Η άτυπη διπλωματία έχει ένα χαρακτηριστικό που οι επίσημοι διεθνείς θεσμοί δεν μπορούν εύκολα να αντιγράψουν: μπορεί να λειτουργήσει πριν οι πλευρές είναι έτοιμες να αναλάβουν τις πολιτικές και νομικές συνέπειες μιας επίσημης διαπραγμάτευσης. Η έλλειψη αυστηρού πλαισίου, που σε πρώτη ανάγνωση μοιάζει θεσμική αδυναμία, μετατρέπεται σε διπλωματικό πλεονέκτημα όταν το ζητούμενο είναι να δοκιμαστούν ιδέες, να μετρηθούν κόκκινες γραμμές και να διερευνηθούν συμβιβασμοί χωρίς άμεση δημόσια δέσμευση.

Η Σεντζέν είναι ενδιαφέρουσα επειδή ανέδειξε αυτή τη λειτουργία στο ανώτατο επίπεδο. Δεν δημιουργήθηκε νέος οργανισμός, δεν εγκρίθηκε καταστατικό και δεν εγκαθιδρύθηκε μόνιμη γραμματεία. Παρ’ όλα αυτά, οι τρεις πλευρές κατόρθωσαν να συμπεριλάβουν στην ίδια πολιτική συζήτηση τον πυρηνικό κίνδυνο, τον ΟΗΕ, την ενέργεια, τις κρατικές ασυλίες και μεγάλες περιφερειακές κρίσεις. Ένας επίσημος διεθνής οργανισμός θα χρειαζόταν πιθανότατα διαφορετικά όργανα, διαδικασίες και εντολές για ένα τόσο ετερογενές σύνολο θεμάτων.

Αυτή η δυνατότητα «οριζόντιας» διαπραγμάτευσης έχει μεγάλη σημασία στη μεγάλη στρατηγική. Τα κράτη μπορούν να δεχθούν παραχώρηση σε ένα ζήτημα επειδή κερδίζουν κάτι σε άλλο. Η στενή θεσμική εξειδίκευση δυσκολεύεται να διαχειριστεί τέτοιες ανταλλαγές. Ένα άτυπο σχήμα κορυφής μπορεί να το κάνει σχεδόν φυσικά. Η ίδια η απουσία δεσμευτικής ημερήσιας διάταξης επιτρέπει τη μετακίνηση μεταξύ θεμάτων που διαφορετικά θα βρίσκονταν σε χωριστούς διπλωματικούς φακέλους.

Η δεύτερη μεγάλη δύναμη της άτυπης διπλωματίας είναι η ταχύτητα. Οι διεθνείς οργανισμοί προστατεύουν την αντιπροσώπευση μέσω διαδικασίας: προετοιμασία κειμένων, κυκλοφορία προτάσεων, επιτροπές, συνεδριάσεις, διαβουλεύσεις και ψηφοφορίες. Η διαδικασία αυτή έχει αξία γιατί εμποδίζει την αυθαίρετη λήψη αποφάσεων. Σε ορισμένες κρίσεις όμως, ο χρόνος είναι ο ίδιος στρατηγικός πόρος. Μια τηλεφωνική επικοινωνία ή μια τριμερής συνάντηση μπορεί να περιορίσει κίνδυνο κλιμάκωσης μέσα σε ώρες, όταν η θεσμική διαδικασία χρειάζεται ημέρες ή εβδομάδες.

Το τρίτο πλεονέκτημα είναι η δυνατότητα ελεγχόμενης αμφισημίας. Οι επίσημες συνθήκες χρειάζονται ακριβείς ορισμούς επειδή δημιουργούν νομικές υποχρεώσεις. Η άτυπη συμφωνία μπορεί να επιτρέψει σε δύο πλευρές να θεωρούν προσωρινά ότι συμφωνούν αρκετά ώστε να αλλάξουν συμπεριφορά χωρίς να έχουν επιλύσει κάθε ερμηνευτική διαφορά. Αυτή η αμφισημία μπορεί να είναι παραγωγική στην αρχική φάση μιας αποκλιμάκωσης. Επιτρέπει στα κράτη να κινηθούν προς κοινή κατεύθυνση χωρίς να υποχρεωθούν να λύσουν αμέσως ζητήματα που θα μπορούσαν να καταστρέψουν τη συνολική διαδικασία.

