Η δυνατότητα μιας άτυπης τριμερούς Ηνωμένων Πολιτειών, Κίνας και Ρωσίας να αποκτήσει μεγαλύτερη στρατηγική βαρύτητα από επίσημους διεθνείς θεσμούς εξαρτάται πρωτίστως από το τι ακριβώς εννοούμε με τον όρο «ισχυρότερη». Αν αναφερόμαστε στην ταχύτητα με την οποία μπορούν να αλλάξουν τη συμπεριφορά τους τρεις από τους σημαντικότερους στρατιωτικούς και πυρηνικούς δρώντες του κόσμου, το G3 διαθέτει προφανές πλεονέκτημα. Αν αναφερόμαστε στη δυνατότητα να παράγει γενικά δεσμευτικούς κανόνες, διεθνή νομιμοποίηση και διάρκεια πέρα από τη βούληση των εκάστοτε ηγετών, η υπεροχή επιστρέφει στους θεσμούς. Το ενδιαφέρον της Σεντζέν βρίσκεται ακριβώς στο ενδιάμεσο πεδίο: ένα άτυπο σχήμα μπορεί να μην έχει νομική προσωπικότητα, γραμματεία ή καταστατικό και παρ’ όλα αυτά να αποκτήσει καθοριστική επιρροή στις αποφάσεις που αργότερα θα θεσμοποιηθούν αλλού.
Η διεθνής πολιτική δεν λειτουργεί ποτέ αποκλειστικά μέσα από τους επίσημους μηχανισμούς της. Οι θεσμοί οργανώνουν την ισχύ, δεν την καταργούν. Το Συμβούλιο Ασφαλείας είναι ίσως το καθαρότερο παράδειγμα αυτής της σύνθεσης: διαθέτει δεσμευτικές αρμοδιότητες επειδή ο Καταστατικός Χάρτης τις αναγνωρίζει, αλλά η πραγματική του αποτελεσματικότητα εξακολουθεί να εξαρτάται από το αν οι μεγάλες δυνάμεις μπορούν να συνυπάρξουν μέσα σε αυτό. Όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Κίνα και η Ρωσία βρίσκονται σε ανοιχτή αντιπαράθεση, η θεσμική δυνατότητα του Συμβουλίου περιορίζεται. Όταν συγκλίνουν, το ίδιο όργανο μπορεί να αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη επιχειρησιακή ισχύ. Η διαφορά δεν βρίσκεται στον Χάρτη, ο οποίος παραμένει ο ίδιος. Βρίσκεται στον πολιτικό συσχετισμό πίσω από αυτόν.
Το G3 μπορεί συνεπώς να γίνει ισχυρότερο από ορισμένους επίσημους θεσμούς ως μηχανισμός προπαρασκευής αποφάσεων. Τρεις κυβερνήσεις που ελέγχουν τεράστιους στρατιωτικούς πόρους, σημαντικά πυρηνικά οπλοστάσια, μεγάλες οικονομίες και μόνιμες έδρες στο Συμβούλιο Ασφαλείας μπορούν να συμφωνήσουν μεταξύ τους σε αρχές που αργότερα θα μεταφερθούν στον ΟΗΕ, στο G20, σε διμερείς συνθήκες ή σε ειδικά τεχνικά φόρα. Το κρίσιμο πολιτικό έργο έχει τότε πραγματοποιηθεί πριν εμφανιστεί η επίσημη διαδικασία. Ο θεσμός δεν καταργείται· λαμβάνει ως πρώτη ύλη μια συμφωνία που έχει ήδη διαμορφωθεί στο επίπεδο της κορυφής.
Αυτό μπορεί να συμβεί ευκολότερα σε ζητήματα όπου οι τρεις συγκεντρώνουν δυσανάλογο μερίδιο των σχετικών δυνατοτήτων. Ο πυρηνικός κίνδυνος είναι χαρακτηριστική περίπτωση. Ένας γενικός πολυμερής διάλογος για την πυρηνική ασφάλεια έχει σημαντική νομιμοποιητική λειτουργία, αλλά η πρακτική πιθανότητα στρατηγικής κλιμάκωσης εξαρτάται ιδιαίτερα από τη συμπεριφορά ορισμένων συγκεκριμένων κρατών. Αν αυτά συμφωνήσουν σε μηχανισμούς επικοινωνίας, κοινοποίηση δοκιμών ή περιορισμό συγκεκριμένων κινδύνων, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι άμεσο. Το άτυπο σχήμα αποκτά εδώ αποτελεσματικότητα επειδή περιορίζει δραστικά τον αριθμό των αναγκαίων συμβαλλομένων.
