Οι ενεργειακές διασυνδέσεις εισάγουν στην ευρωπαϊκή δημοσιονομική συζήτηση ένα πρόβλημα διαφορετικό από εκείνο των παραδοσιακών δαπανών. Πρόκειται για επενδύσεις μεγάλου αρχικού κόστους, πολύχρονης κατασκευής και εξαιρετικά μεγάλης διάρκειας ζωής. Τα οφέλη τους διαχέονται σε περισσότερα κράτη, αναπτύσσονται σταδιακά και συχνά αφορούν κινδύνους που δεν μπορούν να τιμολογηθούν πλήρως από την αγορά. Η χρηματοδότησή τους απαιτεί συνεπώς κεφάλαιο με μεγαλύτερο χρονικό ορίζοντα και ισχυρότερη δυνατότητα συλλογικής ανάληψης κινδύνου.

Η σημερινή ευρωπαϊκή δημοσιονομική αρχιτεκτονική βρίσκεται σε ενδιαφέρουσα ενδιάμεση κατάσταση. Ο τακτικός προϋπολογισμός παραμένει περιορισμένος σε σχέση με το οικονομικό μέγεθος της Ένωσης, ενώ οι επανειλημμένες κρίσεις έχουν οδηγήσει στη δημιουργία νέων χρηματοδοτικών μηχανισμών, εγγυήσεων και κοινών δανειακών εργαλείων. Η πρόταση για το ΠΔΠ 2028–2034 κινείται κοντά στο 1,26% του ευρωπαϊκού ΑΕΕ, την ώρα που οι ανάγκες για άμυνα, δίκτυα, βιομηχανική πολιτική, ψηφιακή μετάβαση και πράσινες επενδύσεις αυξάνονται ταυτόχρονα.

Η αναντιστοιχία μεταξύ φιλοδοξιών και σταθερών δημοσιονομικών πόρων δημιουργεί πίεση για βαθύτερη αλλαγή. Οι ενεργειακές διασυνδέσεις είναι χαρακτηριστικό πεδίο επειδή η επένδυση δεν μπορεί να μετατίθεται επ’ αόριστον. Η ηλεκτροποίηση της οικονομίας και η αύξηση των ανανεώσιμων πηγών δημιουργούν ανάγκη για περισσότερη μεταφορική ικανότητα πολύ πριν από το 2040. Οι εθνικοί προϋπολογισμοί αντιμετωπίζουν διαφορετικές δημοσιονομικές δυνατότητες και τα ιδιωτικά κεφάλαια αναζητούν απόδοση που αρκετές στρατηγικές υποδομές δεν μπορούν να εξασφαλίσουν χωρίς δημόσια υποστήριξη.

Το αποτέλεσμα είναι ένα δομικό ευρωπαϊκό επενδυτικό κενό. Η ευρωπαϊκή οικονομία χρειάζεται έργα των οποίων η κλίμακα είναι υπερεθνική, ενώ το μεγαλύτερο μέρος της δημοσιονομικής εξουσίας παραμένει εθνικό. Η κοινή χρηματοδότηση λειτουργεί σήμερα ως συμπλήρωμα. Η επόμενη δεκαετία ενδέχεται να απαιτήσει πιο μόνιμη δημοσιονομική ικανότητα που θα μπορεί να στηρίζει συστηματικά ευρωπαϊκά δημόσια αγαθά.

Το GSI είναι μικρό σε σχέση με το συνολικό ευρωπαϊκό επενδυτικό πρόβλημα, αλλά αντιπροσωπευτικό ως προς τη δομή του. Έχει υψηλό αρχικό κόστος, μεγάλη διάρκεια ζωής και οφέλη που κατανέμονται μεταξύ ενεργειακής ασφάλειας, συνοχής, πράσινης μετάβασης και γεωπολιτικής ανθεκτικότητας. Η χρηματοδότησή του χρειάζεται συνδυασμό κοινοτικών πόρων, μετοχικού κεφαλαίου, ρυθμιζόμενων εσόδων και χρηματοδοτικών εργαλείων. Αυτό το υβριδικό μοντέλο είναι πιθανό να γίνει ολοένα συνηθέστερο στις υποδομές της νέας ευρωπαϊκής οικονομίας.

Το βασικό δημοσιονομικό ερώτημα είναι κατά πόσο η Ένωση θα συνεχίσει να δημιουργεί έκτακτα εργαλεία κάθε φορά που εμφανίζεται νέο στρατηγικό επενδυτικό πρόβλημα ή θα αποκτήσει μόνιμη δυνατότητα άντλησης και κατεύθυνσης κεφαλαίου. Η εμπειρία των τελευταίων ετών έχει ήδη δείξει ότι η κοινή δανειακή ικανότητα μπορεί να χρησιμοποιηθεί όταν τα κράτη θεωρούν ότι υπάρχει κοινό ευρωπαϊκό διακύβευμα. Η μετατροπή της έκτακτης πρακτικής σε σταθερό θεσμό θα αποτελούσε πολύ μεγαλύτερο βήμα δημοσιονομικής ενοποίησης.

