Ο σύγχρονος διεθνής κόσμος στηρίζεται πάνω σε μια αντίφαση που ο Καταστατικός Χάρτης του ΟΗΕ δεν προσπάθησε ποτέ να εξαφανίσει πλήρως. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η αρχή της κυρίαρχης ισότητας: κάθε κράτος αποτελεί νομικά ανεξάρτητη πολιτική μονάδα και στη Γενική Συνέλευση διαθέτει μία ψήφο, ανεξάρτητα από τον πληθυσμό, την οικονομία ή τη στρατιωτική του δύναμη. Από την άλλη, το ίδιο το σύστημα αναγνωρίζει ότι η ισχύς είναι άνισα κατανεμημένη και προσφέρει στα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας ιδιαίτερο καθεστώς. Η διεθνής τάξη είναι ταυτόχρονα ισότιμη και ιεραρχική.
Η τριμερής της Σεντζέν κάνει αυτή την αντίφαση πολύ περισσότερο ορατή. Τρεις ηγέτες συναντώνται και συζητούν πυρηνική σταθερότητα, διεθνή ασφάλεια, ενέργεια, μεταρρύθμιση του ΟΗΕ και περιφερειακές κρίσεις. Πίσω από αυτούς βρίσκονται 193 κράτη-μέλη του Οργανισμού, δεκάδες περιφερειακές δυνάμεις, συμμαχίες, διεθνείς οργανισμοί και κοινωνίες που θα επηρεαστούν από τις επιλογές τους χωρίς να έχουν συμμετάσχει στην ίδια διαπραγμάτευση. Το παράδοξο δεν προκύπτει επειδή τρεις χώρες αποφάσισαν αυθαίρετα ότι είναι σημαντικές. Προκύπτει επειδή πράγματι διαθέτουν δυνατότητες που τους επιτρέπουν να επηρεάζουν ολόκληρο το σύστημα σε κλίμακα που τα περισσότερα κράτη δεν μπορούν.
Η πυρηνική ισχύς είναι η πιο ακραία έκφανση της ανισότητας. Μια λανθασμένη απόφαση σε μία από τις τρεις πρωτεύουσες μπορεί να έχει συνέπειες πολύ πέρα από την εθνική τους επικράτεια. Το ίδιο, σε διαφορετική κλίμακα, ισχύει για την παγκόσμια οικονομία, τις ενεργειακές αγορές, τις τεχνολογικές αλυσίδες ή τις κυρώσεις. Η υλική πραγματικότητα παράγει επομένως ειδική ευθύνη. Το δύσκολο ερώτημα είναι αν η ειδική ευθύνη συνεπάγεται και ειδικό δικαίωμα πολιτικής απόφασης για τους άλλους.
Η μεταπολεμική απάντηση ήταν προσεκτικά περιορισμένη. Οι μεγάλες δυνάμεις απέκτησαν ιδιαίτερη θέση στο Συμβούλιο Ασφαλείας, όχι γενική κυριότητα πάνω στο διεθνές σύστημα. Ο Χάρτης συνδύασε την ανάγκη να συμμετέχουν οι ισχυρότεροι στη συλλογική ασφάλεια με την ύπαρξη μιας Γενικής Συνέλευσης όπου όλα τα κράτη εκπροσωπούνται. Η αρχιτεκτονική είναι ατελής, συχνά άνιση και πολλές φορές αναποτελεσματική, αλλά ενσωματώνει ένα κρίσιμο πολιτικό μάθημα: μια διεθνής τάξη που αγνοεί την ισχύ δεν λειτουργεί, ενώ μια τάξη που στηρίζεται μόνο στην ισχύ δύσκολα νομιμοποιείται.
Το G3 δοκιμάζει αυτό το όριο. Αν παραμείνει μηχανισμός στον οποίο οι τρεις ρυθμίζουν τους κινδύνους που προκύπτουν από τη μεταξύ τους σχέση, η ειδική θέση του μπορεί να δικαιολογηθεί λειτουργικά. Έχουν ιδιαίτερες δυνατότητες, άρα ιδιαίτερη ευθύνη να αποτρέψουν τη δική τους αντιπαράθεση από το να προκαλέσει γενικευμένη καταστροφή. Αν όμως το σχήμα αρχίσει να διαπραγματεύεται το μέλλον τρίτων χωρών χωρίς ουσιαστική συμμετοχή τους, η σχέση αλλάζει. Η ειδική ευθύνη μετατρέπεται σε ειδικό προνόμιο.
