Ηνωμένες Πολιτείες, Κίνα και Ρωσία δήλωσαν ότι δεσμεύονται στη μεταρρύθμιση του ΟΗΕ ώστε ο Οργανισμός να ανταποκρίνεται αποτελεσματικότερα στις παγκόσμιες προκλήσεις και στην αποστολή του για την ειρήνη και την ασφάλεια. Το ενδιαφέρον βρίσκεται λιγότερο στη γενικότητα της διατύπωσης και περισσότερο στη συγκυρία στην οποία εμφανίζεται.
Η διαπραγμάτευση για το Συμβούλιο έχει ήδη περάσει σε περισσότερο συγκεκριμένο στάδιο από ό,τι στο μεγαλύτερο μέρος της προηγούμενης περιόδου. Το Σύμφωνο για το Μέλλον έχει αναγνωρίσει ως προτεραιότητα τη διόρθωση της ιστορικής αδικίας εις βάρος της Αφρικής. Η αφρικανική ομάδα έχει καταθέσει συγκεκριμένο μοντέλο. Οι G4 έχουν επίσης συγκεκριμένη πρόταση για διεύρυνση σε μόνιμες και μη μόνιμες έδρες. Η συζήτηση έχει αρχίσει να κινείται από την απλή ανταλλαγή εθνικών θέσεων προς τη σύγκριση πραγματικών μοντέλων. Η Σεντζέν εισέρχεται έτσι σε διαδικασία που ήδη αναζητεί τρόπο μετάβασης σε ουσιαστικότερη διαπραγμάτευση.
Το πρώτο μεγάλο ζήτημα είναι το μέγεθος. Το σημερινό Συμβούλιο διαθέτει δεκαπέντε μέλη: πέντε μόνιμα και δέκα εκλεγμένα. Μια ουσιαστική μεταρρύθμιση δύσκολα μπορεί να περιοριστεί στην προσθήκη ενός ή δύο κρατών. Οι σημαντικότερες προτάσεις κινούνται προς Συμβούλιο περίπου είκοσι πέντε ή είκοσι έξι μελών. Η αύξηση αυτή θα βελτίωνε την περιφερειακή αντιπροσώπευση, θα δημιουργούσε όμως διαφορετικό πρόβλημα: όσο μεγαλώνει ένα όργανο που είναι σχεδιασμένο για ταχεία διαχείριση κρίσεων, τόσο δυσκολότερη μπορεί να γίνει η επίτευξη λειτουργικής συναίνεσης.
Η μεταρρύθμιση επομένως δεν είναι απλή αριθμητική. Πρέπει να επιτύχει δύο στόχους που μπορούν να συγκρουστούν: μεγαλύτερη νομιμοποίηση και διατήρηση της δυνατότητας λήψης αποφάσεων. Ένα Συμβούλιο που αντιπροσωπεύει καλύτερα τον κόσμο αλλά αδυνατεί να αποφασίζει δεν εκπληρώνει την αποστολή του. Ένα Συμβούλιο που αποφασίζει γρήγορα αλλά θεωρείται από μεγάλο μέρος της διεθνούς κοινότητας κλειστό κλαμπ προνομιακών δυνάμεων αντιμετωπίζει κρίση πολιτικής νομιμοποίησης.
Η Αφρική αποτελεί το κέντρο αυτής της συζήτησης. Η ήπειρος διαθέτει 54 κράτη στον ΟΗΕ, αποτελεί συχνό αντικείμενο της ημερήσιας διάταξης του Συμβουλίου και δεν διαθέτει καμία μόνιμη έδρα. Η κοινή αφρικανική θέση ζητεί δύο μόνιμες έδρες με όλα τα δικαιώματα των σημερινών μονίμων μελών, εφόσον διατηρηθεί το βέτο, και πέντε μη μόνιμες έδρες συνολικά. Η απαίτηση έχει πλέον πολύ ισχυρότερη βάση διεθνούς νομιμοποίησης από ό,τι στο παρελθόν.
