Η διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς την Ουκρανία και τη Μολδαβία μεταφέρει το κέντρο βάρους της Ένωσης από τη λογική της σταθεροποίησης γειτονικών δημοκρατιών προς τη λογική της άμεσης στρατηγικής ανάσχεσης, της ασφάλειας και της ανασυγκρότησης χωρών που βρίσκονται υπό στρατιωτική, υβριδική και οικονομική πίεση από τη Ρωσία. Η ένταξη της Ουκρανίας και της Μολδαβίας δεν σημαίνει απλώς προσθήκη δύο νέων κρατών στον ευρωπαϊκό θεσμικό χώρο. Σημαίνει ότι η ίδια η ΕΕ αναλαμβάνει να ορίσει την ανατολική της γειτονιά όχι ως ζώνη ενδιάμεσης επιρροής, αλλά ως δυνητικό τμήμα της πολιτικής της τάξης. Αυτή η μεταβολή αλλάζει τη φύση της Ένωσης, διότι η διεύρυνση παύει να είναι μόνο εργαλείο μεταρρυθμιστικού εκσυγχρονισμού και γίνεται εργαλείο στρατηγικής ισχύος.
Η Ουκρανία αποτελεί την πιο δραματική περίπτωση. Δεν είναι απλώς υποψήφια χώρα με θεσμικές εκκρεμότητες, διοικητικές αδυναμίες και οικονομική ανάγκη προσαρμογής. Είναι χώρα που πολεμά για την επιβίωσή της, διατηρώντας ταυτόχρονα έναν φιλόδοξο ευρωπαϊκό προσανατολισμό. Η ενταξιακή της πορεία δεν μπορεί να ιδωθεί με τους συνηθισμένους όρους μιας ειρηνικής μετάβασης. Η Ουκρανία καλείται να μεταρρυθμίσει δικαιοσύνη, δημόσια διοίκηση, θεσμούς, δημόσιες συμβάσεις, οικονομική διακυβέρνηση και σύστημα ελέγχου ενώ βρίσκεται υπό συνθήκες πολέμου, απώλειας εδαφών, προσφυγικών ροών, στρατιωτικής κινητοποίησης και συνεχούς καταστροφής υποδομών. Αυτό καθιστά την ουκρανική ένταξη ταυτόχρονα ηθικό καθήκον, γεωπολιτική επιλογή και θεσμική δοκιμασία.
Η Μολδαβία, αν και διαφορετική ως μέγεθος και κατάσταση, εντάσσεται στην ίδια γεωπολιτική λογική. Είναι μικρό κράτος με ευρωπαϊκό προσανατολισμό, αλλά βρίσκεται σε περιοχή έντονης ρωσικής επιρροής, με εσωτερικές ευαλωτότητες, ενεργειακές εξαρτήσεις, υβριδικές απειλές, ζήτημα Υπερδνειστερίας και ευάλωτη θεσμική βάση. Η ενταξιακή της πορεία έχει συμβολική και στρατηγική σημασία επειδή δείχνει ότι η ΕΕ δεν εγκαταλείπει τις μικρότερες χώρες της ανατολικής γειτονιάς σε μια γκρίζα ζώνη ανάμεσα σε Ρωσία και Ευρώπη. Αντιθέτως, επιχειρεί να μετατρέψει τη θεσμική προσέγγιση σε ασπίδα κυριαρχίας. Για τη Μολδαβία, η ένταξη δεν είναι μόνο οικονομική επιλογή. Είναι μηχανισμός προστασίας κρατικότητας.
Το πρώτο μεγάλο αποτέλεσμα αυτής της διεύρυνσης είναι ότι η ΕΕ αναγκάζεται να επανανοηματοδοτήσει την έννοια των συνόρων της. Μέχρι πρόσφατα, η διεύρυνση μπορούσε να παρουσιάζεται ως διαδικασία εξαγωγής σταθερότητας προς χώρες που επιθυμούν να υιοθετήσουν το ευρωπαϊκό κεκτημένο. Σήμερα, η διεύρυνση προς την Ουκρανία και τη Μολδαβία σημαίνει ότι τα ευρωπαϊκά σύνορα γίνονται πιο άμεσα γεωπολιτικά, πιο εκτεθειμένα και πιο στρατηγικά. Η ΕΕ δεν θα επεκτείνει απλώς τη ζώνη κανόνων της. Θα μεταφέρει την ίδια της τη θεσμική υπόσταση πλησιέστερα στην πρώτη γραμμή της αναμέτρησης με τον ρωσικό αναθεωρητισμό. Αυτό δεν είναι τυπική διοικητική πράξη. Είναι αναδιάταξη της ευρωπαϊκής ασφάλειας.
