Η πρόσφατη ενεργοποίηση νέων μέτρων στήριξης, με αφετηρία την ισχυρότερη του αναμενομένου επίδοση του πρωτογενούς πλεονάσματος συνιστά μια εξαιρετικά εύγλωττη στιγμή για την κατανόηση των περιθωρίων της δημοσιονομικής πολιτικής, ποιες κοινωνικές κατηγορίες αξιολογούνται ως περισσότερο εκτεθειμένες, ποια μορφή κρατικής παρέμβασης θεωρείται διαχειρίσιμη εντός του ευρωπαϊκού πλαισίου και, τελικά, ποιο είναι το υπόδειγμα οικονομικής διακυβέρνησης που διαμορφώνεται στη χώρα μετά την περίοδο της οξείας δημοσιονομικής επιτήρησης. Η ουσία της τρέχουσας φάσης δεν βρίσκεται μόνο στο ότι προέκυψε υπέρβαση του στόχου. Βρίσκεται στο ότι η υπέρβαση αυτή υποχρεώνει την κυβέρνηση να απαντήσει σε ένα πολύ συγκεκριμένο ερώτημα: πώς μπορεί να μετατρέψει ένα θετικό δημοσιονομικό αποτέλεσμα σε κοινωνικά στοχευμένη παρέμβαση, χωρίς να αποδυναμώσει το μήνυμα σταθερότητας που ακριβώς της επέτρεψε να αποκτήσει αυτό το περιθώριο.
Το πρώτο στοιχείο που αξίζει να επισημανθεί είναι ότι η υπεραπόδοση του 2025 έχει διττή σημασία. Από μακροοικονομική άποψη, επιβεβαιώνει ότι η ελληνική οικονομία μπορεί πλέον να παράγει καλύτερα δημοσιονομικά αποτελέσματα από εκείνα που εγγράφονται στους επίσημους στόχους, γεγονός με σαφή ένδειξη θεσμικής ωρίμανσης. Από πολιτική άποψη, όμως, η ίδια αυτή επιτυχία δημιουργεί και υποχρέωση. Όσο περισσότερο σταθεροποιούνται οι δημόσιοι λογαριασμοί, τόσο λιγότερο αρκεί μια στενή τεχνοκρατική αφήγηση περί πλεονασμάτων και τόσο περισσότερο απαιτείται μια πειστική εξήγηση για το πώς αυτή η βελτίωση αγγίζει την πραγματική οικονομία και την κοινωνική καθημερινότητα. Το πλεόνασμα δεν είναι πολιτικά ουδέτερο μέγεθος. Σε συνθήκες υψηλού κόστους ζωής, οι πολίτες δεν το αξιολογούν μόνο ως ένδειξη χρηστής διαχείρισης, αλλά και ως τεστ δικαιότερης κατανομής. Εάν η οικονομία αντέχει, τότε εύλογα ανακύπτει η απαίτηση να φανεί με ποιον τρόπο η αντοχή αυτή επιστρέφει, έστω τμηματικά, προς εκείνους που έχουν υποστεί τη μεγαλύτερη πίεση.
Η υπέρβαση του στόχου στο πρωτογενές πλεόνασμα έχει ασφαλώς ισχυρό συμβολικό φορτίο, όμως η πραγματική της σημασία βρίσκεται στη δομή της και όχι μόνο στον απόλυτο αριθμό. Η κεντρική διάκριση που οφείλει να γίνει είναι ανάμεσα στην υπεραπόδοση ως λογιστικό αποτέλεσμα και στον «πραγματικό» δημοσιονομικό χώρο που μπορεί να αξιοποιηθεί για νέες παρεμβάσεις. Το ότι το πρωτογενές αποτέλεσμα κινήθηκε αισθητά πάνω από τον αρχικό στόχο δεν σημαίνει πως ολόκληρη η διαφορά είναι διαθέσιμη για πολιτικές παροχές ή για γενικευμένες φοροελαφρύνσεις. Η Ελλάδα δεν λειτουργεί σε καθεστώς δημοσιονομικής ουδετερότητας· λειτουργεί εντός ενός πλαισίου ευρωπαϊκών κανόνων, με σαφείς οροφές στη δυναμική των δαπανών και με την υποχρέωση να αποδεικνύει ότι δεν μετατρέπει μια συγκυριακή επίδοση σε μόνιμο κόστος χωρίς αντίστοιχη μόνιμη πηγή κάλυψης. Σε αυτό ακριβώς το σημείο αποκαλύπτεται ο πραγματικός χαρακτήρας της τρέχουσας στρατηγικής: πρόκειται για μια πολιτική που αναγνωρίζει την ανάγκη κοινωνικής επιστροφής, αλλά επιμένει να την εντάσσει εντός αυστηρών δημοσιονομικών παραμέτρων.