Εδώ ακριβώς γεννιέται το πρόβλημα των σφαιρών επιρροής. Η μεγάλη δύναμη μπορεί να θεωρεί ότι η σταθερότητα απαιτεί αναγνώριση των δικών της βασικών ανησυχιών ασφαλείας. Το μικρότερο κράτος μπορεί να βλέπει στην ίδια συμφωνία περιορισμό της δυνατότητάς του να επιλέξει συμμαχίες, οικονομικές σχέσεις ή στρατηγικό προσανατολισμό. Η σταθερότητα του συστήματος και η πολιτική αυτονομία των επιμέρους κρατών δεν συμπίπτουν πάντοτε.
Η διαχείριση αυτής της αντίφασης αποτελεί το κεντρικό πρόβλημα κάθε «συναυλίας» μεγάλων δυνάμεων. Ένα τέτοιο σχήμα μπορεί να μειώνει τον κίνδυνο πολέμου μεταξύ των ισχυρότερων, αλλά να αυξάνει την ανασφάλεια εκείνων που φοβούνται ότι θα γίνουν αντικείμενο της μεταξύ τους συνεννόησης. Για ένα μικρό ή μεσαίο κράτος, η ειρήνη μεταξύ των μεγάλων δεν είναι από μόνη της επαρκής αν η τιμή της είναι η μείωση της δικής του κυριαρχικής δυνατότητας.
Οι 193 χώρες του ΟΗΕ δεν διαθέτουν βέβαια ίση πραγματική δύναμη. Η νομική ισότητα δεν καταργεί τις διαφορές πληθυσμού, πλούτου, γεωγραφίας ή στρατιωτικής ικανότητας. Η σημασία της βρίσκεται αλλού: δημιουργεί κανόνα σύμφωνα με τον οποίο η ισχύς δεν γεννά αυτομάτως δικαίωμα κυριαρχίας πάνω σε άλλον. Αυτό το θεσμικό φράγμα είναι ιδιαίτερα σημαντικό για μικρά και μεσαία κράτη που δεν μπορούν να εξισορροπήσουν στρατιωτικά τις μεγάλες δυνάμεις.
Ούτε όμως η τυπική ισότητα μπορεί να αποτελέσει μοναδική βάση αποτελεσματικής παγκόσμιας διακυβέρνησης. Η απαίτηση πλήρους συναίνεσης 193 κρατών για κάθε σημαντική απόφαση θα οδηγούσε σχεδόν πάντοτε σε αδράνεια. Η διεθνής τάξη χρειάζεται μηχανισμούς περιορισμένης συμμετοχής, επιτροπές, συμβούλια και ειδικά σχήματα. Το ζήτημα δεν είναι αν οι λίγοι θα αναλάβουν ορισμένες ιδιαίτερες λειτουργίες. Είναι ποιος τους δίνει την εντολή, σε ποια θέματα, με ποια όρια και με ποιον μηχανισμό λογοδοσίας.
Η Σεντζέν δεν διαθέτει τέτοια εντολή από τη διεθνή κοινότητα. Η ισχύς της προκύπτει από την πραγματική δυνατότητα των συμμετεχόντων να επηρεάσουν το σύστημα. Αυτό κάνει το σχήμα αποτελεσματικό αλλά όχι αντιπροσωπευτικό. Η διαφορά θα γίνει κρίσιμη αν αποκτήσει μόνιμη συνέχεια. Μία έκτακτη συνάντηση για περιορισμό πυρηνικού κινδύνου δύσκολα θεωρείται απειλή για την πολυμερή τάξη. Ένας σταθερός μηχανισμός που αρχίζει να διαμορφώνει θέσεις για τη διεθνή οικονομία, τον ΟΗΕ, περιφερειακές συγκρούσεις και τη διανομή θεσμικής ισχύος θα δημιουργούσε πολύ ευρύτερες αντιδράσεις.
Οι μεσαίες δυνάμεις έχουν ιδιαίτερη σημασία σε αυτή τη διαδικασία. Η Ινδία, η Βραζιλία, η Ιαπωνία, η Τουρκία, η Ινδονησία, η Σαουδική Αραβία και άλλοι δρώντες διαθέτουν αρκετή ισχύ ώστε να μη δέχονται εύκολα μόνιμη περιθωριοποίηση, αλλά όχι αρκετή για να ενταχθούν αυτομάτως στην τριάδα. Η αντίδρασή τους θα καθορίσει αν το G3 θα αποκτήσει πολιτική αποδοχή ή αν θα προκαλέσει νέα εξισορρόπηση.
