Το Great Sea Interconnector προσφέρει μια ιδιαίτερα χρήσιμη περίπτωση για να εξεταστεί ένα από τα βασικά δημοσιονομικά προβλήματα της σημερινής Ευρωπαϊκής Ένωσης: πολλές από τις επενδύσεις που χρειάζεται η Ευρώπη έχουν μεγαλύτερη στρατηγική αξία από εκείνη που μπορούν να αποτυπώσουν οι άμεσες εμπορικές τους αποδόσεις. Η αγορά μπορεί να χρηματοδοτήσει έργα με προβλέψιμα έσοδα και επαρκή απόδοση κεφαλαίου. Η Ευρώπη όμως χρειάζεται παράλληλα υποδομές που παρέχουν ασφάλεια, ανθεκτικότητα, γεωγραφική συνοχή και δυνατότητα αντίδρασης σε μελλοντικές κρίσεις. Η αξία αυτών των ιδιοτήτων εμφανίζεται συχνά πολύ αργότερα και διαχέεται σε μεγάλο αριθμό δικαιούχων.
Το GSI συγκεντρώνει σχεδόν όλες τις δυσκολίες αυτού του τύπου επένδυσης. Η υποθαλάσσια διαδρομή είναι μεγάλη, το τεχνικό έργο απαιτητικό και το αρχικό κόστος υψηλό. Η κυπριακή αγορά από μόνη της είναι σχετικά μικρή σε σχέση με το μέγεθος της επένδυσης. Η διασύνδεση όμως εξαλείφει την ηλεκτρική απομόνωση κράτους-μέλους, προσθέτει νέα δυνατότητα ενεργειακής αλληλεγγύης, διευκολύνει την ενσωμάτωση μεγαλύτερου όγκου ανανεώσιμης παραγωγής και ενισχύει τη συνοχή του ευρωπαϊκού ηλεκτρικού συστήματος στο νοτιοανατολικό του άκρο.
Η περίπτωση αυτή δείχνει τα όρια μιας στενά εμπορικής αποτίμησης. Αν μια στρατηγική υποδομή αξιολογείται μόνο από τα άμεσα μελλοντικά τέλη χρήσης, ένα σημαντικό τμήμα της πραγματικής της απόδοσης εξαφανίζεται από τον υπολογισμό. Δεν τιμολογείται επαρκώς η αξία της ενεργειακής ασφάλειας. Δεν αποτυπώνεται πλήρως η δυνατότητα αντιμετώπισης μιας μελλοντικής κρίσης. Η μεγαλύτερη γεωγραφική συνοχή της ευρωπαϊκής αγοράς δύσκολα εισάγεται σε συμβατικό επιχειρηματικό μοντέλο.
Αυτό αποτελεί βασικό επιχείρημα υπέρ μεγαλύτερου ευρωπαϊκού επενδυτικού προϋπολογισμού. Η κοινή χρηματοδότηση έχει λόγο ύπαρξης ακριβώς όταν η συνολική ευρωπαϊκή απόδοση ενός έργου είναι μεγαλύτερη από το άθροισμα των ιδιωτικών αποδόσεων που μπορούν να εισπράξουν οι επιμέρους επενδυτές. Ο προϋπολογισμός μπορεί να καλύψει το τμήμα της αξίας που αποτελεί δημόσιο αγαθό.
Η επιχορήγηση των 658 εκατ. ευρώ για το GSI αποτελεί εφαρμογή αυτής της λογικής. Η Ένωση δεν αναλαμβάνει το σύνολο της χρηματοδότησης. Αναλαμβάνει όμως σημαντικό μέρος του αρχικού κόστους, μειώνοντας την επενδυτική επιβάρυνση που θα έπρεπε διαφορετικά να μεταφερθεί στους άμεσους συμμετέχοντες και στους καταναλωτές. Το κοινό κεφάλαιο λειτουργεί έτσι ως καταλύτης για πολύ μεγαλύτερη συνολική επένδυση.
Το μοντέλο αυτό έχει ιδιαίτερη αξία για την Ευρώπη της επόμενης δεκαετίας. Οι ανάγκες για δίκτυα είναι τεράστιες και οι δημόσιοι πόροι περιορισμένοι. Ένας μεγαλύτερος κοινός επενδυτικός προϋπολογισμός δεν θα μπορούσε ούτε θα έπρεπε να υποκαταστήσει την αγορά. Η λειτουργία του θα ήταν να μετακινεί έργα από την κατηγορία του οικονομικά οριακού στην κατηγορία του χρηματοδοτήσιμου, εφόσον διαθέτουν ισχυρή ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία.
Αυτό απαιτεί νέα αντίληψη περί μόχλευσης. Ένα ευρώ ευρωπαϊκής δαπάνης πρέπει να αξιολογείται και με βάση το πόσο πρόσθετο κεφάλαιο κινητοποιεί. Οι επιχορηγήσεις, οι εγγυήσεις, η συμμετοχή θεσμικών επενδυτών και τα δάνεια χαμηλότερου κινδύνου μπορούν να συνδυάζονται ώστε ο κοινός προϋπολογισμός να αναλαμβάνει το τμήμα του κινδύνου που η αγορά τιμολογεί υπερβολικά.
Το GSI δείχνει επίσης ότι ο χρόνος είναι ουσιαστικό στοιχείο της χρηματοδότησης. Ένα διασυνοριακό έργο μεγάλης κλίμακας χρειάζεται χρόνια μέχρι την πλήρη λειτουργία και πολύ περισσότερα για την απόσβεσή του. Η ιδιωτική αγορά συχνά προτιμά επενδύσεις με ταχύτερη απόδοση. Ο ευρωπαϊκός προϋπολογισμός μπορεί να διαθέτει μεγαλύτερο χρονικό ορίζοντα επειδή αξιολογεί το έργο σε επίπεδο γενεών υποδομών και όχι τριμηνιαίων αποδόσεων.