Η επιφυλακτικότητα αυτή δεν πρέπει να ερμηνεύεται μόνο αρνητικά. Σε μια οικονομία όπως η ελληνική, η οποία εξακολουθεί να φέρει βαρύ δημόσιο χρέος, δεν διαθέτει την ίδια ελευθερία κινήσεων με τις ισχυρότερες οικονομίες του πυρήνα της ευρωζώνης και παραμένει εκτεθειμένη σε εξωγενείς κραδασμούς, η πειθαρχημένη αξιοποίηση της υπεραπόδοσης μπορεί να θεωρηθεί όχι μόνο αναγκαία, αλλά και θεσμικά ώριμη στάση. Η δημοσιονομική σοβαρότητα, σε αυτή την περίπτωση, δεν αντιστρατεύεται αυτομάτως την κοινωνική μέριμνα. Μπορεί, αντίθετα, να λειτουργεί ως η αναγκαία προϋπόθεσή της. Αυτό ακριβώς εξηγεί γιατί το πακέτο που ανακοινώνεται δεν εξαντλεί ολόκληρο το λογιστικό εύρος της υπεραπόδοσης, αλλά επιλέγει συγκεκριμένα μέτωπα παρέμβασης, αφήνοντας παράλληλα περιθώριο για μελλοντικές κινήσεις. Η απόφαση αυτή υποδηλώνει ότι η κυβέρνηση επιχειρεί να αποφύγει τόσο τον πειρασμό της εμπροσθοβαρούς εξάντλησης όσο και την εικόνα πλήρους αδράνειας απέναντι στις κοινωνικές πιέσεις.
Η επιλογή των δικαιούχων και των πεδίων παρέμβασης έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή αποκαλύπτει πώς ιεραρχούνται σήμερα οι κοινωνικές ευαλωτότητες. Οι συνταξιούχοι, οι ανασφάλιστοι υπερήλικες, τα άτομα με αναπηρία, οι ενοικιαστές, οι οικογένειες με παιδιά, οι αγρότες και οι μικροοφειλέτες δεν συνιστούν ενιαία κοινωνική κατηγορία. Αντιπροσωπεύουν διαφορετικές μορφές πίεσης: ηλικιακή, στεγαστική, δημογραφική, παραγωγική, χρηματοοικονομική. Το ότι το πακέτο δεν στρέφεται προς μία μόνο κατεύθυνση αλλά διαχέεται σε διακριτές ζώνες ευαλωτότητας φανερώνει μια πιο σύνθετη ανάγνωση της κοινωνικής πραγματικότητας. Η σημερινή ανασφάλεια δεν αφορά μόνο την ακραία υστέρηση εισοδήματος. Αφορά και την παρατεταμένη φθορά της καθημερινότητας: το νοικοκυριό που πληρώνει υψηλό ενοίκιο, την οικογένεια που συμπιέζεται από το κόστος των παιδιών, τον συνταξιούχο που βλέπει την ετήσια ενίσχυση να μετατρέπεται σε στοιχειώδη άμυνα απέναντι στην ακρίβεια, τον μικρό παραγωγό που αδυνατεί να απορροφήσει το αυξημένο κόστος εισροών, τον οφειλέτη που παραμένει εγκλωβισμένος σε έναν φαύλο κύκλο καθυστέρησης και αδυναμίας επανεκκίνησης.