Η ίδια λογική είναι πολύ λιγότερο αποτελεσματική σε πεδία όπου η εξουσία είναι πιο διάχυτη. Στην παγκόσμια εμπορική πολιτική, για παράδειγμα, η Ευρωπαϊκή Ένωση, η Ινδία, η Ιαπωνία και άλλες μεγάλες οικονομίες διαθέτουν βάρος που καθιστά αδύνατη μια σταθερή τάξη βασισμένη αποκλειστικά σε τρεις χώρες. Στην κλιματική πολιτική, στην ανάπτυξη, στην παγκόσμια υγεία ή στους διεθνείς χρηματοπιστωτικούς κανόνες, η ανάγκη συμμετοχής πολλών διαφορετικών δρώντων είναι ακόμη μεγαλύτερη. Η στρατηγική βαρύτητα του G3 θα είναι επομένως εκ φύσεως άνιση: πολύ ισχυρή σε ορισμένα ζητήματα ασφαλείας, σημαντική αλλά όχι κυρίαρχη σε άλλα, ανεπαρκής σε πεδία που απαιτούν πολύ ευρύτερη συλλογική δράση.
Η άτυπη μορφή προσφέρει ένα πλεονέκτημα που οι μεγάλοι οργανισμοί δυσκολεύονται να αναπαράγουν. Η διαπραγμάτευση μπορεί να μετακινείται από θέμα σε θέμα χωρίς να περιορίζεται από αυστηρή θεσμική αρμοδιότητα. Η ενέργεια μπορεί να συνδεθεί με την ασφάλεια, τα πυρηνικά με την τεχνολογία, οι περιφερειακές κρίσεις με τις κυρώσεις. Αυτή η δυνατότητα διασύνδεσης φακέλων είναι εξαιρετικά σημαντική στη μεγάλη στρατηγική, επειδή τα κράτη σπανίως αντιμετωπίζουν τα συμφέροντά τους ως χωριστές διοικητικές κατηγορίες. Ένας διεθνής οργανισμός συχνά αναγκάζεται να το κάνει.
Υπάρχει όμως τίμημα. Η ευελιξία που κάνει το G3 γρήγορο το καθιστά ταυτόχρονα εύθραυστο. Μια επίσημη συνθήκη έχει διαδικασία κύρωσης, κανόνες εφαρμογής, μηχανισμούς επίλυσης διαφορών και διοικητική συνέχεια. Μια προσωπική συμφωνία κορυφής μπορεί να αποδυναμωθεί μόλις αλλάξει η πολιτική ηγεσία, το εσωτερικό περιβάλλον ή η διεθνής συγκυρία. Όσο λιγότερο θεσμοποιημένο είναι ένα σχήμα, τόσο μεγαλύτερη είναι η δυνατότητα άμεσης προσαρμογής και τόσο μικρότερη η εγγύηση διάρκειας.
Αυτό δημιουργεί μια παράδοξη σχέση μεταξύ G3 και θεσμών. Το άτυπο σχήμα μπορεί να είναι ισχυρότερο ακριβώς στην πρώτη φάση μιας μεγάλης πολιτικής αλλαγής, ενώ οι επίσημοι θεσμοί υπερέχουν στη δεύτερη. Το G3 μπορεί να ξεμπλοκάρει μια συμφωνία. Ο ΟΗΕ ή μια ειδική συνθήκη μπορούν να την καταστήσουν διαρκή. Το G3 μπορεί να αποφασίσει την πολιτική κατεύθυνση. Οι διεθνείς οργανισμοί μπορούν να τη μεταφράσουν σε κανόνες, μηχανισμούς παρακολούθησης και διαδικασίες στις οποίες συμμετέχουν και τα υπόλοιπα κράτη.
Η Σεντζέν προσφέρει ήδη μια χαρακτηριστική ένδειξη αυτής της σχέσης. Οι τρεις δυνάμεις συμφώνησαν ότι ο ΟΗΕ χρειάζεται μεταρρύθμιση. Δεν επιχείρησαν να δημιουργήσουν υποκατάστατο του Οργανισμού. Αντίθετα, χρησιμοποίησαν την άτυπη τριμερή για να διαμορφώσουν κοινή κατεύθυνση σχετικά με έναν επίσημο θεσμό. Αυτό δείχνει ότι η άτυπη ισχύς μπορεί να λειτουργεί μέσα από τη θεσμική τάξη και όχι αναγκαστικά εναντίον της.
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος εμφανίζεται όταν η προπαρασκευαστική λειτουργία μετατρέπεται σε προαποφασιστικό διευθυντήριο. Αν οι τρεις καταλήγουν συστηματικά σε συμφωνίες πριν από τις επίσημες πολυμερείς διαδικασίες και τα υπόλοιπα κράτη καλούνται απλώς να τις επικυρώσουν ή να προσαρμοστούν σε αυτές, η θεσμική πολυμέρεια μπορεί να διατηρείται τυπικά ενώ η ουσιαστική διαπραγμάτευση συγκεντρώνεται σε πολύ στενότερο κύκλο. Το ζήτημα τότε δεν θα είναι αν το G3 είναι νομικά ανώτερο από τον ΟΗΕ. Δεν θα είναι. Θα είναι αν έχει γίνει πολιτικά προγενέστερο του ΟΗΕ.