Τα ενεργειακά δίκτυα προσφέρουν ισχυρή οικονομική βάση για μια τέτοια συζήτηση. Η χρηματοδότηση υποδομών έχει διαφορετική λογική από τη χρηματοδότηση μόνιμων τρεχουσών δαπανών. Δημιουργεί περιουσιακό στοιχείο που θα χρησιμοποιείται για πολλές δεκαετίες. Η κατανομή μέρους του κόστους στον χρόνο μπορεί επομένως να είναι οικονομικά ορθολογική, εφόσον η επένδυση έχει αποδεδειγμένη ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία και υπάρχει αξιόπιστος μηχανισμός εξυπηρέτησης των υποχρεώσεων.

Μια ευρωπαϊκή δημοσιονομική ικανότητα για επενδύσεις θα μπορούσε να λειτουργεί μέσα από περισσότερους μηχανισμούς. Ο κοινός προϋπολογισμός μπορεί να παρέχει επιχορηγήσεις για έργα με υψηλές θετικές εξωτερικότητες. Οι ευρωπαϊκές εγγυήσεις μπορούν να μειώνουν το κόστος κεφαλαίου. Δανειακά εργαλεία μπορούν να στηρίζουν ώριμα έργα με μελλοντικές ροές εσόδων. Η κοινή έκδοση χρέους θα μπορούσε να χρησιμοποιείται επιλεκτικά για επενδύσεις μεγάλης διάρκειας που υπηρετούν σαφώς ορισμένα ευρωπαϊκά δημόσια αγαθά.

Το κρίσιμο στοιχείο είναι η πειθαρχία στην επιλογή. Η μεγαλύτερη ευρωπαϊκή δημοσιονομική ικανότητα δημιουργεί αναπόφευκτα πολιτικές συγκρούσεις για την κατανομή των πόρων. Τα κράτη θα επιδιώκουν να εντάξουν τις δικές τους προτεραιότητες. Η θεσμική απάντηση χρειάζεται κοινή μεθοδολογία αξιολόγησης που θα εξετάζει την πραγματική διασυνοριακή απόδοση, τη συμβολή στην ανθεκτικότητα, το επενδυτικό κενό και τη δυνατότητα κινητοποίησης πρόσθετου ιδιωτικού κεφαλαίου.

Για την Ελλάδα, μια ισχυρότερη ευρωπαϊκή δημοσιονομική ικανότητα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Οι γεωγραφικές συνθήκες της χώρας σημαίνουν ότι αρκετές υποδομές ευρωπαϊκής σημασίας χρειάζονται μεγάλες αρχικές επενδύσεις. Ταυτόχρονα, το μικρότερο μέγεθος της εθνικής οικονομίας δημιουργεί περιορισμούς στη μονομερή χρηματοδότηση έργων που εξυπηρετούν πολύ μεγαλύτερο περιφερειακό χώρο. Η μεταφορά μέρους της χρηματοδοτικής ικανότητας στο ευρωπαϊκό επίπεδο ευθυγραμμίζει καλύτερα τη γεωγραφία των ωφελειών με τη γεωγραφία της χρηματοδότησης.

Η Ελλάδα έχει επομένως συμφέρον από μια Ένωση που μπορεί να χρηματοδοτεί πραγματικά τις στρατηγικές της επιλογές. Το επιχείρημα όμως αποκτά ισχύ όταν στηρίζεται στην ευρωπαϊκή απόδοση των έργων και όχι στην εθνική ανάγκη. Η κοινή δημοσιονομική ικανότητα νομιμοποιείται όταν παράγει αποτελέσματα που κανένα κράτος μόνο του δεν θα παρήγαγε στην ίδια κλίμακα.

Η εξέλιξη αυτή θα είχε και βαθύτερη πολιτική συνέπεια. Ο προϋπολογισμός είναι ένας από τους καθαρότερους δείκτες πραγματικής πολιτικής προτεραιότητας. Μια Ευρωπαϊκή Ένωση που χρηματοδοτεί μεγαλύτερο ποσοστό των κοινών δικτύων της αποκτά και μεγαλύτερο λόγο στον σχεδιασμό τους. Η δημοσιονομική ενοποίηση ενισχύει αναπόφευκτα τον κοινό στρατηγικό σχεδιασμό.

Οι ενεργειακές διασυνδέσεις μπορούν έτσι να αποτελέσουν ένα από τα πεδία στα οποία η ευρωπαϊκή δημοσιονομική ολοκλήρωση προχωρά μέσα από πρακτικές ανάγκες. Η κοινή αγορά χρειάζεται κοινή φυσική υποδομή. Η κοινή υποδομή χρειάζεται κοινό σχεδιασμό. Και ο κοινός σχεδιασμός σε έργα πολύ μεγάλης κλίμακας δημιουργεί ανάγκη για κοινή χρηματοδοτική ισχύ.

Το GSI εντάσσεται σε αυτή την ακολουθία ως συγκεκριμένο παράδειγμα ενός μεγαλύτερου ευρωπαϊκού προβλήματος. Η Ευρώπη έχει ήδη δημιουργήσει κοινές αγορές και κοινούς κανόνες. Η επόμενη φάση θα κριθεί σε σημαντικό βαθμό από το αν μπορεί να δημιουργήσει και τα κοινά περιουσιακά στοιχεία που χρειάζονται αυτές οι αγορές. Η δημοσιονομική της ικανότητα θα πρέπει σταδιακά να αντιστοιχηθεί στο εύρος των στρατηγικών της φιλοδοξιών.