Η ηλεκτρική σύνδεση της Κρήτης με την Κύπρο μεταφέρει ένα τμήμα της Ανατολικής Μεσογείου από την περιφέρεια της ευρωπαϊκής ενεργειακής αρχιτεκτονικής προς το εσωτερικό της. Η Κύπρος παραμένει το τελευταίο κράτος-μέλος που δεν είναι συνδεδεμένο με το ηπειρωτικό ευρωπαϊκό ηλεκτρικό δίκτυο, γεγονός που περιορίζει τη συμμετοχή της στην ενιαία αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, αυξάνει την έκθεσή της σε εξωτερικούς ενεργειακούς κραδασμούς και δυσχεραίνει την ενσωμάτωση μεγαλύτερου μεριδίου ανανεώσιμων πηγών. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αντιμετωπίζει γι’ αυτό το Great Sea Interconnector ως έργο που καλύπτει ένα πραγματικό κενό της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και έχει διαθέσει 658 εκατ. ευρώ από τον μηχανισμό «Συνδέοντας την Ευρώπη» για την κατασκευή του τμήματος Ελλάδας–Κύπρου.
Η συγκεκριμένη λειτουργία προσδίδει στο έργο χαρακτήρα διαφορετικό από μια συνηθισμένη διεθνή ενεργειακή επένδυση. Η διασύνδεση δεν προσθέτει απλώς μία ακόμη εμπορική γραμμή μεταξύ δύο συστημάτων. Επεκτείνει στην Κύπρο κανόνες, αγορές, τεχνικά πρότυπα, μηχανισμούς εξισορρόπησης και σχέσεις αλληλεξάρτησης που συγκροτούν την ευρωπαϊκή αγορά ηλεκτρικής ενέργειας. Μετά την ολοκλήρωσή της, η κυπριακή ηλεκτρική οικονομία θα λειτουργεί σε πολύ στενότερη σχέση με το ενιαίο ευρωπαϊκό σύστημα και θα επηρεάζεται σε μεγαλύτερο βαθμό από τις ίδιες διαδικασίες που καθορίζουν τη λειτουργία των διασυνδεδεμένων αγορών της ηπειρωτικής Ευρώπης. Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση αποκτά έτσι φυσική υποδομή σε μια περιοχή όπου μέχρι σήμερα η γεωγραφική απόσταση περιόριζε την πρακτική της εμβέλεια.
Για την Ελλάδα, η μεταβολή αυτή έχει ιδιαίτερο πολιτικό βάρος. Η ελληνική παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο συνδέεται περισσότερο οργανικά με μια ευρωπαϊκή λειτουργία. Η Κρήτη δεν αποτελεί απλώς ελληνικό νησιωτικό χώρο από τον οποίο διέρχεται ένα καλώδιο· γίνεται σημείο μέσω του οποίου το ευρωπαϊκό ηλεκτρικό σύστημα επεκτείνεται προς την Κυπριακή Δημοκρατία. Το ελληνικό έδαφος και το ελληνικό σύστημα μεταφοράς αποκτούν επομένως ρόλο στη γεωγραφική ολοκλήρωση της Ένωσης. Αυτό ενισχύει τη σημασία της Ελλάδας μέσα στην ευρωπαϊκή ενεργειακή πολιτική και ταυτόχρονα προσδίδει σε ένα ελληνικό στρατηγικό έργο σαφή κοινοτική λειτουργία.
Η ευρωπαϊκοποίηση που παράγει το GSI δεν πρέπει να νοηθεί ως αφηρημένη πολιτική ταύτιση της Ευρωπαϊκής Ένωσης με κάθε ελληνική επιδίωξη στην περιοχή. Λειτουργεί πολύ πιο συγκεκριμένα. Ένα ζήτημα που προηγουμένως μπορούσε να αντιμετωπίζεται κυρίως ως διμερής ή περιφερειακή υπόθεση εντάσσεται σε ένα ευρωπαϊκό σύστημα πολιτικής, χρηματοδότησης και κανονιστικής εποπτείας. Η ασφάλεια, η χρηματοδοτική βιωσιμότητα και η λειτουργία της διασύνδεσης συνδέονται πλέον με την ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς, τη μετάβαση προς καθαρότερη ενέργεια και την ανθεκτικότητα των ευρωπαϊκών δικτύων. Η περιοχή αποκτά μεγαλύτερη σημασία για τις Βρυξέλλες επειδή μέσα σε αυτήν λειτουργούν πλέον ευρωπαϊκές υποδομές που υπηρετούν ευρωπαϊκές πολιτικές.
