Από τη συμμετοχή στην απάθεια: η μεγάλη κόπωση των δημοκρατιών

Η παγκόσμια δημοκρατία βρίσκεται σε κόπωση — όχι επειδή απειλείται από δικτατορίες, αλλά επειδή εξαντλείται από τον ίδιο της τον εαυτό. Οι φιλελεύθερες δημοκρατίες του δυτικού κόσμου έχασαν το ηθικό τους πλεονέκτημα: η ανισότητα, η τεχνοκρατία, η πολιτική αδράνεια και η εξάρτηση από την επικοινωνία διαβρώνουν την ουσία της συμμετοχής. Ο πολίτης δεν αισθάνεται πλέον μέρος ενός συλλογικού προτάγματος, αλλά πελάτης μιας γραφειοκρατικής υπηρεσίας. Η δημοκρατία λειτουργεί, αλλά δεν εμπνέει. Και όταν η δημοκρατία παύει να εμπνέει, η αυταρχία γίνεται ελκυστική.

Η δημοκρατική κόπωση είναι φαινόμενο δομικό. Οι θεσμοί παραμένουν, αλλά η πολιτική απουσιάζει. Η τεχνοκρατία αντικαθιστά την αντιπαράθεση, τα ΜΜΕ αντικαθιστούν τη δημόσια σφαίρα, και η οικονομία υπαγορεύει τους όρους της πολιτικής. Οι πολίτες στις ΗΠΑ, στην Ευρώπη, αλλά και στην Ελλάδα, αισθάνονται ότι η ψήφος τους δεν αλλάζει τίποτα. Αυτή η αίσθηση ανημποριάς μετατρέπεται σε παθητική νομιμοποίηση της αδράνειας. Η δημοκρατία δεν πεθαίνει από επαναστάσεις — πεθαίνει από συνήθεια.

Η απώλεια ηγεμονίας των φιλελεύθερων δημοκρατιών δεν είναι μόνο πολιτική, αλλά και αξιακή. Ο δυτικός κόσμος πρόβαλε για δεκαετίες τη δημοκρατία ως καθολικό ιδανικό· σήμερα αδυνατεί να την υπερασπιστεί πειστικά. Η Κίνα προσφέρει ανάπτυξη χωρίς ελευθερία, η Ρωσία επιβάλλει τάξη χωρίς νομιμότητα, και μεγάλο μέρος του Παγκόσμιου Νότου βλέπει τις δημοκρατίες να κηρύττουν αρχές που δεν εφαρμόζουν. Η δημοκρατική κόπωση είναι, επομένως, κρίση αξιοπιστίας. Όταν οι ίδιοι οι θεματοφύλακες της δημοκρατίας παύουν να πιστεύουν στην ηθική της υπεροχή, το πρότυπο καταρρέει.

Η ανανέωση της δημοκρατίας δεν μπορεί να προέλθει από τη ρητορική, αλλά από την επανανοηματοδότηση της συμμετοχής. Χρειάζεται δημοκρατία που ακούει, όχι μόνο μιλά· που λογοδοτεί, όχι απλώς διοικεί. Αν οι δημοκρατίες δεν επανασυνδεθούν με τους πολίτες τους, θα μετατραπούν σε αδρανείς μηχανισμούς νομιμότητας, ευάλωτους στον λαϊκισμό και στον αυταρχισμό. Ο 21ος αιώνας δεν θα είναι εποχή κατάργησης της δημοκρατίας, αλλά εξάντλησής της. Και αυτή η εξάντληση είναι πιο επικίνδυνη από οποιοδήποτε πραξικόπημα, γιατί δεν γίνεται με βία — γίνεται με συναίνεση.