Η διαφορά είναι τεράστια. Ο θεσμός που λαμβάνει την τελική απόφαση μπορεί να μην είναι ο θεσμός μέσα στον οποίο διαμορφώθηκαν πραγματικά οι διαθέσιμες επιλογές. Αυτό συμβαίνει ήδη σε πολλές μορφές διεθνούς πολιτικής: οι κρίσιμες διαπραγματεύσεις γίνονται σε μικρές ομάδες και το ευρύτερο όργανο προσφέρει έπειτα νομιμοποίηση. Η συστηματοποίηση αυτής της πρακτικής γύρω από ΗΠΑ, Κίνα και Ρωσία θα δημιουργούσε ένα νέο επίπεδο παγκόσμιας διακυβέρνησης χωρίς να έχει προηγηθεί επίσημη θεσμική συμφωνία για την ύπαρξή του.
Οι υπόλοιπες μεγάλες και μεσαίες δυνάμεις δεν θα παρέμεναν αδρανείς. Η Ινδία, η Ευρωπαϊκή Ένωση, η Ιαπωνία, η Βραζιλία και άλλα σημαντικά κράτη έχουν ισχυρό συμφέρον να εμποδίσουν τη μονιμοποίηση ενός συστήματος στο οποίο η πρόσβαση στην κορυφή καθορίζεται από μια άτυπη τριάδα. Η αντίδρασή τους μπορεί να πάρει τη μορφή νέων συνασπισμών, απαιτήσεων μεταρρύθμισης των υφιστάμενων θεσμών ή προσπάθειας εισόδου σε συγκεκριμένα θεματικά σχήματα. Όσο περισσότερο το G3 επεκτείνει την ατζέντα του, τόσο μεγαλύτερο θα γίνεται το κίνητρο των αποκλεισμένων να εξισορροπήσουν τη νέα συγκέντρωση ισχύος.
Η μακροχρόνια στρατηγική αξία της τριμερούς θα εξαρτηθεί έτσι από την αυτοσυγκράτησή της. Ένα G3 που περιορίζεται στη διαχείριση των ειδικών κινδύνων που δημιουργούνται από την αλληλεπίδραση των τριών μπορεί να συμπληρώσει την παγκόσμια θεσμική τάξη. Ένα G3 που φιλοδοξεί να αποφασίζει για ζητήματα τρίτων κρατών ή να λειτουργεί ως γενικό διευθυντήριο θα προκαλέσει αντίδραση, θα υπονομεύσει τη νομιμοποίησή του και πιθανότατα θα ενισχύσει ανταγωνιστικά σχήματα.
Η ισχύς του λοιπόν δεν θα κριθεί από το αν θα αντικαταστήσει τον ΟΗΕ. Ένας άτυπος μηχανισμός τριών κρατών δεν μπορεί να αναπαραγάγει την καθολικότητα, τη νομική βάση, τη διοικητική υποδομή και τη θεσμική διάρκεια του Οργανισμού. Μπορεί όμως να αποκτήσει δυσανάλογη επιρροή ως σημείο όπου διαμορφώνονται πρώιμα οι στρατηγικές συναινέσεις των ισχυρότερων.
Το πιθανότερο μοντέλο δεν είναι η αντικατάσταση των θεσμών αλλά η δημιουργία μιας νέας ιεραρχίας μεταξύ άτυπων και επίσημων επιπέδων. Το G3 μπορεί να διαμορφώνει, το Συμβούλιο Ασφαλείας να νομιμοποιεί και να δεσμεύει, τα ευρύτερα πολυμερή φόρα να διευρύνουν την αντιπροσώπευση και οι εξειδικευμένοι οργανισμοί να εφαρμόζουν. Αν αυτή η αλυσίδα αποκτήσει διάρκεια, η Σεντζέν θα έχει οδηγήσει σε μια ουσιαστική μεταβολή της παγκόσμιας διακυβέρνησης χωρίς να έχει ιδρυθεί κανένας νέος οργανισμός.
Ακριβώς εκεί βρίσκεται η πιο ενδιαφέρουσα απάντηση στο αρχικό ερώτημα. Η τριμερής μπορεί να γίνει ισχυρότερη από επίσημους θεσμούς στην ικανότητα να ανοίγει ή να κλείνει στρατηγικές επιλογές. Δεν μπορεί να γίνει ισχυρότερη από αυτούς ως καθολική πηγή διεθνούς νομιμότητας και δεσμευτικού δικαίου. Αν όμως οι θεσμοί αρχίσουν συστηματικά να επεξεργάζονται αποφάσεις που έχουν ουσιαστικά συμφωνηθεί προηγουμένως από τους τρεις, τότε η πραγματική ισορροπία ανάμεσα στην ισχύ και στον θεσμό θα έχει ήδη αλλάξει.
.
Πρόσφατα σχόλια