Η συζήτηση για τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό της περιόδου 2028–2034 εξελίσσεται σε μια ευρύτερη διαπραγμάτευση για το είδος της Ένωσης που θα υπάρχει την επόμενη δεκαετία. Η γεωργία, η συνοχή, η άμυνα, η τεχνολογική πολιτική, η οικονομική ασφάλεια, η διεύρυνση και η πράσινη μετάβαση διεκδικούν μεγαλύτερο μερίδιο από έναν προϋπολογισμό που εξακολουθεί να είναι μικρός σε σχέση με το συνολικό μέγεθος της ευρωπαϊκής οικονομίας. Μέσα σε αυτή τη σύγκρουση προτεραιοτήτων, τα ενεργειακά δίκτυα έχουν πάψει να αποτελούν τεχνικό παράρτημα της ενεργειακής πολιτικής. Έχουν μετατραπεί σε υποδομή πάνω στην οποία εξαρτώνται η βιομηχανική ανταγωνιστικότητα, η ενεργειακή ασφάλεια, η απανθρακοποίηση και η δυνατότητα της εσωτερικής αγοράς να λειτουργεί πραγματικά ως ενιαίος χώρος.

Η πρόταση για σχεδόν πενταπλασιασμό του ενεργειακού σκέλους του Μηχανισμού «Συνδέοντας την Ευρώπη», από 5,84 δισ. ευρώ στην τρέχουσα περίοδο σε 29,91 δισ. την περίοδο 2028–2034, αποτυπώνει αυτή τη μεταβολή. Πρόκειται για πολύ μεγαλύτερη αύξηση από μια συνηθισμένη δημοσιονομική αναπροσαρμογή. Η Επιτροπή αναγνωρίζει ουσιαστικά ότι το υφιστάμενο επίπεδο κοινής χρηματοδότησης δεν αντιστοιχεί πλέον στην κλίμακα των διασυνοριακών επενδύσεων που χρειάζεται το ευρωπαϊκό ηλεκτρικό σύστημα. Η τελική κατανομή θα κριθεί στη συνολική διαπραγμάτευση του ΠΔΠ, όπου κάθε πρόσθετο δισεκατομμύριο προς τα δίκτυα ανταγωνίζεται άλλες πολιτικές με ισχυρές εθνικές και κοινωνικές συμμαχίες.

Εδώ βρίσκεται και το πραγματικό πολιτικό πρόβλημα. Οι ενεργειακές διασυνδέσεις δημιουργούν οφέλη που δεν κατανέμονται αποκλειστικά στο κράτος όπου κατασκευάζονται. Μια νέα γραμμή μπορεί να βελτιώνει την ασφάλεια εφοδιασμού μιας ολόκληρης περιφέρειας, να περιορίζει τις αποκλίσεις τιμών μεταξύ αγορών, να επιτρέπει μεγαλύτερη απορρόφηση ανανεώσιμης παραγωγής και να δημιουργεί εναλλακτικές διαδρομές για περιόδους κρίσης. Η εθνική δημοσιονομική λογική έχει δυσκολία να αποτιμήσει πλήρως αυτά τα αποτελέσματα, επειδή μέρος της απόδοσης εμφανίζεται σε άλλες χώρες ή στο συνολικό ευρωπαϊκό σύστημα. Ο κοινός προϋπολογισμός καλείται να καλύψει ακριβώς αυτό το κενό μεταξύ εθνικού κόστους και ευρωπαϊκού οφέλους.

Το GSI αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση. Η ηλεκτρική σύνδεση της Κύπρου με το ηπειρωτικό ευρωπαϊκό σύστημα μέσω της Ελλάδας απομακρύνει μια μόνιμη γεωγραφική ασυνέχεια της ενιαίας αγοράς. Η Κύπρος αποκτά πρόσβαση σε μεγαλύτερο ηλεκτρικό σύστημα, μεγαλύτερη δυνατότητα ενσωμάτωσης ανανεώσιμης παραγωγής και πρόσθετη ασφάλεια εφοδιασμού. Η Ελλάδα αποκτά νέο νοτιοανατολικό άξονα στο δίκτυό της. Η Ευρωπαϊκή Ένωση περιορίζει μία από τις εναπομείνασες ενεργειακές απομονώσεις στο εσωτερικό της. Η απόδοση του έργου κατανέμεται επομένως σε περισσότερα επίπεδα από εκείνο των άμεσων μετόχων ή των δύο εθνικών αγορών.

