Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση έχει δημιουργήσει μια οικονομία στην οποία μεγάλο μέρος των στρατηγικών ωφελειών είναι διασυνοριακό, ενώ σημαντικό μέρος του κόστους εξακολουθεί να βαρύνει εθνικούς προϋπολογισμούς και εθνικές αγορές. Η ασυμμετρία αυτή γίνεται ιδιαίτερα εμφανής στις ενεργειακές υποδομές. Μια ηλεκτρική διασύνδεση μπορεί να κατασκευάζεται σε δύο κράτη, αλλά να βελτιώνει την ασφάλεια εφοδιασμού, τη σταθερότητα τιμών και τη λειτουργία της αγοράς σε πολύ μεγαλύτερο γεωγραφικό χώρο. Η οικονομική της αξία διαχέεται, ενώ η χρηματοδοτική ευθύνη παραμένει πολύ περισσότερο συγκεντρωμένη.
Αυτό δημιουργεί κλασικό πρόβλημα υποεπένδυσης σε ευρωπαϊκά δημόσια αγαθά. Κάθε κράτος έχει κίνητρο να αξιολογεί μια επένδυση πρωτίστως με βάση το δικό του δημοσιονομικό κόστος και τα άμεσα εθνικά οφέλη. Ένα μέρος της πραγματικής απόδοσης όμως βρίσκεται εκτός των συνόρων του. Η διασύνδεση μπορεί να παρέχει εφεδρεία σε γειτονικό σύστημα, να μειώνει την ανάγκη πρόσθετων μονάδων παραγωγής αλλού ή να επιτρέπει μεγαλύτερη αξιοποίηση ανανεώσιμης ηλεκτρικής ενέργειας σε διαφορετική χώρα. Η πλήρης κοινωνική απόδοση του έργου υπερβαίνει την απόδοση που μπορεί να ιδιοποιηθεί ο αρχικός επενδυτής.
Ο κοινός ευρωπαϊκός προϋπολογισμός έχει ισχυρή οικονομική λογική ακριβώς σε αυτές τις περιπτώσεις. Η χρηματοδότηση μπορεί να καλύπτει το τμήμα της αξίας που διαφορετικά θα παρέμενε χωρίς χρηματοδοτικό φορέα. Δεν χρειάζεται να καλύπτει ολόκληρο το κόστος. Η πιο αποτελεσματική χρήση του ευρωπαϊκού χρήματος βρίσκεται συχνά στη μείωση του αρχικού κινδύνου, ώστε το υπόλοιπο έργο να μπορεί να χρηματοδοτηθεί από εθνικούς πόρους, διαχειριστές δικτύων, ιδιωτικά κεφάλαια ή τραπεζικό δανεισμό.
Το GSI αποτελεί χαρακτηριστική εφαρμογή αυτής της αρχής. Το κόστος της διασύνδεσης είναι υψηλό επειδή πρόκειται για εξαιρετικά μεγάλη και τεχνικά σύνθετη υποθαλάσσια γραμμή. Η οικονομική της λειτουργία όμως περιλαμβάνει την ολοκλήρωση της ευρωπαϊκής αγοράς, την ασφάλεια ενός κράτους-μέλους, την ενσωμάτωση ανανεώσιμης παραγωγής και την ενίσχυση της συνοχής του νοτιοανατολικού ηλεκτρικού συστήματος. Η μεγάλη ευρωπαϊκή επιχορήγηση αντανακλά την ύπαρξη οφέλους το οποίο υπερβαίνει το συνηθισμένο επιχειρηματικό αποτέλεσμα μιας διασύνδεσης.
Η ίδια λογική ισχύει σε πολλούς άλλους τομείς: άμυνα, διαστημικά συστήματα, υποδομές δεδομένων, κυβερνοασφάλεια, στρατιωτική κινητικότητα, κοινά ενεργειακά δίκτυα. Η σημερινή ευρωπαϊκή οικονομία παράγει αυξανόμενο αριθμό αγαθών των οποίων η αξία είναι συλλογική. Η δημοσιονομική αρχιτεκτονική της Ένωσης παραμένει όμως σε μεγάλο βαθμό προσανατολισμένη στην αναδιανομή μεταξύ κρατών και περιφερειών. Η επόμενη φάση της ολοκλήρωσης θα απαιτήσει μεγαλύτερο τμήμα του κοινού προϋπολογισμού να κατευθύνεται προς επενδύσεις που αυξάνουν άμεσα την κοινή ευρωπαϊκή ικανότητα.
Μια τέτοια μεταβολή χρειάζεται σαφή όρια. Ο χαρακτηρισμός μιας υποδομής ως «στρατηγικής» δεν μπορεί να αποτελεί γενική άδεια μεταφοράς του κόστους στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό. Η υπερβολικά χαλαρή χρήση του όρου θα δημιουργούσε κίνητρα στα κράτη να παρουσιάζουν εθνικές επενδύσεις ως ευρωπαϊκές προτεραιότητες. Η κοινή χρηματοδότηση χρειάζεται αυστηρά κριτήρια: πραγματική διασυνοριακή προστιθέμενη αξία, αδυναμία επαρκούς χρηματοδότησης αποκλειστικά μέσω αγοράς, συμβολή σε κοινή ασφάλεια ή ανθεκτικότητα, και αναλογικό επιμερισμό του κόστους μεταξύ ευρωπαϊκού προϋπολογισμού και άμεσων δικαιούχων.
