Οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Κίνα και η Ρωσία συναντήθηκαν σε ένα άτυπο τριμερές σχήμα και συμφώνησαν, μεταξύ άλλων, ότι ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών χρειάζεται μεταρρύθμιση ώστε να ανταποκρίνεται αποτελεσματικότερα στις παγκόσμιες προκλήσεις. Τρία από τα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας χρησιμοποίησαν δηλαδή έναν μη θεσμοθετημένο μηχανισμό για να συζητήσουν το μέλλον του σημαντικότερου θεσμοθετημένου οργανισμού διεθνούς ασφάλειας. Η εικόνα αυτή συμπυκνώνει ένα παλαιό πρόβλημα που επανέρχεται σε νέα μορφή: οι διεθνείς θεσμοί διαθέτουν νομιμοποίηση και διάρκεια, αλλά η πραγματική ικανότητα να αποτρέπεται μια σύγκρουση μεγάλων δυνάμεων βρίσκεται συχνά σε πολύ μικρότερα σχήματα.
Το γεγονός δεν πρέπει να εκπλήσσει. Η πολυμερής διπλωματία επιτελεί διαφορετική λειτουργία από τη διπλωματία των μεγάλων δυνάμεων. Ένας παγκόσμιος οργανισμός χρειάζεται να αντιπροσωπεύει μεγάλο αριθμό κρατών, να δημιουργεί διαδικασίες, να παράγει κανόνες και να προσφέρει πολιτική νομιμοποίηση σε αποφάσεις που επηρεάζουν το διεθνές σύστημα. Ένα μικρό σχήμα λειτουργεί διαφορετικά. Μπορεί να συγκεντρώνει εκείνους ακριβώς τους δρώντες χωρίς τη συμφωνία των οποίων ένα συγκεκριμένο πρόβλημα δεν μπορεί να επιλυθεί. Η πρώτη μορφή μεγιστοποιεί την αντιπροσώπευση. Η δεύτερη μεγιστοποιεί τη συγκέντρωση αποτελεσματικής ισχύος.
Στα ζητήματα στρατηγικής σταθερότητας αυτή η διαφορά αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών μπορεί να εκφράζει τη διεθνή κοινότητα, αλλά δεν μπορεί να μειώσει τα πυρηνικά οπλοστάσια των Ηνωμένων Πολιτειών, της Ρωσίας ή της Κίνας χωρίς τη συναίνεσή τους. Ένα μεγάλο πολυμερές φόρουμ μπορεί να δημιουργήσει αρχές περί τεχνητής νοημοσύνης ή κυβερνοασφάλειας, όμως ελάχιστη πρακτική αξία θα έχουν αν οι μεγάλες τεχνολογικές και στρατιωτικές δυνάμεις αρνηθούν να τις ακολουθήσουν. Η αποτελεσματικότητα επομένως εξαρτάται σε ορισμένα ζητήματα από την παρουσία πολύ συγκεκριμένων κρατών και όχι από τον συνολικό αριθμό συμμετεχόντων.
Η πυρηνική πολιτική αποτελεί το καθαρότερο παράδειγμα. Ένας διάλογος περιορισμού πυρηνικού κινδύνου μεταξύ Ουάσιγκτον, Μόσχας και Πεκίνου έχει μεγαλύτερη άμεση πρακτική σημασία από μια γενική συζήτηση εκατόν ενενήντα κρατών, επειδή οι τρεις συγκεντρώνουν πολύ μεγάλο μέρος της πραγματικής στρατηγικής δυνατότητας που πρέπει να ρυθμιστεί. Αυτό δεν καθιστά τα υπόλοιπα κράτη πολιτικά αδιάφορα. Σημαίνει ότι η αποτελεσματική αντιμετώπιση ενός συγκεκριμένου κινδύνου απαιτεί συγκέντρωση των βασικών φορέων του κινδύνου στο ίδιο τραπέζι.
Η άτυπη μορφή προσθέτει ένα δεύτερο πλεονέκτημα: ελευθερία διαπραγμάτευσης. Τα επίσημα φόρα διαθέτουν κανόνες διαδικασίας, δημόσια πρακτικά, προκαθορισμένες αρμοδιότητες, ομάδες κρατών και θεσμικές προσδοκίες. Όλα αυτά προστατεύουν τη νομιμότητα και τη συνέχεια, περιορίζουν όμως τη δυνατότητα γρήγορης εξερεύνησης ενός συμβιβασμού. Σε μια άτυπη τριμερή, οι ηγέτες μπορούν να συνδέσουν διαφορετικά ζητήματα, να εξετάσουν υποθετικές ανταλλαγές και να δοκιμάσουν πολιτικές προτάσεις χωρίς να έχουν προηγουμένως δημιουργήσει πλήρη θεσμική συμφωνία.