Η ίδια ιδιότητα γίνεται επικίνδυνη αργότερα. Η αμφισημία που διευκολύνει τη συμφωνία μπορεί να παράγει διαφορετικές προσδοκίες για το τι ακριβώς έχει συμφωνηθεί. Όταν προκύψει η πρώτη κρίση εφαρμογής, οι πλευρές μπορεί να ανακαλύψουν ότι η πολιτική σύγκλιση έκρυβε διαφορετικές ερμηνείες. Οι επίσημοι θεσμοί υπάρχουν ακριβώς για να περιορίζουν αυτό το πρόβλημα μέσω κανόνων, διαδικασιών, επαλήθευσης και καταγραφής.

Η τέταρτη δύναμη της άτυπης διπλωματίας είναι η πολιτική ιδιοκτησία των ηγετών. Μια συμφωνία που επιτυγχάνεται από την κορυφή μπορεί να ξεπεράσει την αδράνεια γραφειοκρατιών που έχουν μάθει να λειτουργούν σε καθεστώς αντιπαράθεσης. Οι υπηρεσίες ασφαλείας, τα υπουργεία και οι στρατιωτικοί οργανισμοί προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους όταν λαμβάνουν σαφή εντολή ότι η πολιτική κατεύθυνση έχει μεταβληθεί. Η κορυφή μπορεί έτσι να λειτουργήσει ως επιταχυντής αλλαγής.

Αυτό το πλεονέκτημα συνοδεύεται από μια εξίσου ισχυρή ευπάθεια. Αν η διαδικασία ταυτιστεί υπερβολικά με συγκεκριμένα πρόσωπα, δεν δημιουργεί αυτομάτως κρατική συνέχεια. Οι κυβερνήσεις αλλάζουν, οι ηγέτες φεύγουν, οι εσωτερικές πολιτικές ισορροπίες μεταβάλλονται. Μια συμφωνία που δεν έχει περάσει από θεσμικές διαδικασίες μπορεί να εγκαταλειφθεί πολύ ευκολότερα από μια συνθήκη ή ένα καθεστώς συνεργασίας με διοικητική υποδομή.

Η άτυπη διπλωματία επομένως είναι εξαιρετική στην ανακάλυψη συμφωνίας και πολύ λιγότερο αξιόπιστη στη συντήρησή της. Οι θεσμοί παρουσιάζουν σχεδόν το αντίστροφο προφίλ. Είναι βραδύτεροι στη δημιουργία νέας πολιτικής σύγκλισης, αλλά πολύ καλύτεροι στη διατήρηση της συμφωνίας αφού αυτή δημιουργηθεί. Η φυσική σχέση των δύο θα έπρεπε να είναι συμπληρωματική: άτυπη διερεύνηση, πολιτική απόφαση, θεσμική κωδικοποίηση.

Η Σεντζέν θα κριθεί ακριβώς από το αν ακολουθήσει αυτή τη διαδρομή. Η κοινή δέσμευση για διάλογο πυρηνικού κινδύνου θα αποκτήσει πραγματική αξία αν οδηγήσει σε συναντήσεις εμπειρογνωμόνων, μηχανισμούς επικοινωνίας και συγκεκριμένες διαδικασίες. Η δέσμευση για μεταρρύθμιση του ΟΗΕ θα χρειαστεί να μεταφερθεί στις διακυβερνητικές διαπραγματεύσεις. Η ενεργειακή παράγραφος θα χρειαστεί εφαρμογή από αγορές, επιχειρήσεις και κρατικούς μηχανισμούς. Η άτυπη κορυφή μπορεί να παράγει πολιτική εντολή· δεν μπορεί να εκτελέσει μόνη της την πολιτική.

