Όταν μια κοινωνία αντιμετωπίζει πληθώρα οικονομικών αναταράξεων η αντοχή της εξαρτάται από το βάθος της παραγωγικής της βάσης. Μια οικονομία που παράγει περισσότερη αξία διαθέτει ευρύτερους πόρους για στήριξη νοικοκυριών, επενδύσεις σε υποδομές, προστασία ευάλωτων ομάδων, ενίσχυση δημόσιων υπηρεσιών και απορρόφηση εξωτερικών κραδασμών. Μια οικονομία χαμηλής παραγωγικότητας έχει μικρότερα περιθώρια. Κάθε κρίση μετατρέπεται ταχύτερα σε κοινωνική πίεση, επειδή τα νοικοκυριά έχουν μικρότερες αντοχές και το κράτος στενότερο δημοσιονομικό χώρο.
Η κοινωνική ανθεκτικότητα δεν είναι μόνο ψυχολογική ή πολιτισμική ιδιότητα. Είναι και παραγωγική ικανότητα. Μια κοινωνία αντέχει καλύτερα όταν έχει επιχειρήσεις που μπορούν να προσαρμοστούν, εργαζόμενους με δεξιότητες, δημόσιες υπηρεσίες που λειτουργούν, θεσμούς που αποφασίζουν γρήγορα, υποδομές που δεν καταρρέουν υπό πίεση και δημοσιονομική βάση που επιτρέπει στο κράτος να παρέμβει χωρίς να υπονομεύει το μέλλον. Η παραγωγικότητα δημιουργεί αυτή την ανθεκτικότητα, επειδή αυξάνει την αξία που παράγεται πριν από την κρίση και άρα τους πόρους που μπορούν να κινητοποιηθούν μέσα στην κρίση.
Η εμπειρία των τελευταίων ετών έχει δείξει ότι οι κοινωνίες δεν αξιολογούνται μόνο σε περιόδους ομαλότητας. Αξιολογούνται κυρίως όταν πρέπει να προστατεύσουν ταυτόχρονα εισόδημα, υγεία, απασχόληση, ενεργειακή πρόσβαση και δημοσιονομική σταθερότητα. Σε τέτοιες συνθήκες, η κοινωνική δικαιοσύνη αποκτά χαρακτήρα άμεσης προστασίας. Το κράτος πρέπει να στηρίξει όσους πλήττονται περισσότερο, να αποτρέψει κοινωνική αποδιάρθρωση, να διατηρήσει βασικές υπηρεσίες και να απορροφήσει μέρος του κόστους. Αν όμως η παραγωγική βάση είναι αδύναμη, η προστασία αυτή είναι πιο δύσκολη, πιο ακριβή και συχνά πιο περιορισμένη. Η παραγωγικότητα είναι ο αθέατος παράγοντας που καθορίζει πόσο γενναιόδωρη, γρήγορη και αποτελεσματική μπορεί να είναι μια κοινωνία όταν δοκιμάζεται.
Η κοινωνική συνοχή δοκιμάζεται όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι το κόστος των κρίσεων κατανέμεται άνισα. Αν τα χαμηλά και μεσαία εισοδήματα απορροφούν δυσανάλογο βάρος, αν οι δημόσιες υπηρεσίες δεν επαρκούν, αν η στήριξη φτάνει αργά ή αποσπασματικά, αν οι νέοι βλέπουν το μέλλον τους να στενεύει, τότε η εμπιστοσύνη κλονίζεται. Η παραγωγικότητα δεν εξαφανίζει την ανάγκη πολιτικών επιλογών. Δημιουργεί όμως μεγαλύτερο πεδίο δικαιότερης προστασίας. Όταν υπάρχουν περισσότεροι πόροι, το κράτος μπορεί να σχεδιάσει στοχευμένα μέτρα χωρίς να εξαντλείται σε πρόχειρες λύσεις. Μπορεί να επενδύσει στην πρόληψη και όχι μόνο στην αποζημίωση. Μπορεί να θωρακίσει υποδομές αντί να πληρώνει διαρκώς το κόστος της καθυστέρησης.
Η κλιματική κρίση καθιστά αυτή τη σχέση ακόμη πιο επιτακτική. Η προστασία από φυσικές καταστροφές, η ενεργειακή μετάβαση, η αναβάθμιση κτιρίων, η ανθεκτικότητα των δικτύων, η διαχείριση υδάτων, η πολιτική προστασία και η στήριξη περιοχών που πλήττονται απαιτούν τεράστιους πόρους και υψηλή διοικητική ικανότητα. Μια οικονομία χαμηλής παραγωγικότητας δυσκολεύεται να χρηματοδοτήσει εγκαίρως αυτές τις ανάγκες. Αντίθετα, μια παραγωγικότερη οικονομία μπορεί να επενδύσει σε πρόληψη, τεχνολογία, υποδομές και προσαρμογή. Η κοινωνική δικαιοσύνη στην εποχή της κλιματικής αβεβαιότητας δεν αφορά μόνο αποζημιώσεις μετά την καταστροφή. Αφορά την ικανότητα του κράτους να προστατεύει εκ των προτέρων τους πολίτες, ιδίως όσους έχουν λιγότερα μέσα αυτοπροστασίας.