Η εξέλιξη συμπίπτει με μια βαθύτερη μεταβολή της ίδιας της ευρωπαϊκής ενεργειακής πολιτικής. Η Ένωση αντιμετωπίζει πλέον τις διασυνοριακές ηλεκτρικές διασυνδέσεις όχι μόνο ως μηχανισμό εμπορικής ολοκλήρωσης αλλά και ως ζήτημα στρατηγικής αυτονομίας, οικονομικής ασφάλειας και ανθεκτικότητας. Το νέο ευρωπαϊκό πακέτο για τα δίκτυα δίνει έμφαση στην ταχύτερη ανάπτυξη διασυνοριακών υποδομών, στην προστασία τους από νέες απειλές και στη δημιουργία ενός περισσότερο ολοκληρωμένου ευρωπαϊκού ηλεκτρικού χώρου. Το Συμβούλιο έχει συνδέσει ρητά την ενίσχυση των δικτύων με μια περισσότερο αυτόνομη και ανθεκτική Ευρώπη.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η Ανατολική Μεσόγειος παύει σταδιακά να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως ζώνη προβλημάτων εξωτερικής πολιτικής. Η λειτουργία κρίσιμων δικτύων την εντάσσει στην εσωτερική λογική της ευρωπαϊκής οικονομίας. Η σταθερότητα του θαλάσσιου χώρου ενδιαφέρει πλέον και επειδή από εκεί διέρχονται υποδομές που χρηματοδοτούνται από τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό και εξυπηρετούν κράτη-μέλη. Η ασφάλεια των καλωδίων αφορά την προστασία κρίσιμων ευρωπαϊκών υποδομών. Η απρόσκοπτη πραγματοποίηση εργασιών ενδιαφέρει την πολιτική ολοκλήρωσης των δικτύων. Οι καθυστερήσεις επηρεάζουν την εφαρμογή συγκεκριμένων ευρωπαϊκών σχεδίων και όχι απλώς μια διμερή ενεργειακή συμφωνία.
Το GSI παράγει επομένως μια ιδιότυπη μεταφορά του εξωτερικού συνόρου της Ευρώπης προς ένα πυκνότερο εσωτερικό ευρωπαϊκό πεδίο. Η γεωγραφία παραμένει η ίδια, αλλάζει όμως το θεσμικό της περιεχόμενο. Η Κύπρος συνδέεται λειτουργικά με ένα δίκτυο που εκτείνεται σε ολόκληρη την Ένωση και η Ανατολική Μεσόγειος αποκτά μια υποδομή της οποίας η λειτουργία εξαρτάται από κοινά ευρωπαϊκά πρότυπα, χρηματοδότηση και ρύθμιση. Αυτή είναι μια βαθύτερη μορφή ευρωπαϊκοποίησης από την απλή συμμετοχή σε πολιτικούς θεσμούς, επειδή δημιουργεί καθημερινές σχέσεις οικονομικής και τεχνικής αλληλεξάρτησης.
Η ελληνική στρατηγική ωφελείται από αυτή τη μεταβολή όταν η περιοχή παύει να παρουσιάζεται ως πεδίο στο οποίο συγκρούονται αποκλειστικά ελληνικές και τουρκικές αξιώσεις. Η Ελλάδα έχει σταθερά συμφέρον να εντάσσει τη δράση της στο Διεθνές Δίκαιο και στα θεσμικά πλαίσια της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η κατασκευή μιας αναγνωρισμένης ευρωπαϊκής ενεργειακής υποδομής ενισχύει αυτή την επιλογή επειδή προσθέτει ευρωπαϊκή λειτουργία σε έναν θαλάσσιο χώρο όπου η χώρα υποστηρίζει ότι ασκεί δικαιώματα σύμφωνα με το Δίκαιο της Θάλασσας. Η ολοκλήρωση της ελληνικής διαδικασίας αδειοδότησης για τις έρευνες και την πόντιση του καλωδίου εντάσσεται ακριβώς σε αυτή τη λογική θεσμικής εφαρμογής.