Υπάρχει όμως και μια βαθύτερη μεταβολή που δεν πρέπει να αγνοηθεί. Η αύξηση της σημασίας των άτυπων σχημάτων αντανακλά κρίση των μεγάλων θεσμών. Όσο δυσκολότερο γίνεται να επιτευχθεί συναίνεση μέσα σε οργανισμούς με δεκάδες ή εκατοντάδες μέλη, τόσο μεγαλύτερο κίνητρο έχουν οι σημαντικότεροι δρώντες να δημιουργούν μικρότερα σχήματα. Η άτυπη διπλωματία δεν είναι απλώς προσωπική προτίμηση ηγετών. Είναι απάντηση στη δομική δυσκολία συλλογικής δράσης σε ένα πιο κατακερματισμένο διεθνές σύστημα.

Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί νέες ανισότητες πρόσβασης. Ένα κράτος που βρίσκεται μέσα στο μικρό σχήμα συμμετέχει στη διαμόρφωση της ατζέντας. Ένα κράτος που βρίσκεται έξω από αυτό μπορεί να κληθεί να τοποθετηθεί μόνο όταν οι βασικές επιλογές έχουν ήδη περιοριστεί. Η άτυπη διπλωματία των λίγων είναι αποτελεσματική ακριβώς επειδή αποκλείει τους πολλούς από την πρώτη φάση της διαπραγμάτευσης. Το λειτουργικό της πλεονέκτημα είναι ταυτόχρονα το δημοκρατικό και νομιμοποιητικό της έλλειμμα.

Γι’ αυτό η επιτυχία της εξαρτάται από την ποιότητα της διασύνδεσής της με τους επίσημους θεσμούς. Ένα μικρό σχήμα που προετοιμάζει λύσεις και στη συνέχεια τις υποβάλλει σε ανοιχτή πολυμερή διαπραγμάτευση μπορεί να αυξήσει την αποτελεσματικότητα της διεθνούς τάξης. Ένα μικρό σχήμα που χρησιμοποιεί τους θεσμούς απλώς για να επικυρώνουν ήδη κλεισμένες συμφωνίες μπορεί να τους αποδυναμώσει.

Οι μεγάλες δυνάμεις έχουν και οι ίδιες λόγο να αποφεύγουν το δεύτερο σενάριο. Η νομιμοποίηση δεν είναι αφηρημένη ηθική πολυτέλεια. Μειώνει το κόστος εφαρμογής. Όταν περισσότερα κράτη θεωρούν μια απόφαση προϊόν δίκαιης διαδικασίας, χρειάζεται λιγότερη πίεση για να εφαρμοστεί. Η δύναμη των διεθνών θεσμών βρίσκεται ακριβώς στην ικανότητα να μετατρέπουν μια πολιτική συμφωνία ισχυρών κρατών σε ευρύτερα αποδεκτό κανόνα.

Η άτυπη διπλωματία θα συνεχίσει επομένως να ενισχύεται, ιδίως στα ζητήματα όπου λίγοι δρώντες κατέχουν το μεγαλύτερο μέρος των σχετικών δυνατοτήτων. Δεν πρόκειται όμως να καταστήσει τους θεσμούς άχρηστους. Το πιθανότερο είναι να δημιουργηθεί μια νέα κατανομή εργασίας: μικρά σχήματα για δύσκολες στρατηγικές συναινέσεις, ευρύτερα φόρα για πολιτική διαπραγμάτευση και επίσημοι οργανισμοί για κωδικοποίηση, νομιμοποίηση και εφαρμογή.

Η Σεντζέν μπορεί να αποτελέσει πρότυπο αυτής της μεθόδου. Η αξία της δεν θα βρίσκεται στο ότι τρεις ηγέτες παρέκαμψαν τους διεθνείς θεσμούς, αλλά στο αν η άτυπη συνεννόησή τους μπορέσει να καταστήσει αυτούς τους θεσμούς λειτουργικότερους σε πεδία όπου προηγουμένως παρέμεναν εγκλωβισμένοι στην αντιπαράθεση. Αν συμβεί αυτό, η άτυπη διπλωματία θα έχει αποδείξει ότι η ισχύς της δεν βρίσκεται στην αντικατάσταση των κανόνων, αλλά στην ικανότητα να δημιουργεί τις πολιτικές προϋποθέσεις ώστε οι κανόνες να μπορούν ξανά να λειτουργήσουν.