Η ενεργειακή διάσταση είναι εξίσου κρίσιμη. Τα νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος πλήττονται περισσότερο από αυξήσεις τιμών, επειδή η ενέργεια απορροφά μεγαλύτερο μέρος του προϋπολογισμού τους. Οι επιχειρήσεις χαμηλής παραγωγικότητας δυσκολεύονται περισσότερο να αντέξουν αυξήσεις κόστους. Η παραγωγικότητα μπορεί να λειτουργήσει ως άμυνα, όταν συνδέεται με ενεργειακή αποδοτικότητα, τεχνολογική αναβάθμιση, καλύτερες υποδομές και μειωμένη σπατάλη. Μια οικονομία που παράγει περισσότερη αξία με λιγότερους πόρους είναι και κοινωνικά δικαιότερη, επειδή μειώνει την έκθεση των πιο αδύναμων σε εξωτερικά σοκ.
Η υγειονομική ανθεκτικότητα προσφέρει ακόμη ένα παράδειγμα. Ένα ισχυρό σύστημα υγείας δεν χτίζεται τη στιγμή της κρίσης. Χτίζεται πριν από αυτήν, με σταθερή χρηματοδότηση, προσωπικό, υποδομές, πρωτοβάθμια φροντίδα, ψηφιακές δυνατότητες και διοικητική επάρκεια. Η παραγωγικότητα δημιουργεί το δημοσιονομικό και οργανωτικό υπόβαθρο για τέτοιες επενδύσεις. Όταν το σύστημα υγείας είναι αδύναμο, η κρίση μεταφέρει το κόστος στα νοικοκυριά, στην εργασία, στην εκπαίδευση και στην κοινωνική συνοχή. Η δημόσια υγεία δεν είναι μόνο κοινωνικό δικαίωμα. Είναι υποδομή εθνικής παραγωγικότητας και κοινωνικής ανθεκτικότητας.
Η ίδια λογική ισχύει για την εκπαίδευση σε περιόδους τεχνολογικών αλλαγών. Η τεχνητή νοημοσύνη, η αυτοματοποίηση, η πράσινη μετάβαση και οι νέες μορφές εργασίας θα δημιουργήσουν κερδισμένους και χαμένους εάν η κοινωνία δεν οργανώσει έγκαιρα τη μετάβαση. Η παραγωγικότητα μπορεί να αυξηθεί, αλλά αν οι δεξιότητες δεν διαχυθούν, οι ανισότητες θα ενταθούν. Η κοινωνική ανθεκτικότητα απαιτεί εκπαιδευτικό σύστημα που προετοιμάζει τους πολίτες για αλλαγές, όχι που τους αφήνει να προσαρμοστούν μόνοι τους. Εδώ η παραγωγικότητα και η δικαιοσύνη συνδέονται μέσω της πρόληψης: η κοινωνία επενδύει πριν οι ανισότητες παγιωθούν.
Η Ελλάδα χρειάζεται να αντιληφθεί την παραγωγικότητα ως ζήτημα συλλογικής ασφάλειας. Δεν πρόκειται μόνο για το πόσο γρήγορα μεγαλώνει η οικονομία σε ομαλές περιόδους. Πρόκειται για το πόσο καλά μπορεί να προστατεύσει τους πολίτες όταν οι συνθήκες επιδεινώνονται. Μια παραγωγική οικονομία έχει μεγαλύτερη δυνατότητα να στηρίξει εισοδήματα, να χρηματοδοτήσει υποδομές, να κρατήσει νέους ανθρώπους, να ενισχύσει δημόσιες υπηρεσίες και να αντιμετωπίσει έκτακτες ανάγκες χωρίς να διαλύσει τη δημοσιονομική της ισορροπία. Αυτό είναι κοινωνική συνοχή σε πρακτικό επίπεδο: η βεβαιότητα ότι η κοινωνία διαθέτει μέσα προστασίας όταν οι άνθρωποι τα χρειάζονται περισσότερο.
Η κοινωνική πολιτική πρέπει, συνεπώς, να στραφεί περισσότερο προς την πρόληψη και την ανθεκτικότητα. Δεν αρκεί να παρεμβαίνει μετά την κρίση. Πρέπει να προετοιμάζει την κοινωνία πριν από αυτήν: με εκπαίδευση, υγεία, ενεργειακή αποδοτικότητα, υποδομές, δεξιότητες, τοπική διοίκηση, ψηφιακές υπηρεσίες, κοινωνική κατοικία και ισχυρές δομές φροντίδας. Όλες αυτές οι πολιτικές απαιτούν πόρους, αλλά και αυξάνουν την παραγωγική ικανότητα. Η παραγωγικότητα χρηματοδοτεί την ανθεκτικότητα και η ανθεκτικότητα προστατεύει την παραγωγικότητα.
Το τελικό συμπέρασμα είναι ότι η παραγωγικότητα δεν πρέπει να εξετάζεται μόνο ως μέσο οικονομικής μεγέθυνσης, αλλά ως προϋπόθεση κοινωνικής ασφάλειας σε έναν ασταθή κόσμο. Η κοινωνική δικαιοσύνη του μέλλοντος δεν θα αφορά μόνο το πώς μοιράζεται το εισόδημα σε κανονικές συνθήκες. Θα αφορά το ποιος προστατεύεται όταν έρχονται κρίσεις, ποιος έχει πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες, ποιος μπορεί να προσαρμοστεί τεχνολογικά, ποιος αντέχει το ενεργειακό και στεγαστικό κόστος, ποια περιφέρεια έχει υποδομές και ποια μένει εκτεθειμένη. Η παραγωγικότητα είναι το θεμέλιο αυτής της αντοχής. Χωρίς αυτήν, η κοινωνική πολιτική θα κυνηγά τις κρίσεις. Με αυτήν, μπορεί να τις προλαβαίνει, να τις απορροφά και να προστατεύει τη συνοχή της χώρας.
Πρόσφατα σχόλια