Αυτή η ευελιξία είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν τα ζητήματα είναι αλληλένδετα. Η πυρηνική ισορροπία επηρεάζεται από την αντιπυραυλική άμυνα. Η στρατιωτική τεχνητή νοημοσύνη επηρεάζει τον χρόνο λήψης αποφάσεων σε κρίση. Οι κυρώσεις επηρεάζουν οικονομικές σχέσεις και επομένως τη διαπραγματευτική συμπεριφορά. Η ενεργειακή ασφάλεια συνδέεται με περιφερειακές συγκρούσεις. Ένα επίσημο θεσμικό πλαίσιο συχνά χωρίζει αυτά τα θέματα σε διαφορετικά όργανα. Μια σύνοδος κορυφής μπορεί να τα επαναφέρει στην ενιαία πολιτική εξίσωση που αντιμετωπίζουν οι κυβερνήσεις.
Από αυτή την άποψη, η τριμερής μπορεί πράγματι να αποκτήσει μεγαλύτερη στρατηγική βαρύτητα από ένα πολύ μεγαλύτερο πολυμερές φόρουμ. Το μέγεθος ενός θεσμού δεν καθορίζει τη σημασία του. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν οι συμμετέχοντες διαθέτουν την ικανότητα να αλλάξουν τη συμπεριφορά που αποτελεί αντικείμενο της διαπραγμάτευσης. Τρεις χώρες που μπορούν να μεταβάλουν ουσιαστικά τον παγκόσμιο πυρηνικό κίνδυνο έχουν μεγαλύτερη πρακτική ισχύ σε αυτό το πεδίο από εκατό χώρες που δεν διαθέτουν αντίστοιχη δυνατότητα.
Η σύγκριση όμως αλλάζει όταν περνάμε από την αποτελεσματικότητα στη νομιμοποίηση. Καμία τριμερής δεν μπορεί να υποκαταστήσει τον ΟΗΕ ως φορέα καθολικής διεθνούς εκπροσώπησης. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Κίνα και η Ρωσία δεν έχουν θεσμική εντολή να αποφασίζουν για τρίτα κράτη. Η συμφωνία τους μπορεί να παράγει τεράστια πολιτική πίεση, δεν μπορεί όμως από μόνη της να μετατρέψει μια απόφαση σε κανόνα δικαίου που δεσμεύει τη διεθνή κοινότητα.
Η διάκριση αυτή προστατεύει κάτι θεμελιώδες. Αν η συγκέντρωση ισχύος αρκούσε για να παράγει νομιμότητα, η διεθνής τάξη θα επέστρεφε σε ένα καθαρό σύστημα διευθυντηρίου μεγάλων δυνάμεων. Τα μικρότερα κράτη θα παρέμεναν κυρίαρχα μόνο στον βαθμό που οι ισχυρότεροι αποδέχονταν τις επιλογές τους. Η μεταπολεμική θεσμική τάξη δημιουργήθηκε σε σημαντικό βαθμό ακριβώς για να περιορίσει αυτό το πρόβλημα, έστω χωρίς να το εξαλείψει.
Το Συμβούλιο Ασφαλείας ενσωματώνει ήδη έναν ιστορικό συμβιβασμό ανάμεσα σε ισχύ και ισότητα. Πέντε κράτη διαθέτουν μόνιμη θέση και δικαίωμα αρνησικυρίας, ενώ άλλα δέκα συμμετέχουν προσωρινά. Το σύστημα αναγνωρίζει ρητά ότι ορισμένες μεγάλες δυνάμεις δεν μπορούν να αγνοηθούν σε ζητήματα διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας. Ταυτόχρονα, τις τοποθετεί μέσα σε θεσμικό πλαίσιο, με Καταστατικό Χάρτη, διαδικασίες και υποχρεώσεις. Η άτυπη τριμερής απομονώνει το πρώτο στοιχείο —την πραγματική ισχύ— από μεγάλο μέρος του δεύτερου.
Αυτό μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά αποτελεσματικό ως προπαρασκευαστικός μηχανισμός. Οι τρεις μπορούν να καταλήγουν σε πολιτική κατανόηση και στη συνέχεια να μεταφέρουν τα αποτελέσματα σε θεσμοθετημένα φόρα όπου θα αποκτούν ευρύτερη νομιμοποίηση και πιο σταθερή νομική μορφή. Σε αυτή την εκδοχή η άτυπη τριμερής δεν ανταγωνίζεται τους θεσμούς. Λειτουργεί πριν από αυτούς, ξεμπλοκάροντας ζητήματα που ένας μεγαλύτερος οργανισμός δεν μπορεί να επιλύσει όσο οι βασικές δυνάμεις παραμένουν σε πλήρη αντιπαράθεση.