Το δεύτερο αποτέλεσμα αφορά τον ίδιο τον χαρακτήρα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Η ΕΕ είχε ιστορικά την τάση να προχωρά μέσα από οικονομική διασύνδεση, θεσμική προσαρμογή και κανονιστική σύγκλιση. Η ένταξη της Ουκρανίας και της Μολδαβίας, όμως, υποχρεώνει την Ένωση να σκεφτεί τη διεύρυνση όχι μόνο ως ζήτημα κεκτημένου, αλλά και ως ζήτημα στρατηγικής ανθεκτικότητας. Κράτος δικαίου, δικαστική ανεξαρτησία, δημόσια διοίκηση, οικονομικά κριτήρια και χρηματοοικονομικός έλεγχος παραμένουν απαραίτητα. Όμως η λειτουργία τους αποκτά νέο νόημα: δεν είναι μόνο προϋποθέσεις καλής διακυβέρνησης, αλλά όροι αντοχής απέναντι σε εξωτερική υπονόμευση. Η θεσμική μεταρρύθμιση γίνεται εργαλείο ασφάλειας.
Το τρίτο αποτέλεσμα αφορά τη δημοσιονομική και οικονομική αρχιτεκτονική της Ένωσης. Η Ουκρανία, ιδίως, θα είναι δυνητικά ένα από τα μεγαλύτερα και πιο απαιτητικά νέα μέλη στην ιστορία της ΕΕ. Η αγροτική της παραγωγή, η βιομηχανική της βάση, οι ανάγκες ανοικοδόμησης, η καταστροφή υποδομών, οι πληθυσμιακές μετακινήσεις και η πολεμική της οικονομία θα επηρεάσουν βαθιά την Κοινή Αγροτική Πολιτική, την πολιτική συνοχής, τον προϋπολογισμό, την εσωτερική αγορά και τη βιομηχανική πολιτική. Η Μολδαβία, αν και μικρότερη, θα χρειαστεί επίσης σημαντική θεσμική και αναπτυξιακή στήριξη. Επομένως, η διεύρυνση δεν είναι απλώς πολιτική υπόσχεση προς τους υποψηφίους. Είναι και ερώτημα προς τα σημερινά κράτη-μέλη: είναι έτοιμα να ανακατανείμουν πόρους, δικαιώματα, ψήφους και πολιτικές προτεραιότητες;
Η δυσκολία είναι ότι η διεύρυνση αυτή έρχεται σε στιγμή όπου η ίδια η ΕΕ βρίσκεται υπό πίεση. Η άμυνα απαιτεί περισσότερους πόρους. Η πράσινη μετάβαση απαιτεί επενδύσεις. Η γεωργία βρίσκεται σε κοινωνική ένταση. Η συνοχή πρέπει να διατηρηθεί. Η ανταγωνιστικότητα έναντι ΗΠΑ και Κίνας γίνεται κεντρικό θέμα. Η μετανάστευση παραμένει πολιτικά φορτισμένη. Η ένταξη Ουκρανίας και Μολδαβίας προστίθεται σε αυτή τη συσσώρευση, δεν την αντικαθιστά. Άρα το ερώτημα δεν είναι μόνο αν οι δύο χώρες θα εκπληρώσουν τα κριτήρια. Είναι αν η ίδια η Ένωση έχει θεσμική και δημοσιονομική ικανότητα να απορροφήσει μια τόσο γεωπολιτική διεύρυνση χωρίς να διαρρήξει την εσωτερική της συνοχή.
