Η υλική παρουσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην Ανατολική Μεσόγειο αρχίζει όταν οι ευρωπαϊκές αποφάσεις αποκτούν φυσική μορφή στον χώρο. Ένα υποθαλάσσιο ηλεκτρικό καλώδιο, ένας σταθμός μετατροπής, ένα διασυνοριακό δίκτυο και οι μηχανισμοί που απαιτούνται για τη λειτουργία τους εγκαθίστανται σε συγκεκριμένη γεωγραφία και παραμένουν εκεί επί δεκαετίες. Δημιουργούν ανάγκες προστασίας, συντήρησης, ρύθμισης και συνεχούς διακρατικού συντονισμού. Μέσα από αυτή τη διαδικασία η ευρωπαϊκή παρουσία αποκτά διαφορετική ποιότητα από εκείνη μιας πολιτικής απόφασης ή μιας διπλωματικής τοποθέτησης.
Το Great Sea Interconnector προσφέρει χαρακτηριστική εικόνα αυτής της μετάβασης. Η σύνδεση της Κύπρου με το ηπειρωτικό ευρωπαϊκό ηλεκτρικό σύστημα έχει ενταχθεί στα διευρωπαϊκά δίκτυα, χρηματοδοτείται με 658 εκατ. ευρώ από τον Μηχανισμό «Συνδέοντας την Ευρώπη» και περιλαμβάνεται μεταξύ των οκτώ «Ενεργειακών Λεωφόρων» που η Ένωση θεωρεί επείγουσες προτεραιότητες για την αντιμετώπιση κρίσιμων σημείων συμφόρησης. Η Ευρώπη επομένως δεν περιορίζεται σε μια πολιτική θέση περί της ανάγκης σύνδεσης της Κύπρου. Κατασκευάζει τον μηχανισμό μέσω του οποίου αυτή η σύνδεση θα πραγματοποιηθεί.
Η διαφορά αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία στην Ανατολική Μεσόγειο. Η ευρωπαϊκή σχέση με την περιοχή υπήρξε συχνά αντιδραστική. Ένταση, κρίση ή περιφερειακή αντιπαράθεση δημιουργούσε ευρωπαϊκή συζήτηση, ακολουθούσαν αποφάσεις ή πολιτικές τοποθετήσεις και το ενδιαφέρον μειωνόταν καθώς η συγκυρία άλλαζε. Οι υποδομές λειτουργούν με τελείως διαφορετικό χρόνο. Ο κύκλος ζωής τους εκτείνεται σε δεκαετίες. Δεν μπορούν να εγκαταλειφθούν κάθε φορά που μεταβάλλεται η διπλωματική ατζέντα. Απαιτούν διαρκή διοικητική, οικονομική και τεχνική παρουσία.
Αυτή η χρονική διάρκεια είναι ίσως η πιο σημαντική πολιτική ιδιότητα της υλικής ευρωπαϊκής παρουσίας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποκτά σταθερό ενδιαφέρον για την περιοχή επειδή μέρος της δικής της οικονομικής λειτουργίας εγκαθίσταται εκεί. Το καλώδιο πρέπει να παραμένει λειτουργικό, οι διασυνδεδεμένες αγορές πρέπει να επικοινωνούν, οι τεχνικοί κανόνες πρέπει να εφαρμόζονται και τα κράτη που συνδέονται πρέπει να συντονίζουν τις αντίστοιχες υποδομές τους. Η παρουσία αποκτά καθημερινότητα. Και αυτή η καθημερινότητα είναι πολιτικά πιο ανθεκτική από την έκτακτη διπλωματική κινητοποίηση.