Το ίδιο ισχύει σε ακόμη μεγαλύτερο βαθμό για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η οικονομική της κλίμακα είναι τέτοια ώστε μια διεθνής τάξη που την αφήνει μονίμως εκτός της κορυφαίας στρατηγικής διαπραγμάτευσης θα αντιμετωπίζει ισχυρό πρόβλημα αντιπροσωπευτικότητας. Η δυσκολία της Ευρώπης βρίσκεται στην πολιτική της μορφή: διαθέτει τεράστιους συλλογικούς πόρους χωρίς ενιαίο κράτος που να μπορεί να καθίσει αυτονόητα ως ισότιμος συνομιλητής απέναντι στους τρεις.
Η πίεση αυτή μπορεί να έχει παράδοξα θετικά αποτελέσματα. Η εμφάνιση ενός G3 μπορεί να επιταχύνει μεταρρυθμίσεις στον ίδιο τον ΟΗΕ, να ενισχύσει τη διεκδίκηση μόνιμης εκπροσώπησης από την Αφρική ή την Ινδία και να ωθήσει την Ευρώπη προς βαθύτερη στρατηγική ενοποίηση. Η συγκέντρωση ισχύος στους λίγους δημιουργεί κίνητρο στους υπόλοιπους να οργανώσουν αποτελεσματικότερα τη δική τους.
Μπορεί επίσης να αναζωογονήσει την αξία των θεσμών για μικρότερα κράτη. Όσο περισσότερο η παγκόσμια πολιτική φαίνεται να κινείται προς άτυπα κέντρα ισχύος, τόσο περισσότερο οι χώρες που βρίσκονται εκτός αυτών έχουν λόγο να προστατεύουν τους κανόνες, τα διεθνή δικαστήρια, τις πολυμερείς διαδικασίες και την αρχή της κυρίαρχης ισότητας. Ο θεσμικός πολυμερισμός αποκτά τότε χαρακτήρα εξισορρόπησης απέναντι στη συγκέντρωση πολιτικής ισχύος.
Για χώρες μεσαίου μεγέθους, το ερώτημα είναι ιδιαίτερα πρακτικό. Δεν μπορούν να εμποδίσουν τις μεγάλες δυνάμεις να συνομιλούν ούτε θα είχαν συμφέρον να το κάνουν όταν ο διάλογος μειώνει τον κίνδυνο συστημικής σύγκρουσης. Έχουν όμως συμφέρον να διασφαλίσουν ότι τα αποτελέσματα αυτής της συνεννόησης ενσωματώνονται σε θεσμικό πλαίσιο όπου οι δικές τους θέσεις μπορούν να ακουστούν και όπου η κυριαρχία τους προστατεύεται από γενικά αποδεκτούς κανόνες.
Η νέα παγκόσμια διακυβέρνηση θα χρειαστεί επομένως να βρει πιο σύνθετη ισορροπία από το απλό δίλημμα «ισότητα ή ισχύς». Οι μεγάλες δυνάμεις πρέπει να έχουν μεγαλύτερη ευθύνη εκεί όπου οι δυνατότητές τους δημιουργούν μεγαλύτερο κίνδυνο ή μεγαλύτερη δυνατότητα λύσης. Η ειδική αυτή θέση δεν μπορεί όμως να μετατραπεί σε γενικό δικαίωμα απόφασης για τον υπόλοιπο κόσμο.
Το πραγματικό παράδοξο της Σεντζέν βρίσκεται ακριβώς εκεί. Οι τρεις είναι αρκετά ισχυροί ώστε ο κόσμος να χρειάζεται να συμφωνούν σε ορισμένα κρίσιμα ζητήματα, αλλά όχι αρκετά νομιμοποιημένοι ώστε ο κόσμος να μπορεί να διοικείται από τη συμφωνία τους. Η αποτελεσματική παγκόσμια διακυβέρνηση χρειάζεται τους τρεις, όπως χρειάζεται και τους θεσμούς που εμποδίζουν τους τρεις να γίνουν το σύνολο της παγκόσμιας διακυβέρνησης.
Η μακροχρόνια σταθερότητα θα εξαρτηθεί συνεπώς από την ικανότητα να συνδεθούν δύο αρχές που βρίσκονται μόνιμα σε ένταση: η πραγματική ιεραρχία της διεθνούς ισχύος και η νομική ισότητα των κυρίαρχων κρατών. Η Σεντζέν μπορεί να αποδειχθεί σημαντική αν συμβάλει σε μια τέτοια ισορροπία. Αν αντιθέτως εγκαινιάσει την αντίληψη ότι η συγκέντρωση ισχύος δημιουργεί από μόνη της δικαίωμα διεθνούς διακυβέρνησης, τότε θα έχει ανοίξει πολύ βαθύτερη σύγκρουση για το ποιος έχει δικαίωμα να ορίζει τους κανόνες του κόσμου.
Πρόσφατα σχόλια