Η ευρωπαϊκή ιδιότητα του έργου δεν επιλύει βεβαίως ζητήματα οριοθέτησης και δεν υποκαθιστά το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας. Η ισχύς της βρίσκεται αλλού. Περιορίζει τη δυνατότητα να αντιμετωπιστεί η υλοποίηση της διασύνδεσης αποκλειστικά ως ελληνοτουρκικό επεισόδιο. Το έργο αφορά την άρση της ενεργειακής απομόνωσης κράτους-μέλους, την ευρωπαϊκή αγορά ηλεκτρισμού και την εφαρμογή του διευρωπαϊκού σχεδιασμού ενεργειακών υποδομών. Οποιοδήποτε εμπόδιο επηρεάζει συνεπώς ένα ευρύτερο σύνολο συμφερόντων και θεσμικών δεσμεύσεων.
Το σημείο αυτό έχει μεγαλύτερη σημασία από μια περιστασιακή ευρωπαϊκή δήλωση πολιτικής συμπαράστασης. Οι δηλώσεις μπορούν να μεταβάλλονται ανάλογα με τη συγκυρία και τις ισορροπίες μεταξύ κρατών-μελών. Η ύπαρξη πραγματικής υποδομής δημιουργεί πιο σταθερές σχέσεις. Ο ευρωπαϊκός προϋπολογισμός έχει ήδη επενδύσει στο έργο, η αγορά αναμένει την ολοκλήρωσή του, οι κανονιστικές αρχές οφείλουν να οργανώσουν τη λειτουργία του και η ενεργειακή πολιτική της Κύπρου σχεδιάζεται με την προοπτική της διασύνδεσης. Η Ευρώπη συνδέεται επομένως με την περιοχή μέσω συγκεκριμένων συμφερόντων τα οποία δεν εξαφανίζονται όταν αλλάζει η πολιτική επικαιρότητα.
Μια αρχική σύνδεση σε έναν συγκεκριμένο τομέα δημιουργεί ανάγκη για κοινές ρυθμίσεις, μεγαλύτερο συντονισμό και πρόσθετες υποδομές. Το ηλεκτρικό δίκτυο αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η φυσική διασύνδεση απαιτεί κανόνες λειτουργίας, διαχείριση διασυνοριακών ροών, κοινές τεχνικές προδιαγραφές, συντονισμό των διαχειριστών και κανονιστικές αποφάσεις που σταδιακά συνδέουν πιο στενά τις συμμετέχουσες αγορές. Η ευρωπαϊκοποίηση επομένως προκύπτει μέσα από τη λειτουργία της ίδιας της υποδομής.
Η Ανατολική Μεσόγειος χαρακτηρίζεται από έντονο ανταγωνισμό, διαφορετικές αντιλήψεις για τις θαλάσσιες ζώνες και σημαντική παρουσία περιφερειακών και εξωπεριφερειακών δυνάμεων. Η επέκταση ευρωπαϊκών δικτύων εισάγει έναν διαφορετικό τρόπο οργάνωσης του χώρου. Η σημασία μιας περιοχής προσδιορίζεται περισσότερο από την ένταξή της σε θεσμούς, αγορές και διασυνοριακές υποδομές και λιγότερο αποκλειστικά από τον ανταγωνισμό για τον έλεγχο θαλάσσιων εκτάσεων. Η Ελλάδα έχει σαφές συμφέρον από αυτή τη μεταβολή, επειδή διαθέτει την ιδιότητα του κράτους-μέλους, αποτελεί τη φυσική σύνδεση της Κύπρου με το ευρωπαϊκό ηπειρωτικό σύστημα και στηρίζει την περιφερειακή της πολιτική σε ευρωπαϊκούς και διεθνοδικαιικούς κανόνες.