Υπό αυτή την έννοια, η κατεύθυνση των μέτρων είναι σαφώς κοινωνικά νοηματοδοτημένη. Δεν πρόκειται για ουδέτερη τεχνική κατανομή πόρων. Αντανακλά μια παραδοχή που έχει ιδιαίτερη βαρύτητα στη σημερινή συγκυρία: ότι η κοινωνική σταθερότητα προϋποθέτει τη στήριξη όχι μόνο των απολύτως φτωχών, αλλά και τμημάτων της ευρύτερης χαμηλής και μεσαίας βάσης, η οποία υφίσταται μεν μικρότερης έντασης πλήγματα από την ακραία φτώχεια, αλλά πλήττεται πολύ πιο πλατιά και επίμονα από το κόστος ζωής και την απώλεια προοπτικής. Αυτή είναι μια κρίσιμη μετατόπιση. Όσο το κράτος αναγνωρίζει ότι η κοινωνική συνοχή απειλείται και από τη διάβρωση του «κανονικού» νοικοκυριού, τόσο η κοινωνική πολιτική παύει να είναι καθαρά υπολειμματική και αποκτά μεγαλύτερο στρατηγικό βάθος.
Στη στήριξη των συνταξιούχων και των ευάλωτων ηλικιακών κατηγοριών, το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται στο ύψος της ενίσχυσης. Το ουσιώδες είναι ότι αναγνωρίζεται έμπρακτα πως οι προηγούμενες ασφαλιστικές και εισοδηματικές γραμμές προστασίας είχαν πάψει να αντιστοιχούν στο σημερινό περιβάλλον. Η ηλικιακή ευαλωτότητα δεν είναι στατική. Μεταβάλλεται καθώς μεταβάλλεται το κόστος ζωής. Όταν αυξάνονται οι δαπάνες σε τρόφιμα, στέγη, φάρμακα, ενέργεια και βασικές υπηρεσίες, η ίδια ονομαστική σύνταξη ή η ίδια ονομαστική ενίσχυση παύει να έχει την ίδια πραγματική αξία. Η αύξηση της ετήσιας υποστήριξης και η επέκταση των δικαιούχων, επομένως, δεν είναι απλώς μια πρόσθετη μεταβίβαση. Είναι μια μορφή έμμεσης παραδοχής ότι τα εργαλεία προστασίας χρειάζονται προσαρμογή όταν μεταβάλλονται οι πραγματικές συνθήκες.
Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο επιλέγεται αυτή η ενίσχυση αποκαλύπτει επίσης μια χαρακτηριστική αμφισημία της τρέχουσας στρατηγικής. Από τη μία πλευρά, προσφέρεται μια χρήσιμη και κοινωνικά εύστοχη ανάσα. Από την άλλη, η ενίσχυση παραμένει κατά βάση αποσπασματική σε σχέση με την ευρύτερη αρχιτεκτονική που θα απαιτούσε μια πληρέστερη πολιτική για την τρίτη ηλικία και τις μόνιμα ευάλωτες κατηγορίες. Η εισοδηματική παρέμβαση λειτουργεί, αλλά δεν υποκαθιστά την ανάγκη για περισσότερο συνεκτική πολιτική υγείας, κοινωνικής φροντίδας, προσβασιμότητας και προστασίας της αξιοπρεπούς διαβίωσης. Η επισήμανση αυτή δεν ακυρώνει τη σημασία του μέτρου. Αντιθέτως, αναδεικνύει ότι η σημασία του αυξάνει ακριβώς επειδή γίνεται εμφανές πόσο μεγαλύτερη είναι η πραγματική κλίμακα του προβλήματος.
Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η παρέμβαση για τους ενοικιαστές. Η στέγη έχει αναδειχθεί σε έναν από τους σημαντικότερους μηχανισμούς παραγωγής κοινωνικής ανισότητας στη σημερινή Ελλάδα. Για μεγάλα τμήματα μισθωτών, νέων ζευγαριών, οικογενειών και ατόμων χωρίς ιδιόκτητη κατοικία, το ενοίκιο απορροφά πλέον δυσανάλογο τμήμα του διαθέσιμου εισοδήματος. Αυτό σημαίνει πως η πρόσβαση σε κατοικία δεν είναι απλώς ζήτημα ιδιωτικής αγοράς, αλλά ζήτημα κοινωνικής σταθερότητας. Η επιστροφή ενοικίου με διευρυμένα εισοδηματικά όρια αναγνωρίζει ακριβώς αυτή τη νέα πραγματικότητα: ότι το στεγαστικό πρόβλημα δεν περιορίζεται στις παραδοσιακές κατηγορίες ακραίας ανάγκης, αλλά αγγίζει πλέον πολύ ευρύτερο κοινωνικό φάσμα.