Υπάρχει ακόμη μια γεωγραφική διάσταση. Οι επενδύσεις με μεγαλύτερη εμπορική απόδοση τείνουν να συγκεντρώνονται στις ήδη πυκνότερες αγορές. Έτσι δημιουργείται κίνδυνος αυτοενίσχυσης της ευρωπαϊκής ανισότητας: οι καλύτερα διασυνδεδεμένες περιοχές προσελκύουν περισσότερη επένδυση επειδή είναι ήδη καλύτερα διασυνδεδεμένες. Ο κοινός ευρωπαϊκός προϋπολογισμός μπορεί να διορθώνει αυτή τη δυναμική όταν χρηματοδοτεί τις συνδέσεις που χρειάζονται για να ενταχθούν οι περιφερειακές αγορές σε μεγαλύτερα συστήματα.
Η Ελλάδα έχει σαφές συμφέρον από μια τέτοια επενδυτική φιλοσοφία. Η θέση της στο νοτιοανατολικό άκρο της Ευρώπης και ο νησιωτικός χαρακτήρας μεγάλου μέρους της επικράτειάς της σημαίνουν ότι οι σημαντικές διεθνείς συνδέσεις συχνά έχουν υψηλότερο μοναδιαίο κόστος. Παράλληλα, η γεωγραφία αυτή επιτρέπει σε ελληνικές υποδομές να δημιουργούν ευρωπαϊκή αξία πολύ μεγαλύτερη από το μέγεθος της ελληνικής αγοράς.
Η ελληνική στρατηγική χρειάζεται να στηρίζει την αύξηση του κοινού επενδυτικού προϋπολογισμού πάνω σε αυτή την ευρωπαϊκή λογική. Η επιχειρηματολογία περί «επιστροφής πόρων» σε κάθε κράτος περιορίζει τη συζήτηση στη λογική καθαρών συνεισφορών και καθαρών δικαιούχων. Οι υποδομές δικτύων απαιτούν διαφορετική προσέγγιση. Μια επένδυση στην Ελλάδα μπορεί να αυξάνει την ασφάλεια και την αποτελεσματικότητα της αγοράς σε περισσότερα κράτη. Η ευρωπαϊκή απόδοση είναι εκείνη που πρέπει να καθορίζει τη χρηματοδότηση.
Το GSI παρέχει και ένα ακόμη επιχείρημα: η κοινή χρηματοδότηση δημιουργεί ευρωπαϊκή συνέχεια. Έργα που εντάσσονται σε μακροχρόνιο κοινοτικό σχεδιασμό έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες να επιβιώσουν από εθνικές δημοσιονομικές διακυμάνσεις. Η ευρωπαϊκή συμμετοχή προσθέτει ένα δεύτερο επίπεδο θεσμικής δέσμευσης και δημιουργεί μεγαλύτερο αριθμό δρώντων που ενδιαφέρονται για την ολοκλήρωση.
Αυτό δεν εξαλείφει την ανάγκη οικονομικού ελέγχου. Ένας μεγαλύτερος επενδυτικός προϋπολογισμός πρέπει να συνοδεύεται από ισχυρότερη αξιολόγηση πριν από την έγκριση και συστηματική παρακολούθηση μετά την ολοκλήρωση. Κόστος, καθυστερήσεις, πραγματική χρήση, επίδραση στις αγορές και επίτευξη των στρατηγικών στόχων χρειάζονται διαφανή αποτίμηση. Η ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία πρέπει να αποδεικνύεται και όχι να θεωρείται δεδομένη.
Η εμπειρία του GSI μπορεί επομένως να χρησιμοποιηθεί ως εργαστήριο πολιτικής. Εάν το έργο ολοκληρωθεί και επιτύχει τους ενεργειακούς και συστημικούς στόχους του, θα παρέχει ισχυρό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο μια μεγάλη ευρωπαϊκή επιχορήγηση κινητοποιεί πρόσθετα κεφάλαια και παράγει όφελος που υπερβαίνει τα άμεσα εθνικά σύνορα. Η Ευρώπη θα χρειαστεί εκατοντάδες αντίστοιχες αποφάσεις τις επόμενες δεκαετίες.
Το ευρύτερο συμπέρασμα αφορά το μοντέλο ανάπτυξης της Ένωσης. Η Ευρώπη έχει δημιουργήσει μεγάλη ενιαία αγορά, κοινές ρυθμίσεις και φιλόδοξους στόχους για την ενέργεια, την άμυνα, την τεχνολογία και τη βιομηχανία. Η φυσική υποδομή που χρειάζεται για να λειτουργήσουν αυτά τα σχέδια απαιτεί κεφάλαιο σε κλίμακα που υπερβαίνει το σημερινό πρότυπο του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού.
Το GSI δεν αποδεικνύει μόνο του την ανάγκη δημοσιονομικής διεύρυνσης. Καθιστά όμως ορατό το πρόβλημα που αυτή καλείται να λύσει. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ολοένα περισσότερες στρατηγικές ανάγκες των οποίων τα οφέλη είναι κοινά, ενώ η χρηματοδοτική της δύναμη παραμένει σε μεγάλο βαθμό κατακερματισμένη. Ένας μεγαλύτερος κοινός επενδυτικός προϋπολογισμός θα έφερνε τη δημοσιονομική ικανότητα πιο κοντά στην πραγματική κλίμακα των ευρωπαϊκών φιλοδοξιών.
Πρόσφατα σχόλια