Ακόμη και εδώ, όμως, η μετάβαση από την αρχή στην εφαρμογή είναι δύσκολη. Αν δημιουργηθούν δύο αφρικανικές μόνιμες έδρες, ποια κράτη θα τις καταλάβουν; Θα οριστούν μόνιμα συγκεκριμένες χώρες ή θα υπάρξει περιφερειακή διαδικασία; Θα τις επιλέξει η Αφρικανική Ένωση; Θα υπάρχει δυνατότητα περιοδικής επανεξέτασης; Η αφρικανική θέση επιμένει ότι η επιλογή πρέπει να ανήκει στην ίδια την ήπειρο. Η λύση πρέπει συνεπώς να συμβιβάσει την έννοια της μόνιμης έδρας με την πολιτική πραγματικότητα μιας περιφέρειας πολλών κρατών με σημαντικές μεταξύ τους διαφορές μεγέθους και επιρροής.
Η δεύτερη μεγάλη εκκρεμότητα είναι η Ασία. Η παρουσία της Κίνας ως μόνιμου μέλους δεν αρκεί πλέον για να θεωρείται ότι η τεράστια και εξαιρετικά διαφοροποιημένη ασιατική ήπειρος εκπροσωπείται επαρκώς. Η Ινδία έχει πληθυσμό, οικονομία, στρατιωτικές δυνατότητες, πυρηνικό οπλοστάσιο και διεθνή παρουσία που καθιστούν όλο και δυσκολότερη τη διατήρησή της εκτός μόνιμης σύνθεσης. Η Ιαπωνία διαθέτει διαφορετικό αλλά επίσης ισχυρό επιχείρημα, βασισμένο στην οικονομική και θεσμική συμβολή της.
Εδώ η Σεντζέν συναντά ένα από τα δυσκολότερα ερωτήματα. Η γενική συμφωνία των τριών για μεταρρύθμιση θα αποκτήσει πραγματική αξία όταν η Κίνα, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ρωσία χρειαστεί να τοποθετηθούν σε συγκεκριμένες υποψηφιότητες. Το πέρασμα από το «χρειαζόμαστε αντιπροσωπευτικότερο ΟΗΕ» στο «δεχόμαστε αυτό το κράτος ως μόνιμο μέλος» είναι πολύ μεγαλύτερο πολιτικό βήμα.
Η Λατινική Αμερική δημιουργεί παρόμοιο πρόβλημα αντιπροσώπευσης. Καμία χώρα της περιοχής δεν διαθέτει μόνιμη έδρα. Η Βραζιλία αποτελεί την προφανέστερη διεκδικήτρια λόγω μεγέθους, πληθυσμού, οικονομίας και διεθνούς παρουσίας, αλλά η ανάδειξή της σε μόνιμο εκπρόσωπο μιας ολόκληρης περιφέρειας δεν είναι αυτονόητα αποδεκτή από όλα τα κράτη της. Η μεταρρύθμιση του Συμβουλίου δεν αφορά μόνο τη σύγκρουση ισχυρών και αδύναμων κρατών. Περιλαμβάνει και ανταγωνισμούς μεταξύ μεσαίων δυνάμεων που δεν επιθυμούν να δουν έναν περιφερειακό ανταγωνιστή να αποκτά μόνιμο προνόμιο.
Αυτό είναι το βασικό επιχείρημα των κρατών που προτιμούν περισσότερες εκλεγμένες ή μακροχρόνιες ανανεώσιμες έδρες αντί νέων μονίμων. Θεωρούν ότι η θεραπεία της ανισότητας του 1945 δεν πρέπει να είναι η δημιουργία περισσότερων κρατών με μόνιμο προνόμιο τον 21ο αιώνα. Η θέση έχει εσωτερική λογική: ένα περισσότερο αντιπροσωπευτικό Συμβούλιο μπορεί να προκύψει μέσα από συχνότερη ή μακροχρόνια περιφερειακή εκπροσώπηση χωρίς να αυξηθεί ο αριθμός των κρατών που δεν χρειάζεται ποτέ να διεκδικήσουν εκλογή.
Η αντίθετη άποψη υποστηρίζει ότι ένα Συμβούλιο χωρίς νέα μόνιμα μέλη θα διατηρήσει ουσιαστικά την ιεραρχία του 1945. Η Ινδία, η Αφρική, η Λατινική Αμερική και άλλοι μεγάλοι πολιτικοί χώροι θα αποκτήσουν μεγαλύτερη παρουσία αλλά όχι ισότιμη θεσμική θέση με τις σημερινές πέντε δυνάμεις. Από αυτή την οπτική, η πραγματική αντιπροσωπευτικότητα προϋποθέτει ανακατανομή και της μόνιμης εξουσίας.