Εδώ, όμως, ίσως διακρίνεται πιο καθαρά από οπουδήποτε αλλού το όριο ανάμεσα στην ορθή παρέμβαση και στη δομική λύση. Η επιστροφή ενός ενοικίου λειτουργεί ανακουφιστικά, αλλά δεν τροποποιεί τη δομή της αγοράς κατοικίας, ούτε αυξάνει το απόθεμα προσιτής στέγης, ούτε ρυθμίζει τις πιέσεις που παράγουν διαρκώς υψηλότερα μισθώματα. Με άλλα λόγια, η παρέμβαση είναι εξαιρετικά χρήσιμη ως μηχανισμός άμεσης στήριξης, αλλά η αναγκαιότητά της αποκαλύπτει ταυτόχρονα ότι το στεγαστικό έχει πάψει να είναι απλή δευτερεύουσα παρενέργεια της αγοράς και έχει αναδειχθεί σε πεδίο όπου η δημόσια πολιτική χρειάζεται σαφώς βαθύτερη και πιο συστηματική παρουσία. Αυτή η διαπίστωση μπορεί να διατυπωθεί ήπια, αλλά είναι καίρια.
Η ενίσχυση προς τις οικογένειες με παιδιά οφείλει να αναγνωριστεί στον ίδιο βαθμό ως κίνηση με ουσιαστικό κοινωνικό πρόσημο. Η αναπαραγωγή της οικογενειακής ζωής στην Ελλάδα έχει καταστεί ακριβότερη και πιο επισφαλής. Η γονεϊκότητα επιβαρύνεται από κόστος που δεν περιορίζεται στις άμεσες καταναλωτικές ανάγκες, αλλά επεκτείνεται στη στέγη, στη φροντίδα, στην εκπαίδευση, στις μετακινήσεις και στη γενικότερη οργάνωση της καθημερινότητας. Η καταβολή ενίσχυσης ανά παιδί σημαίνει ότι η οικονομική πολιτική αναγνωρίζει, έστω μερικώς, πως η οικογένεια δεν μπορεί να παραμένει ο σιωπηλός απορροφητής όλων των κοινωνικών κραδασμών. Εδώ η σημασία του μέτρου είναι ευρύτερη από το ίδιο το ποσό: λειτουργεί ως αναγνώριση ότι οι οικογενειακές υποχρεώσεις έχουν αποκτήσει βάρος που δεν είναι ιδιωτικά διαχειρίσιμο χωρίς δημόσια συνδρομή.
Παρά ταύτα, η ίδια η λογική της εφάπαξ ή περιοδικής ενίσχυσης αναδεικνύει και τα όρια του σημερινού μοντέλου. Η οικογενειακή πολιτική είναι κατ’ ουσίαν πολυπαραγοντική: συνδέεται με τη στέγη, με τους παιδικούς σταθμούς, με το σχολείο, με το ωράριο εργασίας, με την πρόσβαση σε υπηρεσίες, με το κόστος των μετακινήσεων και με τη δυνατότητα συνδυασμού οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής. Όταν το κράτος ενισχύει εισοδηματικά την οικογένεια, κινείται προφανώς στη σωστή κατεύθυνση. Όταν όμως η παρέμβαση αυτή δεν συνοδεύεται ακόμη από ένα ευρύτερο πλαίσιο κοινωνικής υποστήριξης της οικογενειακής ζωής, τότε παραμένει περισσότερο διορθωτική παρά μετασχηματιστική. Αυτό ακριβώς καθιστά το μέτρο και σημαντικό και ενδεικτικό του τι μένει να ακολουθήσει.