Η νέα δημοσιονομική περίοδος θα κρίνει σε σημαντικό βαθμό αν η Ευρώπη αναγνωρίζει τέτοιου είδους οφέλη ως πραγματικά κοινά αγαθά. Η πρόταση για ισχυρότερο CEF Energy κινείται προς αυτή την κατεύθυνση. Η τελική έκβαση εξαρτάται όμως από τη δυνατότητα να πεισθούν τα κράτη-μέλη ότι τα δίκτυα χρειάζονται προστατευμένο δημοσιονομικό χώρο μέσα σε ένα εξαιρετικά ανταγωνιστικό ΠΔΠ. Η συζήτηση αποκτά ιδιαίτερη ένταση επειδή η Ένωση προσπαθεί ταυτόχρονα να αυξήσει τις δαπάνες για άμυνα, βιομηχανική πολιτική, έρευνα και οικονομική ασφάλεια, ενώ οι παραδοσιακές πολιτικές της γεωργίας και της συνοχής διατηρούν ισχυρή πολιτική υποστήριξη.

Η σύγκρουση αυτή δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως ανταγωνισμός μεταξύ «παλαιών» και «νέων» πολιτικών. Τα δίκτυα έχουν οριζόντια λειτουργία. Η ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας επηρεάζεται άμεσα από το κόστος ηλεκτρικής ενέργειας. Η άμυνα εξαρτάται από ανθεκτικές κρίσιμες υποδομές. Η περιφερειακή συνοχή προϋποθέτει πρόσβαση σε αξιόπιστη και ανταγωνιστική ενέργεια. Η πράσινη μετάβαση απαιτεί δυνατότητα μεταφοράς της παραγωγής από τις περιοχές όπου υπάρχει αφθονία προς τις περιοχές όπου υπάρχει ζήτηση. Η επένδυση σε δίκτυα μπορεί επομένως να λειτουργεί ταυτόχρονα υπέρ πολλών πολιτικών προτεραιοτήτων.

Για την Ελλάδα, η δημοσιονομική αυτή μάχη έχει άμεση στρατηγική σημασία. Η χώρα βρίσκεται στο νοτιοανατολικό άκρο της ευρωπαϊκής ηλεκτρικής γεωγραφίας και έχει συμφέρον από έναν προϋπολογισμό που αξιολογεί τα έργα με βάση την ευρωπαϊκή τους προστιθέμενη αξία. Οι χώρες του κέντρου διαθέτουν ήδη μεγαλύτερη πυκνότητα διασυνδέσεων. Οι περιφερειακές και νησιωτικές γεωγραφίες χρειάζονται συχνά ακριβότερες υποδομές για να αποκτήσουν αντίστοιχο επίπεδο ενσωμάτωσης. Ένας ευρωπαϊκός μηχανισμός που χρηματοδοτεί ισχυρά τα διασυνοριακά έργα περιορίζει αυτή τη δομική ανισότητα.

Η ελληνική θέση έχει ισχυρότερο έρεισμα όταν το GSI παρουσιάζεται ως λύση ευρωπαϊκού προβλήματος και όχι ως αίτημα προνομιακής χρηματοδότησης δύο κρατών-μελών. Η ηλεκτρική απομόνωση μιας χώρας της Ένωσης, η ανθεκτικότητα του νοτιοανατολικού δικτύου και η δυνατότητα μεγαλύτερης ενσωμάτωσης ανανεώσιμων πηγών αποτελούν προβλήματα της κοινής αγοράς. Η χρηματοδοτική συμμετοχή της Ένωσης αποκτά έτσι χαρακτήρα επένδυσης στη δική της λειτουργική συνοχή.