Το δικαίωμα αρνησικυρίας βρίσκεται στην καρδιά της αντίφασης. Αν δημιουργηθούν νέες μόνιμες έδρες χωρίς βέτο, θα προκύψουν δύο κατηγορίες μονίμων μελών. Αν επεκταθεί το βέτο, αυξάνεται ο αριθμός των κρατών που μπορούν να παραλύσουν το Συμβούλιο. Αν καταργηθεί συνολικά, τα σημερινά μόνιμα μέλη θα πρέπει να εγκαταλείψουν το ισχυρότερο θεσμικό προνόμιό τους. Κάθε μία από τις τρεις λύσεις έχει σοβαρό πολιτικό κόστος.
Γι’ αυτό οι συμβιβαστικές προτάσεις έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Μια δυνατότητα είναι τα νέα μόνιμα μέλη να μην ασκούν αρχικά βέτο και το καθεστώς να επανεξεταστεί μετά από συγκεκριμένη περίοδο. Μια άλλη είναι ο περιορισμός της χρήσης του βέτο σε ορισμένες κατηγορίες υποθέσεων ή η πολιτική δέσμευση αυτοσυγκράτησης. Υπάρχει επίσης η επιλογή περισσότερο μακροχρόνιων, ανανεώσιμων περιφερειακών εδρών. Καμία λύση δεν είναι θεσμικά καθαρή, αλλά η μεταρρύθμιση πιθανότατα θα απαιτήσει ακριβώς τέτοιου τύπου ατελείς συμβιβασμούς.
Η Σεντζέν μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης μόνο αν οι τρεις αποδεχθούν ότι η μεταρρύθμιση δεν μπορεί να περιορίζεται στην αύξηση της αποτελεσματικότητας του ΟΗΕ. Χρειάζεται να αντιμετωπίσει και το ζήτημα της αντιπροσώπευσης. Ένα Συμβούλιο που απλώς βελτιώνει τις διαδικασίες του χωρίς να αλλάξει τη σύνθεσή του θα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει το βασικό πρόβλημα ότι μεγάλο μέρος του σημερινού κόσμου δεν συμμετέχει στην κατηγορία των μονίμων μελών.
Από την άλλη πλευρά, μια διεύρυνση που θα πολλαπλασίαζε τα βέτο και θα καθιστούσε τις αποφάσεις ακόμη δυσκολότερες θα μπορούσε να επιδεινώσει το πρόβλημα λειτουργικότητας. Η πραγματική μεταρρύθμιση πρέπει επομένως να συνδυάσει αντιπροσωπευτικότητα, αποτελεσματικότητα και λογοδοσία. Αυτοί οι τρεις στόχοι δεν ταυτίζονται και συχνά έρχονται σε ένταση μεταξύ τους.
Το 2026 δημιουργεί πάντως μια σπάνια πολιτική συγκυρία. Το Σύμφωνο για το Μέλλον έχει ήδη αναγνωρίσει την επείγουσα ανάγκη μεταρρύθμισης. Η Αφρική έχει μετατρέψει την κοινή της θέση σε συγκεκριμένο μοντέλο. Οι G4 υποστηρίζουν επίσης συγκεκριμένο πλαίσιο διεύρυνσης. Οι διακυβερνητικές διαπραγματεύσεις επιχειρούν να κινηθούν προς μεγαλύτερη σύγκλιση ανάμεσα στα μοντέλα. Και τώρα τρία μόνιμα μέλη έχουν προσθέσει στο ανώτατο πολιτικό επίπεδο κοινή δέσμευση για μεταρρύθμιση του ΟΗΕ.
Η συγκυρία αυτή δεν υπήρχε στην ίδια μορφή πριν από λίγα χρόνια. Το ερώτημα είναι αν θα παραγάγει διαπραγματευτικό κείμενο. Η μετάβαση από ατέρμονη συζήτηση αρχών σε πραγματική διαπραγμάτευση πάνω σε αριθμούς, κατηγορίες εδρών, περιφερειακές κατανομές και προνόμια θα αποτελούσε την πρώτη πραγματική ένδειξη ότι η θεσμική ακινησία αρχίζει να σπάει.