Η σημερινή κοινή δήλωση προσφέρει ένα πρώτο παράδειγμα αυτής της δυνατότητας. Οι τρεις δεν ανακοίνωσαν νέο διεθνή οργανισμό. Συμφώνησαν να συνεχίσουν διάλογο για τον πυρηνικό κίνδυνο και να στηρίξουν μεταρρύθμιση του ΟΗΕ. Η ουσιαστική αξία αυτών των δεσμεύσεων θα φανεί αν μετατραπούν σε τεχνικές διαπραγματεύσεις, συγκεκριμένους μηχανισμούς και τελικά θεσμικά αποτελέσματα. Η άτυπη κορυφή μπορεί να ανοίξει την πολιτική πόρτα· χρειάζεται όμως συνέχεια χαμηλότερων επιπέδων για να δημιουργήσει κανόνες.
Εδώ βρίσκεται το μεγάλο πλεονέκτημα αλλά και η μεγάλη αδυναμία της διπλωματίας κορυφής. Η απόφαση μπορεί να ληφθεί γρήγορα επειδή στο τραπέζι βρίσκονται οι κορυφαίοι φορείς πολιτικής εξουσίας. Η εφαρμογή όμως δεν μπορεί να παραμείνει προσωπική. Οι συμφωνίες για πυρηνικά συστήματα απαιτούν εμπειρογνώμονες, μηχανισμούς επαλήθευσης, στρατιωτικές διαδικασίες και χρόνια διαπραγμάτευσης. Η ενεργειακή συνεργασία απαιτεί επιχειρήσεις, ρυθμιστικούς φορείς και συμβάσεις. Η μεταρρύθμιση του ΟΗΕ απαιτεί πολύ περισσότερα κράτη από τα τρία της Σεντζέν.
Μια άτυπη τριμερής μπορεί επομένως να είναι ισχυρότερη στην έναρξη και ασθενέστερη στην παγίωση. Μπορεί να καθορίσει την κατεύθυνση, να μειώσει το πολιτικό κόστος ενός συμβιβασμού και να επιτρέψει στις γραφειοκρατίες να ξεκινήσουν διαπραγματεύσεις. Δυσκολεύεται όμως να παράγει μόνη της διάρκεια. Κάθε αλλαγή κυβέρνησης ή στρατηγικής προτεραιότητας μπορεί να ανατρέψει την προσωπική κατανόηση αν αυτή δεν έχει ενσωματωθεί σε θεσμούς.
Η προσωποκεντρική φύση του σχήματος δημιουργεί πρόσθετο κίνδυνο. Όσο περισσότερο η τριμερής ταυτίζεται με συγκεκριμένους ηγέτες, τόσο περισσότερο η συνέχεια εξαρτάται από την πολιτική τους παρουσία. Οι διεθνείς θεσμοί δημιουργήθηκαν ακριβώς για να επιτρέπουν στις σχέσεις μεταξύ κρατών να επιβιώνουν από την εναλλαγή προσώπων. Μια άτυπη σύνοδος μπορεί να επιταχύνει τη διπλωματία, αλλά δεν διαθέτει από μόνη της αυτή τη θεσμική μνήμη.
Υπάρχει και κίνδυνος δημιουργίας ιεραρχικής πολυμέρειας. Αν οι τρεις αρχίσουν να συναντώνται συστηματικά πριν από σημαντικές διεθνείς αποφάσεις, μπορούν πρακτικά να διαμορφώνουν την ατζέντα που στη συνέχεια θα παρουσιάζεται στα μεγαλύτερα φόρα. Τα υπόλοιπα κράτη θα συμμετέχουν τυπικά στη διαβούλευση, αλλά τα βασικά περιθώρια επιλογής μπορεί να έχουν ήδη οριστεί. Η μορφή θα παραμένει πολυμερής, ενώ η ουσία θα έχει γίνει περισσότερο ολιγομερής.
Αυτό δεν θα αφορά μόνο μικρά κράτη. Η Ινδία, η Ευρωπαϊκή Ένωση, η Ιαπωνία, η Βραζιλία και άλλες σημαντικές δυνάμεις δύσκολα θα αποδέχονταν μόνιμη παγκόσμια αρχιτεκτονική στην οποία τρία κράτη αποκτούν άτυπο προνομιακό δικαίωμα καθορισμού της ημερήσιας διάταξης. Όσο μεγαλύτερο εύρος θεμάτων θα επιχειρούσε να καλύψει η τριμερής, τόσο εντονότερη θα γινόταν η πολιτική αντίδραση από τους αποκλεισμένους.