Η παράταση της επιδότησης στο πετρέλαιο κίνησης και η συνέχιση της ενίσχυσης για λιπάσματα έχουν επίσης βαρύνουσα σημασία, αλλά για διαφορετικό λόγο. Δεν αφορούν μόνο τους άμεσους δικαιούχους. Αφορούν την ίδια τη διάχυση του κόστους στην οικονομία. Όταν επιβαρύνονται τα καύσιμα και οι αγροτικές εισροές, το κόστος αυτό μεταφέρεται στις μεταφορές, στις τιμές των προϊόντων, στη λειτουργία επιχειρήσεων, στον πρωτογενή τομέα και τελικά στο καλάθι της κατανάλωσης. Οι παρεμβάσεις αυτές, επομένως, λειτουργούν όχι μόνο ως στήριξη κλάδων, αλλά και ως εργαλεία πρόληψης ενός νέου κύματος δευτερογενούς ανατίμησης. Με μακροοικονομικούς όρους, έχουν ρόλο σταθεροποίησης.
Ταυτόχρονα, όμως, η συχνότητα με την οποία επανέρχονται τέτοιου τύπου παρεμβάσεις υποδεικνύει ότι η ελληνική παραγωγική βάση παραμένει σημαντικά εκτεθειμένη σε εξωτερικούς κραδασμούς και σε υψηλή μεταβλητότητα κόστους. Αυτό σημαίνει ότι η διαχείριση της συγκυρίας είναι αναγκαία, αλλά το ζήτημα της ανθεκτικότητας παραμένει ανοικτό. Μια πιο πλήρης στρατηγική θα απαιτούσε όχι μόνο στήριξη όταν αυξάνονται οι τιμές, αλλά και βαθύτερες παρεμβάσεις στην ενεργειακή πολιτική, στη λειτουργία της αγροτικής παραγωγής, στην παραγωγικότητα και στην αναδιάρθρωση του κόστους. Με άλλα λόγια, η χρησιμότητα του μέτρου είναι πραγματική, αλλά η ίδια η αναγκαιότητά του υποδεικνύει και ένα δομικό πρόβλημα που παραμένει ενεργό.
Ιδιαίτερα καίρια είναι και η λογική των παρεμβάσεων για τους οφειλέτες. Η διεύρυνση του εξωδικαστικού μηχανισμού, η πρόβλεψη περισσότερων δόσεων, η δυνατότητα ρύθμισης μικρότερων χρεών και η μερική διευκόλυνση όσων βρίσκονται σε καθεστώς κατασχέσεων ή ληξιπρόθεσμων βαρών συνιστούν επιλογές με σαφές κοινωνικό και οικονομικό νόημα. Το ιδιωτικό χρέος δεν είναι απλώς λογιστικό υπόλοιπο της προηγούμενης δεκαετίας· είναι ενεργός μηχανισμός οικονομικού αποκλεισμού. Όσο μεγάλα τμήματα μικρών επαγγελματιών, νοικοκυριών και αγροτών παραμένουν εγκλωβισμένα σε χρέη που δεν μπορούν να ρυθμίσουν βιώσιμα, η οικονομία χάνει παραγωγική ενέργεια, η κοινωνία χάνει σταθερότητα και το κράτος αδυνατεί να μετατρέψει την επιτήρηση σε πραγματική συμμόρφωση.
Η παρέμβαση αυτή, λοιπόν, έχει βαθύτερο περιεχόμενο από μια απλή διοικητική διευκόλυνση. Συνιστά αναγνώριση ότι η επανένταξη όσων έχουν εγκλωβιστεί στο ιδιωτικό χρέος είναι όρος λειτουργικής οικονομίας. Ταυτόχρονα, η ανάγκη διαδοχικών ρυθμίσεων και συνεχών βελτιώσεων του πλαισίου καταδεικνύει ότι η διαχείριση του ιδιωτικού χρέους δεν έχει ακόμη αποκτήσει τη συνοχή και την αποτελεσματικότητα που θα απαιτούσε μια πραγματικά σταθερή «δεύτερη ευκαιρία». Η παρατήρηση αυτή δεν μειώνει τη σημασία των μέτρων. Αντίθετα, δείχνει ότι η αξία τους βρίσκεται και στο ότι κρατούν ανοιχτή την προοπτική για μια περισσότερο ώριμη θεσμική προσέγγιση του ζητήματος.