Η ίδια η ευρωπαϊκή πολιτική δικτύων κινείται προς αυτή την κατεύθυνση. Τα διευρωπαϊκά δίκτυα ενέργειας έχουν σχεδιαστεί ώστε να συνδέουν καλύτερα τα εθνικά συστήματα, να περιορίζουν τα σημεία συμφόρησης και να ενισχύουν τη συνοχή, την αλληλεγγύη και τη συνεργασία μεταξύ των κρατών-μελών. Η νέα φάση της πολιτικής προσθέτει μεγαλύτερη έμφαση στην ασφάλεια και στην ανθεκτικότητα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετωπίζει πλέον τις διασυνοριακές ενεργειακές υποδομές ως κρίσιμα στοιχεία της στρατηγικής αυτονομίας και της οικονομικής ασφάλειας.
Για την Ελλάδα, η διαδικασία έχει πολύ συγκεκριμένη γεωπολιτική απόδοση. Ένας θαλάσσιος χώρος στον οποίο η Ελλάδα επιδιώκει να ασκεί τα δικαιώματά της βάσει του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας φιλοξενεί σταδιακά περισσότερες υποδομές που αποτελούν μέρος της ευρωπαϊκής οικονομίας. Αυτό δεν μεταβάλλει τις νομικές βάσεις των ελληνικών θέσεων και δεν προσθέτει τεχνητά κυριαρχικά δικαιώματα. Μεταβάλλει όμως τη λειτουργία του χώρου. Η σταθερότητα και η δυνατότητα οικονομικής δραστηριότητας στην Ανατολική Μεσόγειο γίνονται περισσότερο άμεσα ευρωπαϊκά ζητήματα.
Η Κρήτη βρίσκεται στον πυρήνα αυτής της μεταβολής. Μετά την ηλεκτρική της σύνδεση με το ηπειρωτικό σύστημα και με την προοπτική επέκτασης του δικτύου προς την Κύπρο, αποκτά διαφορετική θέση στην οικονομική γεωγραφία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το νησί λειτουργεί ως φυσικός ενδιάμεσος μεταξύ του ηπειρωτικού δικτύου και του νοτιοανατολικού άκρου της Ένωσης. Η γεωγραφική του θέση αποκτά ευρωπαϊκή λειτουργία και, μαζί με αυτήν, μεγαλύτερη θεσμική πυκνότητα.
Ακριβώς εδώ η υλική παρουσία διαφέρει από την πολιτική αλληλεγγύη. Η αλληλεγγύη εκφράζει βούληση ενός πολιτικού συστήματος να στηρίξει ένα κράτος-μέλος ή μια αρχή. Η υποδομή δημιουργεί συνιδιοκτησία συμφέροντος. Η καλή λειτουργία της ενδιαφέρει κράτη, ευρωπαϊκές υπηρεσίες, διαχειριστές δικτύων, χρηματοδοτικούς οργανισμούς, εταιρείες και καταναλωτές. Το συμφέρον διαχέεται πέρα από το αρχικό πολιτικό ζήτημα και αποκτά οικονομική βάση.
Αυτό δεν μετατρέπει την Ευρωπαϊκή Ένωση σε κλασική εδαφική δύναμη. Η παρουσία της παραμένει ιδιαίτερη. Δεν δημιουργείται μέσα από στρατιωτικές βάσεις ή από άμεσο έλεγχο εδάφους, αλλά από κανονιστικούς χώρους, δίκτυα, χρηματοδότηση και κοινές οικονομικές λειτουργίες. Πρόκειται για μια μορφή ισχύος που συνδέεται στενά με την ίδια τη φύση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης: η Ένωση γίνεται περισσότερο παρούσα όταν οι οικονομίες των κρατών-μελών λειτουργούν μέσα από κοινές υποδομές τις οποίες κανένα από αυτά δεν μπορεί να αντιμετωπίσει πλέον ως αποκλειστικά εθνική υπόθεση.
