Η παραγωγικότητα δεν είναι αποκλειστικά ζήτημα επιχειρηματικής ικανότητας ή ατομικής εργατικότητας. Είναι σε μεγάλο βαθμό θεσμικό αποτέλεσμα. Οι επιχειρήσεις και οι εργαζόμενοι λειτουργούν μέσα σε ένα περιβάλλον κανόνων, διοικητικών διαδικασιών, δικαιοσύνης, φορολογίας, αδειοδοτήσεων, υποδομών, δημόσιων υπηρεσιών και εμπιστοσύνης. Όταν αυτό το περιβάλλον είναι αργό, ασαφές, απρόβλεπτο ή άνισο, η οικονομία χάνει παραγωγική ενέργεια. Χρόνος που θα μπορούσε να αφιερωθεί στην παραγωγή, στην καινοτομία, στην οργάνωση και στην εξωστρέφεια καταναλώνεται στη διαχείριση εμποδίων. Έτσι η θεσμική ποιότητα δεν αποτελεί δευτερεύον διοικητικό ζήτημα. Αποτελεί βασική προϋπόθεση τόσο της παραγωγικότητας όσο και της κοινωνικής δικαιοσύνης.
Η σχέση θεσμών και δικαιοσύνης είναι άμεση. Ένα αργό ή περίπλοκο κράτος δεν επιβαρύνει όλους με τον ίδιο τρόπο. Όσοι διαθέτουν πόρους, νομική υποστήριξη, διοικητική εμπειρία ή πρόσβαση σε δίκτυα μπορούν να αντιμετωπίσουν καλύτερα την πολυπλοκότητα. Οι μικρότερες επιχειρήσεις, οι εργαζόμενοι, οι νέοι επαγγελματίες, οι πολίτες της περιφέρειας και οι πιο ευάλωτες ομάδες συχνά πληρώνουν δυσανάλογο κόστος. Η γραφειοκρατία, επομένως, δεν είναι μόνο πρόβλημα αποτελεσματικότητας. Είναι πρόβλημα ισότητας. Η απλοποίηση των θεσμών, η ταχύτητα της δικαιοσύνης, η προβλεψιμότητα των κανόνων και η διαφάνεια των διαδικασιών είναι πολιτικές κοινωνικής δικαιοσύνης, επειδή μειώνουν τα προνόμια όσων μπορούν να πλοηγηθούν καλύτερα στην πολυπλοκότητα.
Η παραγωγικότητα αυξάνεται όταν το κράτος λειτουργεί ως υποδομή και όχι ως εμπόδιο. Αυτό σημαίνει ότι οι δημόσιες υπηρεσίες δεν πρέπει να αξιολογούνται μόνο με βάση το αν εφαρμόζουν νόμους, αλλά και με βάση το αν διευκολύνουν τη νόμιμη παραγωγή αξίας. Μια γρήγορη αδειοδότηση επιταχύνει επενδύσεις. Μια λειτουργική δικαιοσύνη μειώνει τον κίνδυνο συναλλαγών. Μια σταθερή φορολογική διοίκηση επιτρέπει προγραμματισμό. Μια αξιόπιστη χωροταξία μειώνει αβεβαιότητα. Μια αποτελεσματική δημόσια προμήθεια μπορεί να ενισχύσει καινοτόμες επιχειρήσεις. Μια καλά οργανωμένη τοπική αυτοδιοίκηση μπορεί να δημιουργήσει περιφερειακά οικοσυστήματα αξίας. Το κράτος, όταν λειτουργεί σωστά, δεν είναι απλώς ρυθμιστής της οικονομίας. Είναι παραγωγικός θεσμός.
Η κοινωνική συνοχή εξαρτάται από την εμπιστοσύνη ότι οι θεσμοί λειτουργούν με γενικούς κανόνες και όχι με επιλεκτικές διευκολύνσεις. Όταν οι πολίτες πιστεύουν ότι η επιτυχία εξαρτάται από πρόσβαση, γνωριμίες ή δυνατότητα αποφυγής κανόνων, η εμπιστοσύνη διαβρώνεται. Όταν οι επιχειρήσεις που τηρούν τους κανόνες αισθάνονται ότι ανταγωνίζονται όσους τους παρακάμπτουν, η φορολογική και παραγωγική ηθική αποδυναμώνεται. Όταν οι εργαζόμενοι βλέπουν την αδήλωτη εργασία να επιβιώνει, η έννοια της δίκαιης συμμετοχής στα κοινά βάρη χάνει κύρος. Η θεσμική ποιότητα είναι, επομένως, κρίσιμη για να αποκτήσει η παραγωγικότητα κοινωνική νομιμοποίηση. Η παραγωγή αξίας πρέπει να γίνεται μέσα σε περιβάλλον κανόνων που θεωρούνται δίκαιοι.
