Η διεθνής πολιτική οικονομία εισέρχεται σε μια φάση δομικής αστάθειας, όπου η αγροτική παραγωγή και η διασφάλιση της επάρκειας τροφίμων αναβαθμίζονται σε στρατηγικές προτεραιότητες ισοδύναμες με την ενέργεια και την άμυνα. Οι πολυεπίπεδες κρίσεις της τελευταίας δεκαετίας, και ιδίως η περίοδος μετά το 2020, αποκάλυψαν με σαφήνεια ότι το παγκόσμιο αγροδιατροφικό σύστημα, όπως διαμορφώθηκε υπό το πρότυπο της απρόσκοπτης παγκοσμιοποίησης, χαρακτηρίζεται από υψηλό βαθμό ευθραυστότητας. Η διακοπή εφοδιαστικών αλυσίδων, η εργαλειοποίηση των εξαγωγών σιτηρών, η αστάθεια στις αγορές λιπασμάτων και η μεταβλητότητα των τιμών ενέργειας ανέδειξαν ότι η παραγωγή τροφίμων δεν αποτελεί ουδέτερη οικονομική δραστηριότητα, αλλά πεδίο άσκησης ισχύος.
Στο νέο αυτό περιβάλλον, η έννοια της «αγροτικής κυριαρχίας» αποκτά αυξανόμενη αναλυτική και πολιτική σημασία. Δεν πρόκειται για επιστροφή σε αυτάρκη, κλειστά συστήματα, αλλά για την ικανότητα ενός κράτους ή μιας υπερεθνικής ένωσης να διατηρεί επαρκή και λειτουργική παραγωγική βάση, ικανή να απορροφά εξωτερικούς κραδασμούς χωρίς να διαταράσσεται η κοινωνική συνοχή. Η αγροτική κυριαρχία συνδέεται άμεσα με την πολιτική σταθερότητα, καθώς οι απότομες αυξήσεις στις τιμές τροφίμων λειτουργούν ιστορικά ως καταλύτης κοινωνικών εντάσεων.
Οι διεθνείς συγκρούσεις της τελευταίας περιόδου επιτάχυναν αυτή τη μετατόπιση. Η γεωγραφική συγκέντρωση της παραγωγής βασικών αγροτικών προϊόντων και εισροών κατέστη εμφανής αδυναμία. Χώρες και περιφέρειες που στηρίχθηκαν σε μακρινές αγορές για την κάλυψη βασικών αναγκών διαπίστωσαν ότι η οικονομική αποδοτικότητα της προηγούμενης περιόδου συνοδευόταν από στρατηγικό κόστος. Η μετατροπή των αγορών τροφίμων σε πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης ανέτρεψε την παραδοχή ότι το διεθνές εμπόριο μπορεί πάντοτε να λειτουργεί ως μηχανισμός εξισορρόπησης.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της αναθεώρησης. Η Κοινή Αγροτική Πολιτική, η οποία ιστορικά συνδύαζε εισοδηματική στήριξη και σταθεροποίηση αγορών, καλείται πλέον να ενσωματώσει ρητά τη διάσταση της στρατηγικής ανθεκτικότητας. Η συζήτηση για την πράσινη μετάβαση, τις περιβαλλοντικές δεσμεύσεις και τη μείωση των εκπομπών δεν μπορεί να αποκοπεί από το ερώτημα της διατήρησης παραγωγικής ικανότητας εντός της Ένωσης. Η αντίφαση μεταξύ αυξημένων ρυθμιστικών απαιτήσεων και διεθνούς ανταγωνισμού χαμηλότερου κόστους καθίσταται κεντρικό πολιτικό ζήτημα.
Οι πρόσφατες αγροτικές κινητοποιήσεις σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες δεν αποτελούν απλώς αντίδραση σε μεμονωμένα μέτρα πολιτικής. Αντανακλούν μια ευρύτερη ανησυχία για το αν το υφιστάμενο μοντέλο διακυβέρνησης της γεωργίας λαμβάνει υπόψη τη γεωπολιτική πραγματικότητα. Οι αγρότες, ως φορείς παραγωγής, βιώνουν άμεσα τις επιπτώσεις αποφάσεων που λαμβάνονται σε υπερεθνικό επίπεδο, χωρίς πάντα να συνοδεύονται από επαρκείς μηχανισμούς προσαρμογής.
Η ελληνική περίπτωση εντάσσεται σε αυτό το πλαίσιο με ιδιαίτερη ένταση. Η γεωγραφική θέση της χώρας, η κλιματική της ποικιλομορφία και η ιστορική σημασία του πρωτογενούς τομέα συνυπάρχουν με διαχρονικές αδυναμίες στρατηγικού σχεδιασμού. Η εξάρτηση από εισαγόμενες εισροές, η περιορισμένη εθνική αποθεματοποίηση και η χαμηλή διασύνδεση αγροτικής παραγωγής με πολιτικές ασφάλειας καθιστούν τη χώρα ευάλωτη στις διεθνείς αναταράξεις. Σε ένα περιβάλλον όπου τα τρόφιμα αποκτούν γεωπολιτική διάσταση, η απουσία μακροπρόθεσμης στρατηγικής συνιστά σοβαρό μειονέκτημα.
Η συζήτηση για την αγροτική πολιτική δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται σε τεχνικές παραμέτρους διαχείρισης επιδοτήσεων. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο ένα κράτος αντιλαμβάνεται τη θέση του στο διεθνές σύστημα. Η αγροτική παραγωγή συνδέεται με την ικανότητα άσκησης αυτόνομης πολιτικής, με τη διατήρηση κοινωνικής συνοχής και με τη σταθερότητα των δημοκρατικών θεσμών. Η αποτυχία ενσωμάτωσης αυτής της διάστασης οδηγεί σε πολιτικές που εμφανίζονται αποσπασματικές και προκαλούν κοινωνικές αντιδράσεις.
Η διεθνής επικαιρότητα επιβεβαιώνει ότι τα κράτη επαναξιολογούν τις αγροτικές τους πολιτικές υπό το πρίσμα της ασφάλειας. Η ενίσχυση της εγχώριας παραγωγής, η διαφοροποίηση πηγών εφοδιασμού και η αναβάθμιση των υποδομών αποκτούν χαρακτήρα στρατηγικής επένδυσης. Η Ευρώπη και ειδικότερα οι χώρες του Νότου καλούνται να ισορροπήσουν μεταξύ διεθνών δεσμεύσεων και εσωτερικής ανθεκτικότητας.
Η αγροτική κυριαρχία, ως έννοια, δεν έρχεται σε αντίθεση με τη διεθνή συνεργασία. Αντιθέτως, προϋποθέτει σαφή κατανόηση των ορίων της αγοράς και ρεαλιστική αξιολόγηση των γεωπολιτικών κινδύνων. Σε έναν κόσμο αυξανόμενης αβεβαιότητας, η αγροτική πολιτική μετατρέπεται σε κρίσιμο εργαλείο στρατηγικής σταθερότητας και όχι απλώς σε μηχανισμό αναδιανομής πόρων.
Πρόσφατα σχόλια