Η 24η Ιουλίου 1974 δεν αποτελεί απλώς ένα ορόσημο στην ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας· αποτελεί το θεμέλιο της πιο μακράς και σταθερής δημοκρατικής περιόδου που γνώρισε ο τόπος. Εκείνη την ημέρα, με την επιστροφή του Κωνσταντίνου Καραμανλή και την ορκωμοσία του ως πρωθυπουργού, ξεκίνησε επίσημα η Γ΄ Ελληνική Δημοκρατία, σηματοδοτώντας όχι μόνο το τέλος της στρατιωτικής δικτατορίας, αλλά και την απαρχή μιας βαθιάς πολιτικής, θεσμικής και κοινωνικής ανασυγκρότησης.
Το πραξικόπημα κατά του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου στην Κύπρο στις 15 Ιουλίου 1974 αποτέλεσε την αφορμή για την τουρκική εισβολή και ανέδειξε με τραγικό τρόπο την ανικανότητα της χούντας να προστατεύσει τα εθνικά συμφέροντα. Το αδιέξοδο εκείνων των ημερών επιτάχυνε τις εξελίξεις. Ο Καραμανλής επέστρεψε μέσα στη νύχτα με προεδρικό αεροσκάφος από το Παρίσι και λίγες ώρες αργότερα ορκιζόταν πρωθυπουργός της χώρας.
Η μεταπολίτευση υπήρξε μια διαδικασία όχι μόνο θεσμικής αποκατάστασης αλλά και εθνικής ενδοσκόπησης. Από τις πρώτες κιόλας ημέρες, καταργήθηκαν οι δικτατορικοί νόμοι, έκλεισαν τα στρατόπεδα εξορίας, δόθηκε αμνηστία στους πολιτικούς κρατούμενους και επανήλθε η ελληνική ιθαγένεια σε όσους την είχαν στερηθεί από το καθεστώς. Οι ελεύθερες εκλογές, το δημοψήφισμα για την κατάργηση της βασιλείας και, κυρίως, η ψήφιση του Συντάγματος του 1975 αποτέλεσαν τις θεμέλιες πράξεις μιας διαφορετικής περιόδου
Η ίδρυση της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας δεν περιορίστηκε στην επιστροφή των ελευθεριών. Συνέπεσε με μια θεμελιώδη μεταμόρφωση της πολιτικής ζωής: την ενεργοποίηση του λαού. Τα πολιτικά κόμματα, που επανεμφανίστηκαν με νέα δυναμική, λειτούργησαν ως δίαυλοι πολιτικής συμμετοχής και κοινωνικής εκπροσώπησης. Τα πολιτικά κόμματα ενσωμάτωσαν κοινωνικές ομάδες που ήταν εκτός του πολιτικού παιγνίου. Ο διπολισμός μεταξύ δεξιάς και κεντροαριστεράς μετασχηματίστηκε σε ένα σταθερό κομματικό σύστημα με αντοχές και δυναμισμό.
Η ένταξη της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα το 1981, πέρα από οικονομική και διπλωματική επιτυχία, συνιστούσε και στρατηγική επιλογή σταθεροποίησης του δημοκρατικού κράτους δικαίου. Η Ελλάδα απέκτησε πρόσβαση σε θεσμικά και αναπτυξιακά εργαλεία, ενώ ενίσχυσε την ευρωπαϊκή της ταυτότητα, εντασσόμενη πλήρως στον δυτικό κόσμο των φιλελεύθερων δημοκρατιών. Σημαντικότερο όμως όλων: τα ευρωπαϊκά πρότυπα θεσμικότητας, διαφάνειας και δικαιωμάτων άρχισαν να γίνονται αναφορά και διεκδίκηση εντός της χώρας.
Φυσικά, η πορεία αυτή δεν ήταν ανέφελη. Η δεκαετία του 1980 έφερε συγκρούσεις, πελατειακές δομές και κομματικές υπερβολές. Η οικονομική κρίση των αρχών της δεκαετίας του 2010 ανέδειξε διαρθρωτικά προβλήματα της μεταπολιτευτικής περιόδου. Όμως, το θεσμικό οικοδόμημα άντεξε τους κραδασμούς της κρίσης.
Σήμερα, πενήντα ένα χρόνια μετά, η πρόκληση είναι διαφορετική. Δεν είναι πλέον η θεσμική κατοχύρωση, αλλά η ποιοτική αναβάθμιση της Δημοκρατίας. Τα κόμματα καλούνται να ανασυνδεθούν ουσιαστικά με τις κοινωνικές ανάγκες, αξιοποιώντας τις νέες τεχνολογίες, τα κοινωνικά δίκτυα, την ψηφιακή συμμετοχή. Η πολιτική πρέπει να αποκτήσει νέο λόγο και νέα ηθική: πιο διαφανή, πιο ουσιαστική, πιο υπεύθυνη. Οι πολίτες είναι πιο ενημερωμένοι, πιο απαιτητικοί, πιο συνειδητοποιημένοι. Η συμμετοχή τους στη λήψη αποφάσεων δεν μπορεί να περιορίζεται πλέον σε μια ψήφο κάθε τέσσερα χρόνια.
Το αίτημα για έναν νέο πολιτικό πολιτισμό δεν αντιστρατεύεται τη μεταπολίτευση· αντίθετα, αποτελεί τη φυσική της συνέχεια. Η μεταπολίτευση πέτυχε εκεί όπου όλες οι προηγούμενες φάσεις της νεότερης ελληνικής ιστορίας απέτυχαν: να προσφέρει σταθερότητα, θεσμική συνέπεια και κοινωνική ειρήνη. Αυτό το οικοδόμημα δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένο· χρειάζεται συνεχώς να ανανεώνεται, να προστατεύεται, να ενισχύεται.
Το 1974 η Ελλάδα έκανε μια επιλογή ιστορικής σημασίας, Το 2025, η επιλογή αυτή παραμένει εξίσου επίκαιρη. Οι γεωπολιτικές εντάσεις, η κοινωνική ανισότητα, η περιβαλλοντική κρίση και η κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς δείχνουν ότι καμία πρόοδος δεν είναι οριστική. Η δημοκρατία δεν είναι κεκτημένο, αλλά διαρκές στοίχημα. Κι όπως κάθε στοίχημα, απαιτεί εγρήγορση, αναστοχασμό, συλλογική συνείδηση.
Πρόσφατα σχόλια