Η ψηφιοποίηση του κράτους μπορεί να συμβάλει σημαντικά, αλλά δεν αρκεί από μόνη της. Μια ψηφιακή διαδικασία που παραμένει περίπλοκη εξακολουθεί να παράγει κόστος. Η πραγματική θεσμική παραγωγικότητα απαιτεί ανασχεδιασμό διαδικασιών, όχι απλή μεταφορά τους σε ηλεκτρονική μορφή. Απαιτεί διαλειτουργικότητα, σαφείς αρμοδιότητες, λογοδοσία, αξιολόγηση, μείωση περιττών εγκρίσεων και εμπιστοσύνη στον πολίτη και στην επιχείρηση όταν λειτουργούν νόμιμα. Η τεχνολογία μπορεί να επιταχύνει ένα καλό θεσμικό σχέδιο. Δεν μπορεί να διορθώσει αυτομάτως ένα κακό σχέδιο.
Η θεσμική παραγωγικότητα έχει άμεση σχέση με τις κοινωνικές υπηρεσίες. Η υγεία, η παιδεία, η πρόνοια και η κοινωνική ασφάλιση δεν χρειάζονται μόνο περισσότερους πόρους. Χρειάζονται καλύτερη διοίκηση των πόρων. Ένα υποχρηματοδοτημένο σύστημα είναι προβληματικό, αλλά και ένα σύστημα με πόρους χωρίς οργάνωση μπορεί να αποδίδει λιγότερο από όσο πρέπει. Η κοινωνική δικαιοσύνη απαιτεί δημόσιες υπηρεσίες που φτάνουν εγκαίρως και αποτελεσματικά στον πολίτη. Η παραγωγικότητα του κράτους επηρεάζει άμεσα την πραγματική ισότητα πρόσβασης. Όταν ένα νοσοκομείο, ένα σχολείο, μια υπηρεσία πρόνοιας ή ένας δήμος λειτουργούν με χαμηλή οργανωτική ικανότητα, οι πιο αδύναμοι πολίτες πληρώνουν πρώτοι το κόστος.
Η περιφερειακή ανάπτυξη εξαρτάται επίσης από τη θεσμική ποιότητα. Μια τοπική οικονομία δεν μπορεί να γίνει παραγωγική αν η τοπική διοίκηση καθυστερεί, αν οι υποδομές δεν συντονίζονται, αν η χωροταξία παραμένει ασαφής, αν τα πανεπιστήμια δεν συνδέονται με επιχειρήσεις, αν οι δημόσιες πολιτικές εφαρμόζονται αποσπασματικά. Η κοινωνική δικαιοσύνη στον χώρο απαιτεί θεσμούς που μπορούν να οργανώσουν παραγωγικά οικοσυστήματα. Δεν αρκεί η χρηματοδότηση έργων. Χρειάζεται διοικητική ικανότητα μετατροπής των έργων σε πραγματική παραγωγική δυνατότητα.
Η Ελλάδα έχει ανάγκη από μια έννοια παραγωγικότητας που να περιλαμβάνει το κράτος. Δεν είναι πειστικό να ζητείται από τις επιχειρήσεις και τους εργαζόμενους να γίνουν πιο παραγωγικοί, όταν οι δημόσιοι θεσμοί δεν μειώνουν τη δική τους τριβή. Η παραγωγικότητα πρέπει να είναι αμοιβαία υποχρέωση. Οι επιχειρήσεις οφείλουν να επενδύσουν και να οργανωθούν. Οι εργαζόμενοι οφείλουν να αναπτύσσουν δεξιότητες. Το κράτος οφείλει να λειτουργεί γρήγορα, καθαρά, δίκαια και αξιόπιστα. Μόνο τότε η παραγωγικότητα μπορεί να γίνει κοινό κοινωνικό σχέδιο και όχι απαίτηση που απευθύνεται μονομερώς σε κάποιους.
Η κοινωνική δικαιοσύνη χρειάζεται θεσμούς που κάνουν τη νόμιμη παραγωγή ευκολότερη από την ατυπία, τη διαφάνεια πιο συμφέρουσα από την απόκρυψη και τη μεγέθυνση πιο ελκυστική από τη στασιμότητα. Χρειάζεται κράτος που δεν τιμωρεί έμμεσα όσους προσπαθούν να μεγαλώσουν, να προσλάβουν, να επενδύσουν και να δηλώσουν. Χρειάζεται ελεγκτικούς μηχανισμούς που χτυπούν την παραβατικότητα χωρίς να συνθλίβουν τη νόμιμη δραστηριότητα. Χρειάζεται δικαιοσύνη που επιλύει διαφορές σε χρόνο συμβατό με την οικονομική ζωή. Αυτά δεν είναι τεχνικές λεπτομέρειες. Είναι ο πυρήνας μιας δίκαιης παραγωγικής τάξης.
Ένα αποτελεσματικό κράτος αυξάνει την παραγωγική ικανότητα της οικονομίας και ταυτόχρονα προστατεύει τους όρους δίκαιης συμμετοχής. Ένα αναποτελεσματικό κράτος μειώνει την παραγωγικότητα και αναπαράγει ανισότητες πρόσβασης. Η Ελλάδα χρειάζεται θεσμούς που δεν θα λειτουργούν ως παθητικός διαχειριστής αιτημάτων, αλλά ως ενεργή υποδομή παραγωγής αξίας και κοινωνικής εμπιστοσύνης.
Πρόσφατα σχόλια