Χρειάζεται επίσης αρχή πρόσθετης χρηματοδότησης. Τα ευρωπαϊκά κεφάλαια πρέπει να κινητοποιούν επενδύσεις που διαφορετικά θα καθυστερούσαν ή θα ήταν υποκλίμακας. Η υποκατάσταση εθνικών δαπανών που θα πραγματοποιούνταν ούτως ή άλλως μειώνει την αποτελεσματικότητα του κοινού προϋπολογισμού. Η ποιότητα του μηχανισμού εξαρτάται επομένως από την ικανότητα να διακρίνει ποιο έργο χρειάζεται πραγματικά ευρωπαϊκή παρέμβαση για να παραχθεί κοινό όφελος.
Υπάρχει και βαθύτερη πολιτική διάσταση. Η κοινή χρηματοδότηση δημιουργεί κοινή ιδιοκτησία συμφέροντος. Ένα έργο που έχει κατασκευαστεί με ουσιαστική συμμετοχή του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού παύει να γίνεται αντιληπτό αποκλειστικά ως εθνικό περιουσιακό στοιχείο. Η ομαλή λειτουργία του ενδιαφέρει περισσότερους θεσμούς, περισσότερα κράτη και περισσότερες αγορές. Η δημοσιονομική αλληλεγγύη δημιουργεί επομένως και στρατηγική αλληλεγγύη, επειδή η επιτυχία της επένδυσης μετατρέπεται σε κοινή ευρωπαϊκή επιδίωξη.
Για την Ελλάδα αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό. Η χώρα βρίσκεται σε γεωγραφία όπου πολλές στρατηγικές υποδομές έχουν υψηλό κόστος λόγω θάλασσας, μεγάλων αποστάσεων και περιορισμένης εγχώριας αγοράς. Εάν όλα τα έργα αξιολογούνταν αποκλειστικά με βάση την άμεση εθνική οικονομική απόδοση, η περιφέρεια θα παρέμενε διαρθρωτικά λιγότερο συνδεδεμένη από το κέντρο. Η κοινή χρηματοδότηση επιτρέπει στην Ένωση να αντιμετωπίζει την ίδια της τη γεωγραφία ως συλλογικό πρόβλημα.
Η ελληνική θέση μπορεί επομένως να στηριχθεί σε μια ευρωπαϊκή αρχή και όχι σε λογική εξαίρεσης: όσο μεγαλύτερη είναι η ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία μιας υποδομής, τόσο μεγαλύτερη πρέπει να είναι η δυνατότητα συμμετοχής του κοινού προϋπολογισμού. Το μοντέλο αυτό εξυπηρετεί την Ελλάδα επειδή αρκετές από τις μεγάλες υποδομές της χώρας συνδέουν την ευρωπαϊκή περιφέρεια με την ενιαία αγορά. Εξυπηρετεί όμως ταυτόχρονα και την Ένωση, επειδή περιορίζει την κατακερματισμένη ανάπτυξη των δικτύων.
Η κοινή χρηματοδότηση επιτρέπει επίσης καλύτερη ευρωπαϊκή ιεράρχηση. Όταν κάθε κράτος κατασκευάζει αποκλειστικά με δικά του κριτήρια, υπάρχει κίνδυνος επενδύσεων που μεγιστοποιούν εθνικά οφέλη χωρίς να δημιουργούν το βέλτιστο ευρωπαϊκό δίκτυο. Ένας ισχυρότερος κοινός προϋπολογισμός μπορεί να κατευθύνει κεφάλαια στα σημεία όπου η συνολική συστημική απόδοση είναι υψηλότερη.
Η απάντηση λοιπόν στο ερώτημα της μεγαλύτερης κοινής χρηματοδότησης είναι θετική υπό θεσμικές προϋποθέσεις. Η Ευρώπη χρειάζεται περισσότερα κοινά στρατηγικά έργα, επειδή η ασφάλεια, η ενεργειακή μετάβαση και η ανταγωνιστικότητα έχουν πλέον έντονα διασυνοριακό χαρακτήρα. Χρειάζεται παράλληλα καλύτερα κριτήρια επιλογής, μεγαλύτερη λογοδοσία και ουσιαστική συμμετοχή των κρατών και των ιδιωτών που αποκομίζουν άμεσα οφέλη.
Το GSI δείχνει γιατί αυτή η συζήτηση είναι ήδη πρακτική. Οι μεγάλες υποδομές του μέλλοντος θα είναι συχνά υπερβολικά ακριβές, πολύ διασυνοριακές και υπερβολικά στρατηγικές για να αντιμετωπίζονται ως απλές εθνικές επενδύσεις. Η ευρωπαϊκή δημοσιονομική πολιτική θα χρειαστεί να ακολουθήσει τη γεωγραφία της ίδιας της ευρωπαϊκής οικονομίας.
Πρόσφατα σχόλια