Η ενεργειακή μετάβαση ενισχύει αυτό το χαρακτηριστικό. Η αύξηση της ηλεκτροκίνησης και των ανανεώσιμων πηγών απαιτεί πολύ περισσότερα δίκτυα και πολύ μεγαλύτερη ανταλλαγή ενέργειας μεταξύ περιοχών με διαφορετικά παραγωγικά χαρακτηριστικά. Το ευρωπαϊκό σύστημα εξελίσσεται επομένως προς μεγαλύτερη υλική αλληλεξάρτηση. Το Συμβούλιο έχει συνδέσει το 2026 την επιτάχυνση των ηλεκτρικών διασυνδέσεων με τη στρατηγική αυτονομία, την οικονομική ασφάλεια και την ενεργειακή ανθεκτικότητα της Ευρώπης. Το GSI αποτελεί μέρος αυτής της γενικότερης μεταβολής της ευρωπαϊκής πολιτικής ισχύος.
Μια υποδομή αυτού του είδους δημιουργεί επιπλέον υποχρεώσεις ασφάλειας. Το ευρωπαϊκό ενδιαφέρον για τα υποθαλάσσια καλώδια έχει αυξηθεί σημαντικά λόγω της ευπάθειάς τους σε ατυχήματα, φυσικές καταστροφές και εσκεμμένες ενέργειες. Η ευρωπαϊκή πολιτική έχει ήδη κινηθεί προς την ενίσχυση της πρόληψης, της επιτήρησης, της δυνατότητας αποκατάστασης και της συνολικής ανθεκτικότητας τέτοιων δικτύων. Ο Μηχανισμός «Συνδέοντας την Ευρώπη» έχει επενδύσει πάνω από 8 δισ. ευρώ σε ενεργειακές υποδομές, με σημαντικό μέρος να αφορά υποθαλάσσια ηλεκτρικά καλώδια, μεταξύ των οποίων και το GSI.
Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί μια νέα σχέση ανάμεσα στην Ευρώπη και στον θαλάσσιο χώρο. Όταν ο βυθός φιλοξενεί υποδομές πάνω στις οποίες βασίζεται η λειτουργία της ενιαίας αγοράς, η ασφάλεια της θάλασσας αποκτά οικονομικό περιεχόμενο. Η ελευθερία πραγματοποίησης εργασιών, η προστασία των καλωδίων, η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας και η αποφυγή παρατεταμένων κρίσεων συνδέονται με τη συνέχεια υπηρεσιών που έχουν σημασία για κράτη-μέλη και καταναλωτές. Η θάλασσα γίνεται μέρος της λειτουργικής ευρωπαϊκής επικράτειας χωρίς να αλλάζει το νομικό καθεστώς των θαλάσσιων ζωνών.
Η Ελλάδα έχει ισχυρό συμφέρον από μια τέτοια εξέλιξη. Η ελληνική στρατηγική στην Ανατολική Μεσόγειο στηρίζεται στην αντίληψη ότι η περιφερειακή τάξη πρέπει να διαμορφώνεται σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο, με σταθερούς κανόνες και με δυνατότητα ανάπτυξης νόμιμων οικονομικών δραστηριοτήτων. Η επέκταση της ευρωπαϊκής αγοράς και των ευρωπαϊκών δικτύων προς την περιοχή ενισχύει ακριβώς ένα περιβάλλον θεσμικής οργάνωσης. Οι οικονομικές δραστηριότητες αποκτούν μεγαλύτερο βάρος από τις μονομερείς χαρτογραφήσεις, επειδή συνδέονται με πολυμερή κανονιστικά και χρηματοδοτικά πλαίσια.
Παράλληλα, η Ελλάδα δεν έχει λόγο να συγχέει την υλική ευρωπαϊκή παρουσία με αυτόματη ευρωπαϊκή εγγύηση των εθνικών της επιλογών. Η Ευρωπαϊκή Ένωση διατηρεί διαφορετικές εσωτερικές προτεραιότητες και οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν διαφορετικά τα περιφερειακά ζητήματα. Η πραγματική αξία της υλικής παρουσίας βρίσκεται στο ότι αλλάζει τα συμφέροντα πριν ακόμη χρειαστεί να αλλάξει τις πολιτικές θέσεις. Όσο περισσότερο ευρωπαϊκό κεφάλαιο, υποδομή και λειτουργική εξάρτηση βρίσκονται στην περιοχή, τόσο δυσκολότερο γίνεται για την Ένωση να την αντιμετωπίζει ως μακρινό πρόβλημα εξωτερικής πολιτικής.