Το επόμενο ΠΔΠ θα κρίνει επίσης αν η Ευρώπη είναι διατεθειμένη να χρηματοδοτεί υποδομές πριν η έλλειψή τους μετατραπεί σε κρίση. Η ευρωπαϊκή δημοσιονομική πολιτική υπήρξε συχνά αντιδραστική: μεγαλύτεροι πόροι κινητοποιήθηκαν μετά από οικονομικές, ενεργειακές ή υγειονομικές αναταράξεις. Τα δίκτυα απαιτούν διαφορετική λογική. Η κατασκευή τους διαρκεί χρόνια και η απόδοσή τους αναπτύσσεται επί δεκαετίες. Η προνοητική χρηματοδότηση είναι πολύ αποτελεσματικότερη από την εκ των υστέρων αντιμετώπιση ελλείψεων χωρητικότητας.

Αυτό μεταφέρει τη συζήτηση από το συνολικό ύψος του προϋπολογισμού στην ποιότητα της δημοσιονομικής ιεράρχησης. Τα 29,91 δισ. ευρώ που προτείνονται για το ενεργειακό CEF θα πρέπει να λειτουργήσουν ως καταλύτης πολύ μεγαλύτερων επενδύσεων και όχι ως υποκατάστατο εθνικών ή ιδιωτικών κεφαλαίων. Η επιλογή έργων χρειάζεται αυστηρή αξιολόγηση της διασυνοριακής προστιθέμενης αξίας, της ανθεκτικότητας, της οικονομικής χρησιμότητας και της συμβολής στην ευρωπαϊκή ασφάλεια. Η αύξηση των πόρων έχει νόημα όταν συνοδεύεται από αυξημένη επιλεκτικότητα.

Το GSI μπορεί να αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία σε αυτή τη συζήτηση επειδή συγκεντρώνει πολλά από τα χαρακτηριστικά που δικαιολογούν κοινή χρηματοδότηση: συνδέει δύο κράτη-μέλη, τερματίζει ηλεκτρική απομόνωση, εντάσσεται στην εσωτερική αγορά, υπηρετεί την πράσινη μετάβαση και βρίσκεται σε περιοχή αυξημένης στρατηγικής σημασίας. Η επιτυχία του θα λειτουργήσει ως επιχείρημα για τη χρησιμότητα του ευρωπαϊκού μοντέλου συγχρηματοδότησης. Μια προβληματική εξέλιξη θα ενίσχυε τις φωνές που ζητούν μεγαλύτερη έμφαση στην οικονομική απόδοση και μικρότερη ανάληψη κινδύνου από τον κοινό προϋπολογισμό.

Η διαπραγμάτευση του ΠΔΠ 2028–2034 είναι επομένως και διαπραγμάτευση για τη φυσική μορφή της Ευρώπης του 2040. Οι προϋπολογισμοί δημιουργούν υποδομές και οι υποδομές καθορίζουν επί δεκαετίες τον τρόπο λειτουργίας της οικονομίας. Η επιλογή να διατεθούν σημαντικά περισσότεροι πόροι στα ηλεκτρικά δίκτυα θα επιταχύνει την ενοποίηση των αγορών και θα μειώσει την ενεργειακή απόσταση μεταξύ κέντρου και περιφέρειας. Για την Ελλάδα, η εξέλιξη αυτή συνδέεται άμεσα με τη δυνατότητα να μετατρέψει τη γεωγραφική της θέση σε μόνιμη θέση μέσα στο ευρωπαϊκό σύστημα.

Το GSI βρίσκεται έτσι μέσα σε μια πολύ μεγαλύτερη δημοσιονομική μάχη. Το πραγματικό αντικείμενό της είναι πόσο κεφάλαιο είναι διατεθειμένη να επενδύσει συλλογικά η Ευρώπη στις φυσικές προϋποθέσεις της οικονομικής και στρατηγικής της ενότητας. Η απάντηση θα φανεί στα ποσά που τελικά θα διατεθούν, στα έργα που θα επιλεγούν και στην ταχύτητα με την οποία ο ευρωπαϊκός προϋπολογισμός θα μετατρέπεται σε πραγματικά δίκτυα.