Οι τρεις της Σεντζέν μπορούν να επιταχύνουν αυτή τη μετάβαση αν δηλώσουν συγκεκριμένα ποια μοντέλα θεωρούν αποδεκτά. Δεν χρειάζεται να καταλήξουν εξαρχής σε πλήρη κοινή πρόταση. Αρκεί να μειώσουν τον χώρο των πιθανών λύσεων: αν δέχονται νέες μόνιμες έδρες, πόσες περίπου· αν υποστηρίζουν μόνιμη αφρικανική εκπροσώπηση· αν θεωρούν αποδεκτή την είσοδο της Ινδίας· αν δέχονται Συμβούλιο περίπου 25 ή 26 μελών· ποια στάση έχουν απέναντι στο βέτο.
Όσο αποφεύγουν αυτά τα ερωτήματα, η κοινή δέσμευση θα παραμένει πολιτικά ασφαλής ακριβώς επειδή δεν επιβάλλει κόστος. Η μεταρρύθμιση θα γίνει πραγματική μόνο όταν οι μεγάλες δυνάμεις δεχθούν συγκεκριμένη ανακατανομή θεσμικού κύρους και όταν τα υπόλοιπα κράτη δεχθούν έναν συμβιβασμό που δεν θα ικανοποιεί πλήρως τις δικές τους περιφερειακές φιλοδοξίες.
Υπάρχει και ένα βαθύτερο ζήτημα: ένα νέο Συμβούλιο χρειάζεται να αντανακλά τον σημερινό κόσμο χωρίς να αποτυπώσει τόσο άκαμπτα τη σημερινή κατανομή ισχύος ώστε να γίνει ξανά παρωχημένο μέσα σε λίγες δεκαετίες. Η εμπειρία του 1945 δείχνει ακριβώς αυτό το πρόβλημα. Η μόνιμη κατοχύρωση κρατών αποτελεί ισχυρή εγγύηση συμμετοχής των μεγάλων δυνάμεων, αλλά κάνει το σύστημα εξαιρετικά δύσκολο να προσαρμοστεί όταν η διεθνής ισχύς μεταβάλλεται.
Γι’ αυτό μια ώριμη μεταρρύθμιση θα χρειαστεί και μηχανισμό επανεξέτασης. Η σύνθεση ενός Συμβουλίου που θα προκύψει τον 21ο αιώνα δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζεται ως αμετάβλητη για τον επόμενο αιώνα. Μια προβλεπόμενη αξιολόγηση μετά από δεκαπέντε ή είκοσι χρόνια θα μπορούσε να προσφέρει μεγαλύτερη θεσμική ευελιξία και να περιορίσει τον φόβο ότι κάθε σημερινός συμβιβασμός θα αποκτήσει αιώνια διάρκεια.
Η Σεντζέν μπορεί λοιπόν να εξελιχθεί σε πραγματικό σημείο καμπής, αλλά όχι επειδή τρεις ηγέτες δεσμεύθηκαν γενικά υπέρ της μεταρρύθμισης. Θα γίνει σημείο καμπής αν μετατρέψει την ισχύ των τριών σε πολιτική άδεια για πραγματική διαπραγμάτευση και ταυτόχρονα αφήσει τη διεθνή κοινότητα να διαμορφώσει τη νομιμοποίηση του νέου σχήματος.
Η μεγαλύτερη ειρωνεία της μεταρρύθμισης του Συμβουλίου είναι ότι χρειάζεται τη συναίνεση εκείνων που έχουν περισσότερο να χάσουν από αυτήν. Τα σημερινά μόνιμα μέλη πρέπει να εγκρίνουν μια αλλαγή που αναπόφευκτα μειώνει τη σχετική αποκλειστικότητα της θέσης τους. Ακριβώς γι’ αυτό η κοινή τοποθέτηση τριών από αυτά έχει ενδιαφέρον. Για πρώτη φορά μετά τη Σεντζέν, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι πλέον αν ο ΟΗΕ χρειάζεται μεταρρύθμιση. Είναι αν οι ισχυρότεροι φύλακες του συστήματος είναι έτοιμοι να δεχθούν τη μόνη μεταρρύθμιση που μπορεί να θεωρηθεί ουσιαστική: εκείνη που θα μοιράσει με περισσότερους μέρος της εξουσίας που σήμερα συγκεντρώνεται στους ίδιους.
Πρόσφατα σχόλια