Εντός αυτής της συνολικής εικόνας, η κυβέρνηση φαίνεται να υιοθετεί μια στρατηγική δύο επιπέδων. Πρώτον, επιχειρεί να δώσει άμεσες ανάσες με στοχευμένο πακέτο μέτρων εντός του 2026. Δεύτερον, διατηρεί ανοιχτό ένα πεδίο για επόμενες παρεμβάσεις, τόσο λόγω των προβλεπόμενων πόρων που θα μπορούσαν να προκύψουν αργότερα, όσο και λόγω του πολιτικού και οικονομικού σχεδιασμού που μεταφέρεται προς τη ΔΕΘ και τη μεσοπρόθεσμη περίοδο. Αυτό σημαίνει ότι το τρέχον πακέτο δεν είναι απλώς μια μεμονωμένη αντίδραση, αλλά μάλλον η πρώτη φάση ενός ευρύτερου κύκλου ανακατανομής μέρους του δημοσιονομικού χώρου. Το ερώτημα που τίθεται, βεβαίως, είναι κατά πόσον αυτή η στρατηγική θα μείνει στη λογική της επιλεκτικής και περιοδικής ανακούφισης ή αν θα εξελιχθεί σε πιο συνεκτικό πλαίσιο πολιτικής, με μεγαλύτερη θεσμική συνέχεια.
Οι παρεμβάσεις αυτές δεν στερούνται κοινωνικού νοήματος· αντιθέτως, δείχνουν ότι η οικονομική πολιτική έχει αρχίσει να αναγνωρίζει με μεγαλύτερη σαφήνεια ότι η σταθερότητα χωρίς κοινωνικό αντίκρισμα δύσκολα παραμένει πολιτικά βιώσιμη. Ταυτόχρονα, όμως, η σημερινή δέσμη δεν συνιστά ακόμη ένα ολοκληρωμένο μοντέλο κοινωνικής προστασίας ή κοινωνικά ισορροπημένης ανάπτυξης. Παραμένει, σε μεγάλο βαθμό, ένα σχήμα επιλεκτικής και διορθωτικής παρέμβασης. Χρήσιμο σε αρκετές πλευρές του, αλλά ακόμη όχι πλήρως συνεκτικό.
Η ελληνική οικονομία έχει πλέον τη δυνατότητα να παράγει περιορισμένο αλλά υπαρκτό κοινωνικό μέρισμα μέσα από καλύτερα δημοσιονομικά αποτελέσματα. Αυτή είναι μια θετική και μη αμελητέα εξέλιξη. Παράλληλα, όμως, το ίδιο το περιεχόμενο των μέτρων, η κοινωνική γεωγραφία των δικαιούχων και η φύση των προβλημάτων που επιχειρούν να θεραπεύσουν αναδεικνύουν ότι η τρέχουσα φάση παραμένει μεταβατική. Η οικονομική πολιτική βρίσκεται ανάμεσα σε δύο λογικές: από τη μία, στη λογική της συνετής διαχείρισης ενός περιορισμένου χώρου· από την άλλη, στη λογική μιας σταδιακά πιο κοινωνικά προσανατολισμένης παρέμβασης. Το εάν η δεύτερη θα αποκτήσει στο μέλλον μεγαλύτερη συνοχή, μεγαλύτερο θεσμικό βάθος και σαφέστερη διαρθρωτική κατεύθυνση είναι ίσως το βασικό ερώτημα που αφήνει ανοιχτό η τρέχουσα συγκυρία. Και ακριβώς επειδή το ερώτημα αυτό παραμένει ανοιχτό, οι σημερινές παρεμβάσεις αξίζουν να αξιολογηθούν όχι ως τελική απάντηση, αλλά ως κρίσιμος δείκτης της κατεύθυνσης προς την οποία τείνει να κινηθεί η ελληνική πολιτική οικονομία τα επόμενα χρόνια
Πρόσφατα σχόλια