές που έχουν συγκεκριμένο συμφέρον από την ομαλή λειτουργία της περιοχής. Η γεωπολιτική παύει να αποτελεί αποκλειστικό αντικείμενο των υπουργείων Εξωτερικών.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για μια Ένωση που ιστορικά διέθετε μεγάλη κανονιστική ισχύ αλλά περιορισμένη δυνατότητα άμεσης γεωπολιτικής προβολής. Τα δίκτυα προσφέρουν έναν διαφορετικό δρόμο. Η Ευρώπη μπορεί να επηρεάζει έναν χώρο επειδή η αγορά της, οι τεχνικοί κανόνες της, η χρηματοδότησή της και οι υποδομές της γίνονται μέρος της καθημερινής οικονομικής λειτουργίας του. Πρόκειται για ισχύ που ασκείται μέσα από την οργάνωση του οικονομικού χώρου και μπορεί να έχει μεγαλύτερη διάρκεια από μια μεμονωμένη διπλωματική παρέμβαση.
Στην Ανατολική Μεσόγειο η λογική αυτή μπορεί να αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη σημασία εάν το GSI ενταχθεί σε ένα ευρύτερο πλέγμα ηλεκτρικών, ψηφιακών και άλλων διασυνδέσεων. Κάθε πρόσθετο δίκτυο δημιουργεί νέα συμφέροντα και αυξάνει την αλληλεξάρτηση μεταξύ της περιοχής και της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς. Το αποτέλεσμα είναι σωρευτικό. Ένα μεμονωμένο έργο μπορεί να παρεμποδιστεί ή να καθυστερήσει. Ένα πυκνό σύστημα διασυνδεδεμένων ευρωπαϊκών υποδομών δημιουργεί πολύ μεγαλύτερο οικονομικό και πολιτικό κόστος σε οποιαδήποτε παρατεταμένη αστάθεια.
Για την ελληνική στρατηγική, το κρίσιμο πλεονέκτημα βρίσκεται στη δυνατότητα να συνδεθούν τα ελληνικά συμφέροντα με ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό δημόσιο αγαθό. Η ασφαλής λειτουργία των θαλάσσιων υποδομών, η διασύνδεση της Κύπρου, η ενίσχυση των δικτύων και η ελευθερία οικονομικής δραστηριότητας βάσει των εφαρμοστέων κανόνων μπορούν να παρουσιαστούν ως ζητήματα που αφορούν την ίδια τη λειτουργία της Ένωσης. Η Ελλάδα αποκτά έτσι μεγαλύτερη στρατηγική αξία όταν δεν ζητά απλώς ευρωπαϊκή υποστήριξη στις δικές της θέσεις αλλά δημιουργεί υποδομές των οποίων η προστασία και η επιτυχία αποτελούν αντικειμενικό ευρωπαϊκό συμφέρον.
Η μετάβαση από την πολιτική παρουσία στο υλικό συμφέρον μπορεί συνεπώς να αποδειχθεί μία από τις σημαντικότερες μεταβολές της ευρωπαϊκής σχέσης με την Ανατολική Μεσόγειο. Η Ένωση γίνεται περισσότερο εκτεθειμένη στην περιοχή επειδή επενδύει σε αυτήν. Και ακριβώς επειδή γίνεται περισσότερο εκτεθειμένη, αποκτά ισχυρότερο κίνητρο να ενδιαφέρεται για τη σταθερότητα, την ασφάλεια και την απρόσκοπτη λειτουργία της.
Το αποτέλεσμα για την Ελλάδα είναι στρατηγικά σημαντικό. Μια Ανατολική Μεσόγειος γεμάτη ευρωπαϊκά δίκτυα, κεφάλαια και υποδομές είναι διαφορετικό πολιτικό περιβάλλον από μια Ανατολική Μεσόγειο στην οποία η Ευρώπη εμφανίζεται μόνο μέσω ανακοινώσεων και διπλωματικών παρεμβάσεων. Στην πρώτη περίπτωση, η ευρωπαϊκή παρουσία έχει κόστος, διάρκεια και καθημερινή λειτουργία. Η περιοχή γίνεται μέρος της ευρωπαϊκής οικονομικής ασφάλειας. Και η Ελλάδα, ως κράτος-μέλος που βρίσκεται στον πυρήνα αυτής της γεωγραφίας, αποκτά μεγαλύτερη δυνατότητα να συνδέει τη δική της στρατηγική με τη μακροχρόνια λειτουργία του ίδιου του ευρωπαϊκού συστήματος.
Πρόσφατα σχόλια