Το έργο ενισχύει επίσης μια περισσότερο μακροπρόθεσμη ελληνική επιλογή: τη μετατροπή της Κρήτης σε χώρο μέσω του οποίου η Ευρώπη αποκτά ενεργειακή συνέχεια προς την Ανατολική Μεσόγειο. Η πλήρης ηλεκτρική ένταξη της Κρήτης στο ηπειρωτικό σύστημα και η επέκταση του δικτύου προς την Κύπρο αλλάζουν τη λειτουργία του νησιού μέσα στην ευρωπαϊκή γεωγραφία. Η Κρήτη μετατρέπεται από ενεργειακή περιφέρεια σε ενδιάμεσο κόμβο. Το ελληνικό έδαφος αποκτά μεγαλύτερη αξία όχι επειδή βρίσκεται απλώς σε στρατηγική θέση αλλά επειδή χρησιμοποιείται για να ενώσει τμήματα της ευρωπαϊκής αγοράς που έως σήμερα παρέμεναν ασύνδετα.
Υπάρχει ακόμη μία σημαντική συνέπεια. Όσο η Ευρωπαϊκή Ένωση αυξάνει την εξάρτησή της από διασυνοριακά ηλεκτρικά δίκτυα, τόσο περισσότερο ενδιαφέρεται για την προστασία της φυσικής τους ακεραιότητας. Η ασφάλεια υποθαλάσσιων καλωδίων, οι υβριδικές απειλές, η κυβερνοασφάλεια και η δυνατότητα ταχείας αποκατάστασης αποκτούν κεντρική θέση στην ευρωπαϊκή πολιτική κρίσιμων υποδομών. Η νέα ευρωπαϊκή ατζέντα για τα ενεργειακά δίκτυα έχει ήδη ενσωματώσει την ανθεκτικότητα και την προστασία των διασυνοριακών υποδομών στις βασικές της προτεραιότητες. Το GSI, εφόσον ολοκληρωθεί, θα εντάξει και την Ανατολική Μεσόγειο σε αυτό το ευρωπαϊκό πλέγμα προστασίας και διαχείρισης κινδύνου.
Η ευρωπαϊκοποίηση μέσω του GSI αποκτά έτσι τρεις διαστάσεις ταυτόχρονα. Η πρώτη είναι οικονομική, επειδή η Κύπρος εντάσσεται σε μεγαλύτερο και περισσότερο ανταγωνιστικό ηλεκτρικό χώρο. Η δεύτερη είναι θεσμική, επειδή η λειτουργία της διασύνδεσης εντάσσεται στους μηχανισμούς της ευρωπαϊκής ενεργειακής διακυβέρνησης. Η τρίτη είναι στρατηγική, επειδή η σταθερότητα ενός τμήματος της Ανατολικής Μεσογείου συνδέεται πλέον με την προστασία και την ομαλή λειτουργία ευρωπαϊκών υποδομών.
Για την ελληνική πολιτική αυτή η εξέλιξη έχει ιδιαίτερη αξία. Η ισχυρότερη ευρωπαϊκή παρουσία στην περιοχή δεν προκύπτει από μια προσπάθεια εισαγωγής της Ένωσης ως εξωτερικού διαιτητή στις περιφερειακές διαφορές. Προκύπτει επειδή η ίδια η λειτουργία της ευρωπαϊκής οικονομίας επεκτείνεται προς την περιοχή. Η ευρωπαϊκή αγορά, ο κοινοτικός προϋπολογισμός, οι κανόνες των διευρωπαϊκών δικτύων και η πολιτική ασφάλειας κρίσιμων υποδομών αποκτούν σταδιακά πραγματικό αντικείμενο στην Ανατολική Μεσόγειο.
Αυτή είναι και η βαθύτερη πολιτική σημασία του Great Sea Interconnector. Η ισχύς του έργου δεν εξαντλείται στην ποσότητα ηλεκτρικής ενέργειας που θα μπορεί να μεταφέρει. Βρίσκεται στην αλλαγή θεσμικής πυκνότητας που προκαλεί γύρω του. Όπου δημιουργείται ένα ευρωπαϊκό δίκτυο, ακολουθούν ευρωπαϊκές ρυθμίσεις, κεφάλαια, υποχρεώσεις, ανάγκες προστασίας και συμφέροντα συνέχειας.
Πρόσφατα σχόλια