Αυτό οδηγεί στο ζήτημα της θεσμικής μεταρρύθμισης της ΕΕ. Μια Ένωση με περισσότερα μέλη, μεγαλύτερη γεωπολιτική έκθεση και περισσότερες δημοσιονομικές ανάγκες δεν μπορεί να λειτουργεί ακριβώς όπως μια μικρότερη Ένωση σχεδιασμένη κυρίως για αγορά, συνοχή και κανονιστική ενοποίηση. Η ομοφωνία στην εξωτερική πολιτική, η δυσκολία λήψης αποφάσεων, η κατανομή ψήφων, οι δημοσιονομικοί περιορισμοί και οι αποκλίσεις εθνικών προτεραιοτήτων θα γίνουν πιο έντονα προβλήματα. Η διεύρυνση προς Ουκρανία και Μολδαβία, συνεπώς, δεν είναι μόνο δοκιμασία των υποψηφίων. Είναι δοκιμασία ενηλικίωσης για την ίδια την ΕΕ: μπορεί να γίνει μεγαλύτερη χωρίς να γίνει δυσκίνητη; μπορεί να γίνει πιο γεωπολιτική χωρίς να γίνει λιγότερο δημοκρατική; μπορεί να παραμείνει Ένωση δικαίου ενώ κινείται σε συνθήκες στρατηγικής απειλής;
Υπάρχει και μια βαθιά πολιτική διάσταση. Η ένταξη χωρών που έχουν συνδέσει την ευρωπαϊκή τους πορεία με την επιβίωση της κρατικής τους υπόστασης μεταβάλλει το ηθικό βάρος της ΕΕ. Για την Ουκρανία και τη Μολδαβία, η Ευρώπη δεν είναι απλώς αγορά, επιδοτήσεις ή τεχνικά κεφάλαια διαπραγμάτευσης. Είναι υπόσχεση ότι η κυριαρχία τους δεν θα αφεθεί στη λογική σφαιρών επιρροής. Αυτό προσδίδει στη διεύρυνση υπαρξιακή διάσταση. Αν η ΕΕ προσφέρει προοπτική χωρίς πραγματική πολιτική συνέχεια, κινδυνεύει να δημιουργήσει απογοήτευση και στρατηγικό κενό. Αν, αντίθετα, επιταχύνει χωρίς επαρκείς θεσμικές εγγυήσεις, κινδυνεύει να ενσωματώσει αδυναμίες που θα επιβαρύνουν τη λειτουργία της.
Η σωστή προσέγγιση δεν είναι ούτε ρομαντική επιτάχυνση ούτε ψυχρή τεχνοκρατική καθυστέρηση. Χρειάζεται στρατηγικός ρεαλισμός. Η Ουκρανία και η Μολδαβία πρέπει να έχουν πραγματική ευρωπαϊκή προοπτική, όχι αόριστη αναμονή. Ταυτόχρονα, η ένταξη πρέπει να παραμείνει αξιοκρατική, με αυστηρό πυρήνα στα θεμελιώδη: κράτος δικαίου, δικαιοσύνη, καταπολέμηση διαφθοράς, διοικητική επάρκεια, δημοκρατικοί θεσμοί, οικονομική βιωσιμότητα. Η γεωπολιτική ανάγκη δεν πρέπει να ακυρώσει το ευρωπαϊκό κεκτημένο· πρέπει να του δώσει μεγαλύτερη στρατηγική σημασία. Αν η διεύρυνση γίνει χωρίς θεσμικό βάθος, θα αποδυναμώσει την ΕΕ. Αν γίνει με υπερβολικό δισταγμό, θα αποδυναμώσει την ευρωπαϊκή αξιοπιστία.
Συμπερασματικά, η διεύρυνση προς Ουκρανία και Μολδαβία είναι γεωπολιτικό άλμα επειδή αλλάζει το νόημα της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η ΕΕ δεν μπορεί πλέον να είναι μόνο μηχανισμός αγοράς, συνοχής και κανονιστικής σύγκλισης. Καλείται να γίνει φορέας ασφάλειας, ανθεκτικότητας και στρατηγικής προστασίας χωρών που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της ευρωπαϊκής τάξης. Η ένταξη χωρών σε πόλεμο ή σε συνθήκες μεταπολεμικής ανασυγκρότησης θα επηρεάσει τον προϋπολογισμό, τη γεωργία, τη συνοχή, την άμυνα, τη θεσμική λειτουργία και την εξωτερική πολιτική της Ένωσης.
Πρόσφατα σχόλια