Γι’ αυτό υπάρχει ένα φυσικό όριο στη στρατηγική της βαρύτητα. Στα πυρηνικά, στην αποφυγή στρατιωτικής σύγκρουσης μεταξύ των τριών και σε συγκεκριμένα ζητήματα στρατηγικής σταθερότητας, μπορεί να αποκτήσει εξαιρετική σημασία. Στο παγκόσμιο εμπόριο, στη νομισματική τάξη, στην κλιματική πολιτική, στην ανάπτυξη ή στη συνολική θεσμική μεταρρύθμιση, η απουσία άλλων κέντρων ισχύος καθιστά αδύνατη την αποτελεσματική μονοπώληση της διαδικασίας.
Το G20 παρουσιάζει ακριβώς την αντίστροφη ιδιότητα. Είναι βραδύτερο, περισσότερο σύνθετο και δυσκολότερο να καταλήξει σε συγκροτημένη πολιτική συμφωνία. Περιλαμβάνει όμως πολύ μεγαλύτερο μέρος της παγκόσμιας οικονομικής ισχύος και σημαντικότερη γεωγραφική αντιπροσώπευση. Το APEC διαθέτει διαφορετική, περιφερειακή λειτουργία. Ο ΟΗΕ παρέχει θεσμική και νομική νομιμοποίηση που κανένα από αυτά τα σχήματα δεν μπορεί να αναπαράγει. Τα φόρα επομένως δεν βρίσκονται απαραίτητα σε ευθεία ανταγωνιστική σχέση· καλύπτουν διαφορετικές λειτουργίες.
Η πιθανότερη εξέλιξη είναι μια διεθνής τάξη με περισσότερα επάλληλα επίπεδα διακυβέρνησης. Οι πολύ μικρές ομάδες θα χρησιμοποιούνται για επίλυση προβλημάτων μεταξύ των πλέον ισχυρών δρώντων. Τα ευρύτερα φόρα θα επιτρέπουν διαπραγμάτευση μεταξύ μεγαλύτερου αριθμού ισχυρών και μεσαίων δυνάμεων. Οι καθολικοί θεσμοί θα διατηρούν τη νομική και πολιτική νομιμοποίηση του συστήματος. Η πραγματική διπλωματία θα κινείται από το ένα επίπεδο στο άλλο.
Η τριμερής της Σεντζέν μπορεί να γίνει εξαιρετικά ισχυρή ακριβώς εφόσον δεν επιχειρήσει να κάνει τα πάντα. Αν εξελιχθεί σε μηχανισμό διαχείρισης των σχέσεων ανάμεσα στις τρεις μεγαλύτερες πυρηνικές δυνάμεις, μπορεί να αποκτήσει στρατηγική αξία δυσανάλογη προς την απουσία επίσημης θεσμικής υπόστασης. Αν επιχειρήσει να μετατραπεί σε γενικό διευθυντήριο της παγκόσμιας τάξης, θα συναντήσει γρήγορα τα όρια της αντιπροσώπευσης, της νομιμοποίησης και της αντίδρασης των άλλων κέντρων ισχύος.
Η μεγάλη ιστορική δυνατότητα ενός τέτοιου σχήματος βρίσκεται επομένως στην προπαρασκευή και όχι στην υποκατάσταση. Οι τρεις μπορούν να πετύχουν εκεί όπου οι μεγαλύτεροι θεσμοί συχνά αδυνατούν: να δημιουργήσουν την αρχική πολιτική συμφωνία μεταξύ κρατών των οποίων η σύγκρουση μπορεί να παραλύσει ολόκληρο το διεθνές σύστημα. Οι επίσημοι θεσμοί παραμένουν αναγκαίοι για να μετατρέψουν αυτή τη συμφωνία σε κανόνα, διαδικασία, διάρκεια και ευρύτερη νομιμοποίηση.
Αν αυτή η σχέση λειτουργήσει, η άτυπη τριμερής μπορεί πράγματι να αποκτήσει μεγαλύτερη στρατηγική βαρύτητα από πολυμερή φόρα σε συγκεκριμένα ζητήματα, χωρίς να αποκτήσει μεγαλύτερη θεσμική αξία από αυτά. Η διάκριση είναι καθοριστική. Η ισχύς μπορεί να συγκεντρώνεται σε λίγους· η βιώσιμη διεθνής τάξη απαιτεί πολύ περισσότερους.
Πρόσφατα σχόλια