Αυτό δημιουργεί μια περισσότερο σύνθετη μορφή ευρωπαϊκής εμπλοκής. Οι υπηρεσίες ενέργειας ενδιαφέρονται για τη λειτουργία των δικτύων. Οι θεσμοί που διαχειρίζονται τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό ενδιαφέρονται για την απόδοση των επενδύσεων. Οι δομές οικονομικής ασφάλειας ενδιαφέρονται για την ανθεκτικότητα. Οι διαχειριστές των συστημάτων ενδιαφέρονται για τη συνέχεια των ροών. Οι εταιρείες ενδιαφέρονται για την εκτέλεση των συμβάσεων. Με αυτόν τον τρόπο, η Ανατολική Μεσόγειος εισέρχεται ταυτόχρονα σε περισσότερα ευρωπαϊκά κέντρα λήψης αποφάσεων.
Η μεταβολή από την πολιτική αλληλεγγύη στην υλική παρουσία μπορεί συνεπώς να περιγραφεί ως μετάβαση από την περιστασιακή προσοχή στη δομική εμπλοκή. Η πρώτη ενεργοποιείται από την κρίση. Η δεύτερη συνεχίζεται ανεξάρτητα από αυτήν, επειδή υπάρχουν δίκτυα που λειτουργούν καθημερινά και θεσμοί που πρέπει να τα διαχειρίζονται.
Αυτή η μονιμότητα είναι ιδιαίτερα σημαντική για την ελληνική εξωτερική πολιτική. Η Ελλάδα έχει συμφέρον η ευρωπαϊκή σχέση με την Ανατολική Μεσόγειο να μην εξαρτάται αποκλειστικά από το πόσο αποτελεσματικά μπορεί κάθε φορά να κινητοποιεί τους εταίρους της ύστερα από μια ένταση. Μια πολύ ισχυρότερη βάση δημιουργείται όταν η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται ήδη στην περιοχή μέσω της ίδιας της οικονομικής της λειτουργίας.
Το Great Sea Interconnector αποτελεί ένα από τα καθαρότερα παραδείγματα αυτής της δυνατότητας. Μεταφέρει στην Ανατολική Μεσόγειο ευρωπαϊκό δίκτυο, επενδεδυμένο κεφάλαιο, κανονιστική διακυβέρνηση, τεχνική αλληλεξάρτηση και μακροχρόνια ανάγκη ασφάλειας. Κάθε ένα από αυτά τα στοιχεία έχει περιορισμένη γεωπολιτική δύναμη όταν εξετάζεται χωριστά. Η συνύπαρξή τους δημιουργεί πολύ πυκνότερη σχέση της Ευρώπης με τον χώρο.
Για την Ελλάδα, μια τέτοια εξέλιξη είναι συμβατή με τον τρόπο με τον οποίο μπορεί αποτελεσματικότερα να ενισχύσει τη θέση της στην Ανατολική Μεσόγειο: περισσότερη ευρωπαϊκή λειτουργία, μεγαλύτερη οικονομική δραστηριότητα, ισχυρότερη θεσμική παρουσία και περισσότερα κοινά συμφέροντα που εξαρτώνται από τη σταθερότητα και την εφαρμογή των κανόνων. Η ευρωπαϊκή παρουσία αποκτά έτσι διάρκεια επειδή παύει να είναι μόνο πολιτική. Γίνεται μέρος της ίδιας της υλικής οργάνωσης της περιοχής.
Πρόσφατα σχόλια